Członkowie Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), zarówno strażacy ratownicy, jak i kandydaci, podlegają obowiązkowym badaniom lekarskim. Ich celem jest stwierdzenie braku przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych. Regulacje prawne w tym zakresie są szczegółowo określone w polskim prawodawstwie.
Podstawy Prawne Badań Lekarskich w OSP
Zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 48) oraz art. 10 ust. 5 tejże ustawy, badania lekarskie są nieodzownym elementem funkcjonowania OSP.
Tryb, sposób, częstotliwość oraz zakres przeprowadzania bezpłatnych badań lekarskich określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej (Dz. U. z 2022 r. poz. 842). To rozporządzenie doprecyzowało, względem poprzednich regulacji, zakres badań w podziale na wiek strażaków ratowników OSP, co wynikało między innymi z dopuszczenia do szkoleń kandydatów na strażaków ratowników OSP w wieku 16-18 lat. Ma to na celu wzrost zainteresowania młodzieży przynależnością do OSP oraz poprawę poziomu przygotowania stowarzyszeń do działań ratowniczych.
Rodzaje i Częstotliwość Badań Lekarskich
Okresowe badania lekarskie strażaka ratownika OSP przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 3 lata. Odbywają się one na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę ochotniczej straży pożarnej, zwanego „podmiotem kierującym na badania” (§ 2 ust. 1 zd. 1 ww. rozporządzenia). Skierowanie to jest wydawane strażakowi ratownikowi OSP nie później niż 30 dni przed wyznaczonym terminem kolejnych badań.
Badanie lekarskie kandydata na strażaka ratownika OSP przeprowadza się również na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę ochotniczej straży pożarnej (§ 3 ust. 1 ww. rozporządzenia).
Szczegółowy wykaz badań oraz częstotliwość ich przeprowadzania w zależności od wieku strażaka określa załącznik do rozporządzenia. Rozporządzenie reguluje również zakres informacji niezbędnych do wystawienia skierowania.
Lekarze Uprawnieni do Przeprowadzania Badań
Badania przeprowadza lekarz, o którym mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 229 § 8 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy. Tymi przepisami jest rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 1301).
Lekarze spełniający wymagania kwalifikacyjne do wykonywania badań profilaktycznych są wpisywani do rejestru prowadzonego przez wojewódzki ośrodek medycyny pracy, właściwy ze względu na miejsce zamieszkania lekarza. Otrzymują oni zaświadczenie potwierdzające dokonanie wpisu.
Szczególne Przypadki i Dodatkowe Badania
W myśl § 4 ust. 1-2 i 4 rozporządzenia w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej, lekarz przeprowadzający badanie lekarskie może poszerzyć jego zakres o dodatkowe specjalistyczne badania konsultacyjne lub badania dodatkowe. Dzieje się to w zależności od wskazań, jeżeli stwierdzi, że jest to niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia strażaka ratownika OSP lub kandydata na strażaka ratownika OSP. Mogą to być w szczególności badania: otolaryngologiczne, neurologiczne, okulistyczne, dermatologiczne, alergologiczne lub psychologiczne.
Wiek a Udział w Działaniach Ratowniczych
Zgodnie z art. 19 ust. 1b ustawy o ochronie przeciwpożarowej z dnia 24 sierpnia 1991 r. (tekst jednolity - Dz. U. z 2009 r., Nr 178, poz. 1380 z późn. zm.) przepis ten formułuje trzy obligatoryjne warunki udziału w działaniach ratowniczych, które muszą zachodzić łącznie i jednocześnie. Nie spełnienie któregokolwiek z nich pozbawia prawa udziału w tych działaniach. Warunkiem podstawowym jest posiadanie wieku w przedziale 18 - 65 lat.
Ustawa o ochronie przeciwpożarowej nie ustala zasad obliczania wieku. Zasadne jest w tym przypadku zastosowanie art. 112 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tą regulacją, termin oznaczony w tygodniach, miesiącach lub latach kończy się z upływem dnia, który nazwą lub datą odpowiada początkowemu dniowi terminu, a gdyby takiego dnia w ostatnim miesiącu nie było - w ostatnim dniu tego miesiąca. Jednakże, przy obliczaniu wieku osoby fizycznej, termin upływa z początkiem ostatniego dnia. Oznacza to, że jeśli strażak urodził się 31 maja 1949 r., to 65 lat ukończył z początkiem dnia 31 maja 2014 r. Do południa tego dnia nie spełniał już warunku wieku do udziału w działaniach ratowniczych. Taki strażak mógł brać udział w działaniach ratowniczych do końca dnia 30 maja 2014 r., jeżeli posiadał jednocześnie aktualne badania lekarskie oraz ważne szkolenie pożarnicze.
Uzyskanie od starosty pozwolenia na kierowanie pojazdami uprzywilejowanymi ważnego po ukończeniu przez strażaka 65 lat życia nie uprawnia do udziału w działaniach ratowniczych. Strażak może kierować pojazdem uprzywilejowanym, ale nie w trakcie działań ratowniczych.
Badania Lekarskie dla Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP)
Kwestia badań lekarskich dla członków Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP) biorących udział w zawodach sportowych często budzi wątpliwości. Lekarze rodzinni mogą odmawiać ich przeprowadzenia, kierując do lekarzy medycyny sportowej. Jest to związane z rozporządzeniem z dnia 28 sierpnia 2009 r. w sprawie trybu orzekania o zdolności do uprawiania określonej dyscypliny sportu przez dzieci i młodzież do ukończenia 21. roku życia oraz przez zawodników pomiędzy 21. a 23. rokiem życia (na podstawie art. 27 ust. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych). Przepisy te precyzują, że zaświadczenia o zdolności do uprawiania sportu dla młodzieży do 21 lat i zawodników do 23 lat powinny być wydawane przez lekarza medycyny sportowej.
W regulaminach zawodów dla seniorów, którzy mają powyżej 23 lat i nie mają badań dopuszczających do działań ratowniczych, często brakuje zapisu o obowiązkowych badaniach. Pojawiają się głosy, że mogłaby startować osoba z oświadczeniem o starcie na własną odpowiedzialność, podobnie jak ma to miejsce przy zawodach biegowych (np. maratonach).
Ekwiwalent Pieniężny dla Członków OSP
Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, członek ochotniczej straży pożarnej, który uczestniczył w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym organizowanym przez Państwową Straż Pożarną lub gminę, otrzymuje ekwiwalent pieniężny. Wysokość ekwiwalentu ustala rada gminy w drodze uchwały.
Wójt (burmistrz, prezydent miasta) wykonuje uchwały rady gminy i do jego zadań należy określenie sposobu ich wykonania (zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym). Na tej podstawie wójt powinien wydać pisemne zarządzenie w sprawie wykonania uchwały o wysokości ekwiwalentu. W zarządzeniu należy określić w szczególności:
- wzór wniosku o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego dla członków OSP,
- terminy jego przyjęcia,
- terminy wypłaty ekwiwalentu,
- załączniki do wniosku,
- osobę odpowiedzialną za realizację wniosków,
- środki finansowe, z puli których należy wypłacać ekwiwalent.
W ten sposób zostanie określony termin wypłaty ekwiwalentu. Jeżeli takiego zarządzenia brakuje i brak jest terminu wypłaty, strażak powinien skierować do gminy wezwanie do wypłaty ekwiwalentu na podstawie art. 455 Kodeksu cywilnego i określić w nim termin, w jakim oczekuje wypłaty.
Odwołanie od Orzeczenia Lekarskiego
Zarówno strażak ratownik OSP, kandydat na strażaka ratownika OSP, jak i podmiot kierujący na badanie, który nie zgadza się z treścią wydanego orzeczenia lekarskiego, ma prawo do odwołania. Tryb odwołania jest również regulowany przez wspomniane rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r. w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej.
tags: #badania #strazackie #oid #ilu