Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) to instytucja, która od dziesięcioleci stanowi nieodłączny element polskiego krajobrazu społecznego. Dla wielu osób wciąż kojarzą się one przede wszystkim z gaszeniem pożarów w małych miejscowościach, gdzie zawodowe służby są oddalone. Jednak wejście w życie Ustawy z 5 grudnia 2024 roku o ochronie ludności i obronie cywilnej diametralnie zmienia tę perspektywę. Akt ten nie tylko potwierdza kluczową rolę OSP, ale także nadaje jej nowy, strategiczny wymiar, integrując ochotników z nowoczesnym, zhierarchizowanym systemem bezpieczeństwa państwa.
Nowa definicja roli OSP w świetle ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej
Najistotniejszym zapisem nowej ustawy, stanowiącym kamień węgielny dla pozycji OSP, jest artykuł, który wymienia Ochotnicze Straże Pożarne w katalogu podmiotów ochrony ludności. Definicja „ochrony ludności” zawarta w ustawie jest niezwykle pojemna i obejmuje system, którego celem jest zapewnienie bezpieczeństwa przez ochronę życia i zdrowia ludzi, mienia, w tym zwierząt, infrastruktury niezbędnej do zaspokojenia potrzeb bytowych, dóbr kultury i środowiska w sytuacji zagrożenia. OSP wpisane w ten system stają się wykonawcami tych właśnie celów. Ich misja wykracza daleko poza interwencje w pojedynczych zdarzeniach, stając się elementem strategicznego planowania bezpieczeństwa na poziomie gminy, powiatu, województwa, a finalnie - całego kraju.
Nowe przepisy podkreślają, że działalność OSP to nie tylko akcje ratownicze, ale także szeroki wachlarz zadań obejmujących:
- przeprowadzanie akcji ratowniczych i pomocowych,
- udzielanie wsparcia w sytuacjach kryzysowych,
- organizowanie pomocy humanitarnej,
- edukowanie społeczeństwa w zakresie bezpieczeństwa,
- współpracę z samorządem przy planowaniu działań ochrony ludności.
Katalog zadań Ochotniczych Straży Pożarnych
Nowa ustawa precyzyjnie określa zadania OSP, które można usystematyzować w kilku fundamentalnych obszarach, tworzących kompleksowy obraz ich nowej roli:
Działania ratownicze i pomocowe
Podstawowym zadaniem OSP pozostaje prowadzenie działań ratowniczych. Ustawa nakłada na podmioty ochrony ludności obowiązek „reagowania, podejmowania interwencji i działań ratowniczych”. Nowością jest wyraźne wyodrębnienie działań pomocowych, które nie są stricte ratownictwem, ale stanowią ich nieodłączny element. OSP angażują się wówczas w pomoc doraźną oraz pomoc humanitarną. Może to obejmować zaopatrzenie poszkodowanych lub ewakuowanych w wodę, żywność, odzież, koce, zapewnienie tymczasowego schronienia oraz organizowanie punktów pomocy. W obliczu zagrożeń, takich jak powodzie czy awarie infrastruktury, strażacy nie tylko chronią zagrożone budynki, ale także organizują ewakuacje i ratują mienie.
Powiadamianie, ostrzeganie i alarmowanie ludności
Ustawa uznaje, że obowiązek podjęcia działań w zakresie powiadamiania, ostrzegania i alarmowania ludności spoczywa na tym podmiocie, który pierwszy powziął informację o zagrożeniu. Dzięki swojej powszechności i bliskim relacjom z lokalną społecznością, OSP często są właśnie tym pierwszym ogniwem. Mogą one inicjować lokalny system alarmowy, informować mieszkańców o zbliżającym się niebezpieczeństwie, na przykład powodzi czy wichurze, i przekazywać kluczowe komunikaty do oficjalnych kanałów komunikacji. Przykład gotowości i zaangażowania strażaków był szczególnie widoczny podczas ubiegłorocznej powodzi. "Podczas powodzi występowały problemy z łącznością. Często strażacy OSP byli jednymi z nielicznych osób mogących skontaktować się poprzez łączność radiową."
Działania prewencyjne i budowanie odporności społecznej
Ustawa kładzie ogromny nacisk na przygotowanie społeczeństwa do sytuacji kryzysowych. Zadania w niej zawarte polegają na przygotowaniu ludności do właściwego zachowania się w sytuacji wystąpienia zagrożenia przez zwiększanie świadomości zagrożeń i społecznej odporności. OSP od dziesięcioleci są naturalnym realizatorem tego zadania. Prowadzą działalność prewencyjną w szkołach, organizują dni otwarte, pokazy sprzętu, szkolenia z pierwszej pomocy. W myśl ustawy działania te zyskują status formalnego, systemowego zadania ochrony ludności. OSP budują społeczną odporność, czyli zdolność do samoorganizacji, współdziałania z służbami i przetrwania pierwszych, najtrudniejszych godzin po wystąpieniu katastrofy. Jednostki OSP odgrywają ważną rolę nie tylko w działaniach ratunkowych, ale także w szerzeniu wiedzy na temat bezpieczeństwa i zapobieganiu sytuacjom kryzysowym.
Współdziałanie z administracją publiczną
Nowa ustawa wprowadza przejrzyste zasady współdziałania. Podmioty ochrony ludności, w tym OSP, są obowiązane do współpracy z organami, takimi jak wójt, burmistrz, starosta czy wojewoda. OSP nie działają już w próżni. Kluczowym narzędziem koordynacji jest Centralna Ewidencja Zasobów Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej. Wójtowie, starostowie i wojewodowie są zobowiązani do ewidencjonowania podmiotów i ich zasobów. Oznacza to, że siły i środki OSP - od liczby strażaków, przez specjalistyczny sprzęt, po pojazdy - będą wpisywane do centralnej, ogólnokrajowej bazy danych. Daje to organom administracji rzeczywisty obraz potencjału, jaki można wykorzystać w przypadku katastrofy o dużej skale, pozwalając na sprawne i efektywne dysponowanie pomocą.
Rola OSP w czasie wojny (obrona cywilna)
Najpoważniejszym wymiarem nowej ustawy jest regulacja dotycząca czasu wojny. Z chwilą wprowadzenia stanu wojennego i w czasie wojny ochrona ludności staje się obroną cywilną, a podmioty ochrony ludności stają się podmiotami obrony cywilnej. Dla OSP oznacza to fundamentalną zmianę kontekstu ich działania. W czasie wojny ich zadania, określone przez międzynarodowe prawo konfliktów zbrojnych, koncentrują się na ochronie ludności cywilnej przed bezpośrednimi skutkami działań zbrojnych, organizacji i prowadzeniu ewakuacji z terenów walk, organizacji i zabezpieczaniu budowli ochronnych takich jak schrony i ukrycia, współudziale w doraźnym grzebaniu zmarłych, zwalczaniu pożarów wywołanych atakami oraz ochronie dóbr kultury. W tym kontekście OSP stają się cywilnym filarem obronności kraju, bezpośrednio wspierającym wysiłek obronny sił zbrojnych.
Ochotnicze Straże Pożarne w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG)
Ustawa nie zmienia zasad funkcjonowania OSP włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. Jednak w kontekście nowych przepisów ich działalność w ramach KSRG zyskuje dodatkowy, strategiczny wymiar. Jednostki OSP w KSRG stanowią nie tylko rezerwę sił dla Państwowej Straży Pożarnej (PSP) w codziennych akcjach, ale także wyszkoloną i wyposażoną krajową rezerwę kryzysową. Są one gotowe do działań na masową skalę w ramach ochrony ludności, zgodnie z przyjętymi na szczeblu centralnym planami. Przepisy wprowadzające powiatowe i wojewódzkie plany ratownicze jeszcze bardziej scalają OSP z systemem, czyniąc ich działania lepiej zaplanowanymi i przewidywalnymi. Obecnie włączonych do KSRG jest ponad 5 155 jednostek OSP (dane gov.pl z dnia 1 stycznia 2025 r.).
Podstawy prawne funkcjonowania OSP
Ochotnicze Straże Pożarne to jednostki ochrony przeciwpożarowej, które funkcjonują jako stowarzyszenia w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2020 r. poz. 2261). Są to umundurowane formacje wyposażone w specjalistyczny sprzęt, przeznaczone do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi oraz innymi miejscowymi zagrożeniami. Ponadto prowadzą działania w zakresie ratownictwa specjalistycznego. OSP zrzeszają swoich członków, zwanych strażakami OSP, i pełnią istotną rolę służebną wobec społeczności lokalnej, realizując swoje zadania z poszanowaniem godności i praw obywateli.
Jako podmioty ochrony ludności i obrony cywilnej działają na podstawie kilku aktów prawnych, które regulują ich funkcjonowanie, organizację i obowiązki. Najważniejszym aktem prawnym, który reguluje istnienie OSP jest ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, która określa ich zadania, prawa i obowiązki strażaków ochotników, a także zasady finansowania. Oprócz niej działalność OSP reguluje również ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, która precyzuje rolę OSP w systemie ochrony przeciwpożarowej i ich współpracę z Państwową Strażą Pożarną. Ponieważ OSP funkcjonują jako stowarzyszenia, podlegają także przepisom ustawy - Prawo o stowarzyszeniach. Ich działalność wpisuje się w zadania gmin w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa mieszkańcom, zgodnie z ustawą z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym. Szczegółowe kwestie dotyczące wyposażenia, szkoleń oraz współpracy z PSP regulują natomiast rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Oprócz przepisów prawnych każda jednostka OSP działa również na podstawie własnego statutu, który określa jej wewnętrzne zasady funkcjonowania.
Finansowanie i wynagrodzenia w OSP
W Polsce jest ponad 16 tysięcy jednostek OSP, do których należy ponad 700 tysięcy strażaków. Jednostki OSP funkcjonują jako stowarzyszenia i ściśle współpracują z Państwową Strażą Pożarną. Większość OSP jest zrzeszona w Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa o ochronie przeciwpożarowej umożliwia włączenie jednostek OSP do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG).
Ochotnicze Straże Pożarne nie otrzymują stałego wynagrodzenia. Za udział w akcjach ratowniczych i szkoleniach przysługuje im ekwiwalent. W 2024 roku maksymalna stawka za godzinę wynosiła 41,11 zł brutto. Należy podkreślić, że strażak w OSP nie zarabia jako uczestnik akcji ratowniczej, lecz otrzymuje rekompensatę w postaci ekwiwalentu za utracone wynagrodzenie za czas uczestnictwa w działaniach.
W ustawie budżetowej na 2025 rok na działalność Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) przeznaczono łącznie 112 mln zł. Z tej kwoty 73 mln zł zaplanowano dla jednostek OSP włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), natomiast 39 mln zł przewidziano dla jednostek spoza tego systemu oraz dla Związku OSP RP. Dodatkowo, w trakcie prac nad ustawą budżetową, przyjęto poprawki zwiększające finansowanie dla OSP. Komendy wojewódzkie, powiatowe i miejskie Państwowej Straży Pożarnej otrzymają dodatkowe 18 mln zł, z czego 17,5 mln zł zostanie przeznaczone na wsparcie jednostek OSP włączonych do KSRG. W rezultacie, łączna kwota na funkcjonowanie tych jednostek wyniesie nieco ponad 90,5 mln zł.
Faktyczny zakres działań strażaków ochotników i ich znaczenie dla społeczności
OSP w zdecydowanej większości swoją działalność prowadzi na wsiach. Pożary, wypadki drogowe, nagłe sytuacje zdrowotne - to tylko niektóre zdarzenia, w których liczy się każda sekunda, a szybka pomoc może uratować życie. Dlatego tak ważne jest, aby na obszarach wiejskich funkcjonowały sprawnie działające jednostki ratunkowe. Kluczową rolę odgrywają tutaj strażacy ochotnicy, którzy często jako pierwsi docierają na miejsce zdarzenia. Najczęściej są to osoby wywodzące się z danej społeczności - mieszkańcy, sąsiedzi, społecznicy - gotowi bezinteresownie nieść pomoc innym. Ich rola w lokalnych społecznościach jest o tyle ważna, że są blisko i na miejscu. Dzięki temu oddalona przykładowo o kilkanaście kilometrów PSP, która mogłaby nie zdążyć odpowiednio zareagować, jest wyręczana przez strażaków ochotników.
ŻYCIE NA KRAWĘDZI - FILM POKAZUJĄCY PRACĘ STRAŻAKÓW | PROMO OSP | 2022
Zakres działań OSP jest bardzo szeroki. To nie tylko gaszenie pożarów, ale także udzielanie pomocy ofiarom wypadków drogowych, zapewnianie pierwszej pomocy przedmedycznej, zwalczanie skutków podtopień i powodzi, usuwanie przeszkód powstałych w wyniku silnych wichur i burz czy reagowanie na wycieki substancji chemicznych. Strażacy ochotnicy pełnią również funkcję zabezpieczającą przy różnych wydarzeniach, takich jak festyny, zawody sportowe, uroczystości kościelne itd. Przykładem może być akcja zbierania elektrośmieci, zorganizowana przez jednostkę OSP Mokre, która pozwoliła mieszkańcom odpowiedzialnie pozbyć się zużytych urządzeń elektronicznych, przyczyniając się tym samym do ochrony środowiska naturalnego. W okresie zimowym, gdy silne wiatry i obfite opady śniegu stanowią zagrożenie dla bezpieczeństwa na drogach, druhowie z OSP Siemkowice i OSP Radoszewice usuwają połamane drzewa z tras komunikacyjnych, zapewniając tym samym bezpieczny przejazd.
Bycie członkiem Ochotniczej Straży Pożarnej to jednak nie tylko odpowiedzialność, ale również wiele korzyści. Przede wszystkim daje ogromną satysfakcję i poczucie spełnienia. Świadomość tego, że można realizować się poprzez pomoc drugiemu człowiekowi, często w dramatycznych okolicznościach, jest czymś niezwykle budującym. Wstąpienie do OSP to także szansa na nawiązanie trwałych relacji z innymi członkami jednostki. Wspólne szkolenia, akcje ratunkowe czy udział w lokalnych wydarzeniach, takich jak festyny czy zawody strażackie, integrują i budują silne więzi, które często przekształcają się w przyjaźnie na całe życie.
Ochotnicze Straże Pożarne mogą prowadzić także działania o charakterze wychowawczym. Regularne szkolenia obejmują m.in. pierwszą pomoc, pożarnictwo, ratownictwo techniczne oraz działania związane z usuwaniem skutków klęsk żywiołowych. Dzięki temu strażacy ochotnicy zostają wyposażeni w wiedzę i umiejętności, które mogą być przydatne nie tylko w akcjach ratunkowych, ale również w codziennym życiu. OSP otwiera także furtkę do dalszej kariery w straży państwowej, gdzie mile widziane są osoby, które nabyły już jakieś doświadczenie w tym zakresie.
Wyzwania i przyszłość OSP
Nowa ustawa stawia przed OSP i samorządami nowe wyzwania. Konieczne będzie dostosowanie szkoleń tak, by programy uwzględniały nie tylko ratownictwo, ale także zagadnienia obrony cywilnej, pomocy humanitarnej i współpracy z wojskiem. Niezbędne są stałe inwestycje w sprzęt, gdyż jednostki OSP będą potrzebowały nie tylko wozów bojowych, ale także pojazdów logistycznych, agregatów prądotwórczych, namiotów i innego wyposażenia do działań pomocowych. Realizacja tak szerokich zadań wymaga także wzmocnienia finansowania poprzez stabilne źródła, zarówno z budżetów gmin, programów rządowych, jak i funduszy europejskich. Tylko dobrze wyposażeni strażacy są w stanie zapewnić bezpieczeństwo mieszkańcom, a także chronić siebie podczas trudnych i niebezpiecznych akcji ratunkowych.
Aby wesprzeć gotowość strażaków do szybkiego reagowania w czasie kryzysu, Fundacja Polskie Centrum Pomocy Międzynarodowej (PCPM), pełniąca rolę operatora Funduszu Polskich Organizacji Pozarządowych (POP Fund), uruchomiła 4. Edycję Konkursu Grantowego POP Fund. Dzięki niej udało się sfinansować 14 projektów, obejmujących m.in. zakup nowoczesnego sprzętu ratunkowego oraz organizację szkoleń podnoszących kwalifikacje strażaków. "Technologia w Służbie Społeczności - OSP Marklowice Górne" to jeden z projektów, który otrzymał dofinansowanie. Jego celem jest poprawa efektywności działań ratunkowych Ochotniczej Straży Pożarnej w Marklowicach Górnych oraz zwiększenie bezpieczeństwa mieszkańców gminy Zebrzydowice.
W obliczu różnorodnych kryzysów - od klęsk żywiołowych po kryzysy humanitarne - Ochotnicze Straże Pożarne stanowią jeden z filarów bezpieczeństwa lokalnych społeczności. Często są na miejscu jako pierwsi. Jednostki OSP posiadają bardzo dobrą znajomość terenu, dróg, wyzwań związanych z danym regionem oraz potrzeb lokalnych mieszkańców, co sprawia, że ich interwencje w sytuacjach kryzysowych są bardzo skuteczne. OSP ściśle współpracują z lokalnymi samorządami, służbami ratunkowymi oraz organizacjami pozarządowymi, co umożliwia pełną mobilizację zasobów. Dzięki temu coraz częściej pełnią istotną rolę w koordynowaniu akcji ratunkowych.
Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej z 2024 roku to historyczny krok w budowaniu nowoczesnego systemu bezpieczeństwa Polski. Dla Ochotniczych Straży Pożarnych oznacza ona ewolucję z lokalnej formacji przeciwpożarowej w uniwersalny, strategiczny podmiot ochrony ludności. Ich rola została prawnie potwierdzona, poszerzona i usystematyzowana. Dzięki temu ochotnicy - ludzie o niezwykłym etosie służby - zyskują jasne ramy prawne do swojej misji, która teraz, bardziej niż kiedykolwiek, staje się misją na rzecz bezpieczeństwa całego państwa. To dowód uznania dla ich dotychczasowego wysiłku i inwestycja w bezpieczną przyszłość opartą na sile lokalnych społeczności i ich najdzielniejszych przedstawicielach - strażakach ochotnikach.
tags: #bezpieczenstwo #w #gmine #osp