Hełm strażacki stanowi podstawowy środek ochrony indywidualnej, którego głównym zadaniem jest zabezpieczenie głowy strażaka przed urazami mechanicznymi, wysoką temperaturą, płomieniem oraz substancjami ciekłymi. Jego rola wykracza poza czysto ochronną, pełniąc również funkcję informacyjną, zwłaszcza w kontekście współczesnych barw hełmów.
Rola i Historia Hełmu Strażackiego
Historia hełmu strażackiego sięga przełomu XVII i XVIII wieku, a od tego czasu jego kształt, kolor i wygląd wielokrotnie się zmieniały. Klasyczny kształt, wywodzący się z początku XIX wieku, charakteryzował się szerokim rondem, zaprojektowanym w celu ochrony przed spadającymi odłamkami, wodą i palącym się żarem. Początkowo hełmy były wykonywane ze skóry i metalu.
Najstarszą formą hełmów strażackich była konstrukcja przypominająca „rurę od pieca” lub cylinder, która jednak nie oferowała znaczącej ochrony. W 1740 roku nowojorczyk Jacobus Turck został uznany za wynalazcę pierwszej „czapki strażackiej” - okrągłej konstrukcji z wysoką czaszą i węższą krawędzią. Matthew Dubois wprowadził do tego projektu ulepszenia, m.in. wszyty rdzeń z żelaznego drutu pod krawędzią ronda, który nadał hełmowi nowy kształt i zwiększył jego wytrzymałość. Jednak prawdziwie przełomowe zmiany w konstrukcji hełmów strażackich wprowadził Henry T. Gratacap, producent bagażu i ochotniczy strażak z Nowego Jorku, który zaprojektował czaszę z twardej skóry złożoną z ośmiu segmentów. Nazwał swój prototyp „The New Yorker”, tworząc niezwykle mocną i trwałą konstrukcję, zdolną wytrzymać uderzenie spadającego gruzu czy elementów konstrukcji. Dopiero po II wojnie światowej uznano, że sprzęt ochronny dla strażaków musi być produkowany zgodnie z określonymi standardami.
Od Bakelitu do Tekstolitu: Polski Hełm Bojowy XX Wieku
W XX wieku nastąpił przełom w technologii produkcji hełmów strażackich dzięki wynalezieniu nowych materiałów, takich jak aluminium, włókno szklane i różnorodne tworzywa sztuczne. Mimo to, strażacy przez długi czas opierali się nowym stylom, preferując tradycyjne skórzane nakrycia głowy. Producenci rozwiązali ten problem, zachowując tradycyjne kształty i cechy dekoracyjne, wprowadzając jednocześnie nowe materiały.
W literaturze fachowej i w języku potocznym, polski hełm bojowy używany w strażach pożarnych w latach 50. i 60. XX wieku, do dziś funkcjonuje pod nazwą hełmu bakelitowego. Nawet wśród strażaków, którzy go używali, utarło się takie przekonanie. Tymczasem tworzywem sztucznym do jego wyrobu nie była tkanina bakelizowana, lecz tak zwany tekstolit. Przez krótki okres czasu jego producentem były Zakłady Tworzyw Sztucznych ERG z Bierunia Starego.
Charakterystyka Współczesnego Hełmu Strażackiego
Współczesny hełm strażacki zapewnia kompleksową ochronę nie tylko głowy, ale także oczu i twarzy. Może być wyposażony w latarkę osadzoną na części czołowej oraz w osłonę karku, znacząco poprawiające widoczność i bezpieczeństwo. Warto zaznaczyć, że hełmy strażackie różnią się konstrukcją od kasków strażackich, które są szeroko wykorzystywane w ratownictwie wodnym i wysokościowym, skupiając się głównie na zabezpieczeniu głowy.
Funkcje Ochronne i Informacyjne
Hełm strażacki ma za zadanie chronić strażaka podczas akcji ratunkowych - przed uderzeniami, wysoką temperaturą, płomieniem oraz spadającymi przedmiotami. Poza funkcją ochronną, hełm pełni również funkcję informacyjną, choć kolor hełmu nie odgrywa roli podczas akcji, jego barwa nie jest obojętna. Domyślnie uznaje się, że hełmy czerwone są zakładane przez osoby należące do Państwowej Straży Pożarnej, natomiast białe przez strażaków Ochotniczych Straży Pożarnych. Kolorystykę hełmów reguluje zarządzenie nr 9 Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z 5 lutego 2007 roku, a także Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 29 września 2021 r., które stanowi, że hełm strażacki (dla PSP) ma kolor czerwony.
Budowa i Wymagania Techniczne
Hełm strażacki, aby mógł być użytkowany w Państwowej Straży Pożarnej, Ochotniczych Strażach Pożarnych lub innych jednostkach ochrony przeciwpożarowej, musi posiadać świadectwo dopuszczenia wydane przez Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy (CNBOP-PIB). Podstawowe elementy hełmu to:
- Skorupa - odpowiedzialna za ochronę mechaniczną i cieplną. Najczęściej wykonana z duroplastów lub termoplastów, co pozwala na uzyskanie nowoczesnych kształtów i odpowiedniego komfortu noszenia.
- Więźba - wewnętrzny „stelaż”, na którym osadzona jest głowa strażaka. Jej zadaniem jest amortyzacja uderzeń i rozłożenie siły, aby zapobiec urazom kręgosłupa i wstrząśnieniom mózgu. Więźby posiadają różne rodzaje regulacji obwodu głowy.
- Wizjer/Przyłbica - element odpowiedzialny za ochronę całej twarzy przed urazami mechanicznymi, ciepłem, odpryskami i cieczami. Obecnie jest chowany pod skorupę, co chroni go, gdy nie jest używany, i zmniejsza powierzchnię hełmu.
- Ochrona karku - zapewnia ochronę karku lub całej szyi przed płomieniem, ciepłem oraz ciekłymi materiałami. Może być wykonana ze skóry, materiałów aramidowych, PBI, aluminizowanych lub z wełny.
Ważne cechy hełmu to jego masa, która powinna wynosić około 1100-1200 gramów, aby zapewnić lekkość i wygodę podczas długotrwałych działań. Szybka regulacja obwodu więźby, często realizowana za pomocą pokręteł umieszczonych na zewnątrz skorupy, jest kluczowa dla dopasowania. Istotna jest również łatwość konserwacji, zwłaszcza pod kątem usuwania zabrudzeń i związków rakotwórczych.
Współczesne Modele Hełmów Strażackich
Hełmy Polskie
W Polsce od lat 70. XX wieku Kaliskie Zakłady Przemysłu Terenowego zajmowały się projektowaniem i produkcją hełmów dla pożarnictwa. Model Vulcan CV102 był pierwszym polskim hełmem strażackim wykonanym metodą wtrysku.
Hełm strażacki PH-5/Z-2000 z Kaliskich Zakładów Przemysłu Terenowego jest przeznaczony do ochrony głowy podczas ćwiczeń i akcji ratowniczo-pożarniczych. Wykonany na licencji Szkoły Głównej Służby Pożarniczej, opiera się na normie PN-EN 443 "Hełmy strażackie". Jego skorupa jest wykonana z laminatu poliestrowo-szklanego. Hełm zapewnia regulację obwodu głowy w zakresie 54-62 cm i jest wyposażony w uchylny wizjer z daszkiem oraz rozłącznie przypinaną osłonę karku. Masa hełmu nie przekracza 1400g. Chroni przed oddziaływaniem energii cieplnej, uderzeniami, porażeniem prądem elektrycznym do 440 V i może być stosowany w niskich temperaturach do -20 stopni Celsjusza.
Międzynarodowe Rozwiązania
Współczesny europejski hełm strażacki często przybiera futurystyczny design, przypominający kask motocyklowy. Na polskim rynku dostępne są również hełmy od renomowanych producentów zagranicznych:
- Hełm strażacki PACIFIC F7 (nowozelandzki): Wykonany z żywic syntetycznych zbrojonych kevlarem, pokryty fluorescencyjnymi farbami odpornymi na działanie chemikaliów i wysokiej temperatury. Producent zapewnia dożywotnią gwarancję na czaszę. Posiada więźbę skórzaną z płynną regulacją obwodu (54-64 cm) oraz chowaną osłonę oczu i twarzy z poliwęglanu, odporną na zadrapania i wysoką temperaturę, spełniającą normę EN 166. Hełm posiada certyfikaty CIOP i CNBOP i jest kompatybilny z większością radiotelefonów. Jego sztywność i rozwiązania techniczne osłony twarzy są konkurencyjne. Fluorescencyjne kolory poprawiają widoczność ratownika, a osłona karku jest odpinana.
- Hełm strażacki PAB FIRE (chorwacki): Wykonany według normy EN 433/PN, z wysokiej jakości materiałów niepalnych (stalpron, PC ognioodporny). Posiada kołnierz chroniący kark wykonany z naturalnej skóry. Mechaniczna ochrona realizowana jest poprzez amortyzację i rozkład sił dynamicznych.
- Hełmy Gallet (obecnie MSA-AUER) i Dräger HPS 6100: Są cenione za dopasowanie, bezpieczeństwo i lekkość. Dräger HPS 6100 jest opisywany jako bardzo lekki i doskonale dopasowany, a Gallet, znany z wysokiej jakości, bywa wyposażony w przyłbicę lustrzaną.
Strażacy z De Queen jako pierwsi w kraju używają hełmów w stylu europejskim
Rola Muzeów w Zachowaniu Historii Pożarnictwa
Wiele pięknych egzemplarzy hełmów, które powstały w początkach ochotniczego ruchu strażackiego, można podziwiać w muzeach i kolekcjach prywatnych. Jedną z najważniejszych placówek w Polsce jest Centralne Muzeum Pożarnictwa w Mysłowicach, które posiada ponad 4 tysiące eksponatów, w tym cenną kolekcję hełmów i mundurów strażackich z całego świata. Muzeum to aktywnie gromadzi i dokumentuje historię polskiego pożarnictwa, zapewniając zachowanie dziedzictwa dla przyszłych pokoleń.
tags: #bakelitowy #kask #strazacki