Już po raz siódmy w Bytomiu odbył się Bytomski Bieg Pamięci Żołnierzy Niezłomnych, będący hołdem dla bohaterów polskiego podziemia niepodległościowego. Wydarzenie to ma na celu popularyzację wiedzy na temat Żołnierzy Wyklętych, ze szczególnym uwzględnieniem postaci związanych z regionem, takich jak płk. Piotr Woźniak - „Wir”, mieszkający po wojnie w Bytomiu.
Bytomski Bieg Pamięci Żołnierzy Niezłomnych
Data, Dystanse i Harmonogram
Bieg Pamięci Żołnierzy Niezłomnych w Bytomiu odbywa się w okolicach 26 lutego. Dzień ten obejmuje dwa biegi. Pierwszy to bieg rekreacyjny na dystansie 1963 m, który rozpoczyna się o godzinie 12:15. Następnie, o 13:00, startuje bieg główny, oferujący uczestnikom wybór spośród dwóch dystansów - 5 i 10 km.
Trasa Biegu Głównego
Trasa biegu głównego bywa modyfikowana, aby zapewnić nowe wrażenia uczestnikom. Biegacze tradycyjnie rozpoczynają rywalizację w Parku im. Franciszka Kachla. Następnie trasa prowadzi ulicami Bytomia: Chrzanowskiego, Woźniaka, Dworską, Odrzańską, Woźniaka, Jaworową, Fałata, Kraszewskiego, al. Legionów, Olimpijską, Tarnogórską, aby zakończyć się ponownie w Parku Kachla.
Informacje dla Uczestników i Kierowców
Istnieje jeszcze możliwość zapisania się w dniu biegu, jednak organizator nie gwarantuje otrzymania koszulki oraz pamiątkowego medalu. W związku z biegiem, między godziną 12:30 a 16:00, kierowcy na ulicach: Chrzanowskiego, Woźniaka, Dworskiej, Odrzańskiej, Jaworowej, Fałata, Kraszewskiego, al. Legionów, Olimpijskiej oraz Tarnogórskiej mogą spodziewać się czasowych utrudnień drogowych. Apeluje się do kierowców o zachowanie ostrożności i stosowanie się do zmian w organizacji ruchu.
Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych
Znaczenie Święta
Dzień 1 marca w całej Polsce obchodzony jest jako Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych. Święto to ma przypominać i upamiętniać losy polskich żołnierzy, którzy nie godzili się na narzuconą im siłą rzeczywistość i nowy ustrój po II wojnie światowej. Podejmując nierówną walkę, zostali „wyklęci” przez powojenny reżim komunistyczny, który skazywał ich na tortury, wieloletnie więzienia, zsyłki oraz nierzadko karę śmierci. Walka „żołnierzy wyklętych” toczyła się wiele lat po zakończeniu II wojny światowej. W 2011 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił 1 marca Narodowym Dniem Pamięci Żołnierzy Wyklętych, honorując i upamiętniając żołnierzy polskiego podziemia antykomunistycznego i antysowieckiego działającego w latach 1944-1963 w obrębie przedwojennych granic RP.
Żołnierze Wyklęci | Polimaty #66
Uroczystości w Bytomiu
W ramach obchodów Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych, władze Bytomia 1 marca o godzinie 9:30 składają kwiaty przed pomnikiem Ofiar Terroru Komunistycznego w Bytomiu, który znajduje się przed budynkiem Urzędu Miejskiego.
Kim Byli Żołnierze Wyklęci?
Definicja i Kontekst Historyczny
Żołnierze Wyklęci byli żołnierzami polskiego powojennego podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego, którzy stawiali opór sowietyzacji Polski i podporządkowaniu jej Związkowi Radzieckiemu. Działający w ramach powojennego podziemia antykomunistycznego i antysowieckiego, pozostali wierni złożonej przysiędze żołnierskiej i bezkompromisowi w kwestii współpracy z władzą komunistyczną. Propaganda PRL określała ich mianem faszystów i pospolitych bandytów. Zostali pozbawieni wszelkich praw, tropieni po lasach, więzieni, mordowani w katowniach Urzędu Bezpieczeństwa oraz Informacji Wojskowej.
Liczebność i Skala Walki
Większość akcji oddziałów podziemia antykomunistycznego było wymierzonych w oddziały zbrojne Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Urzędu Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej. Liczbę członków wszystkich organizacji i grup konspiracyjnych szacuje się na około od 120 do 180 tysięcy żołnierzy, z których zginęło około 9 tysięcy w walkach z komunistyczną władzą. Do dziś nie są znane dokładne liczby dotyczące zamordowanych na podstawie wyroków komunistycznych sądów lub zakatowanych w więzieniach Żołnierzy Wyklętych. Ich liczbę również szacuje się na kilka tysięcy. Walczyli nie tylko na terenach obecnej Polski, ale również Kresach Wschodnich, wchodzących w skład II RP, zagarniętych przez Sowietów po konferencji jałtańskiej. Ostatni znany z imienia oficer, dowódca oddziału walczącego na Kresach, por. Anatol Radziwonik „Olech”, poległ w walce z NKWD 12 maja 1949 roku na terenach dzisiejszej Białorusi. Ostatni Żołnierz Wyklęty - Józef Franczak „Lalek” - zginął w walce zastrzelony podczas obławy w Majdanie Kozic Górnych pod Piaskami w dawnym woj. lubelskim 21 października 1963 roku. Wszyscy Żołnierze Wyklęci, a szczególnie ich dowódcy, ponieśli ofiarę życia lub zdrowia.
Wybitne Postacie Polskiego Podziemia Antykomunistycznego
Płk. Piotr Woźniak „Wir”
Płk. Piotr Woźniak - „Wir” walczył z komunistycznym totalitaryzmem od roku 1944. Po wojnie mieszkał w Bytomiu. Był żołnierzem Armii Krajowej w czasie II wojny światowej i brał udział w Akcji Burza. Po wkroczeniu na tereny Polski armii sowieckiej walczył w organizacji NIE. W 1947 roku Woźniak ujawnił się w ramach tzw. amnestii. Wraz z żoną przyjechał do Bytomia i rozpoczął pracę jako nauczyciel. W sierpniu 1948 roku został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa. Przewieziono go do Rzeszowa, gdzie mimo ciężkich tortur nie załamał się w śledztwie. Został skazany przez komunistyczny sąd na karę śmierci, zamienioną na 10 lat więzienia. Po wyjściu na wolność rozpoczął studia magisterskie, następnie uzyskał tytuł doktora nauk humanistycznych i podjął pracę jako nauczyciel. Jest autorem książki „Zapluty karzeł reakcji. Wspomnienia AK-owca z więzień w PRL”, która wyszła nakładem paryskiego wydawnictwa Spotkania.
Sierżant Józef Franczak „Lalek” (1918-1963)
Urodzony 17 marca 1918 roku, przed wojną ukończył Szkołę Podoficerską w Centrum Wyszkolenia Żandarmerii w Grudziądzu i został przydzielony do Plutonu Żandarmerii w Równem. W 1939 roku uciekł z sowieckiej niewoli. Podczas wojny i po jej zakończeniu walczył w szeregach ZWZ-AK-WiN, będąc podwładnym mjr. Hieronima Dekutowskiego „Zapory” i kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka”. „Lalek” brał udział w wielu zamachach na tzw. utrwalaczy władzy ludowej. Był ostatnim poległym w boju partyzantem podziemia poakowskiego na terenie Polski, zginął 21 października 1963 roku.
Kpt. Stanisław Sojczyński „Warszyc” (1910-1947)
Urodzony 30 marca 1910 roku w Rzejowicach, w 1932 roku rozpoczął służbę wojskową. Uczestniczył w walkach we wrześniu 1939 roku, a jesienią tego roku wstąpił do Służby Zwycięstwu Polski. W nocy z 7 na 8 sierpnia 1943 roku uwolnił z niemieckiego więzienia w Radomsku ponad 50 osób, w tym Żydów. Wiosną 1945 roku ponownie stworzył oddział, który dał początek nowej organizacji - Konspiracyjnego Wojska Polskiego. „Warszyc” zdradzony przez jednego z podkomendnych, został aresztowany 27 czerwca 1946 roku w Częstochowie. Stracono go w Łodzi 19 lutego 1947 roku wraz z pięcioma podwładnymi, na 3 dni przed ogłoszeniem amnestii. Miejsce jego pochówku nie jest znane.
Stanisława Rachwałowa (ur. 1906)
Urodzona w 1906 roku w Rudkach pod Lwowem, rozpoczęła działalność konspiracyjną zimą 1939 roku, gdy została sama z dwoma córkami po aresztowaniu jej męża, polskiego oficera, przez Sowietów. Była wywiadowczynią polskiej konspiracji. Dwukrotnie więziona przez Niemców w aresztach w Krakowie, a następnie w obozach koncentracyjnych: Auschwitz, Ravensbrück, Neustadt-Glewe. Po wojnie była aresztowana w kolejnych komunistycznych więzieniach (Kraków, Inowrocław, Fordon).
Stanisława Golec „Gusta”
Gdy wybuchła wojna, Stanisława Golec, ps. „Gusta”, miała 11 lat. Świadectwo dojrzałości zdawała wielokrotnie podczas działań w śląskich grupach leśnych VII Okręgu NSZ. W 1946 roku, mając 18 lat, zginęła wraz z narzeczonym Władkiem, kolegą z oddziału „Bartek”, największego antykomunistycznego zgrupowania. „Bartek” przeprowadził wiele brawurowych akcji. W ich szeregi wkradł się jednak zdrajca. NKWD w ramach akcji „Lawina” aresztowało około 150 młodych patriotów. W budynku starej baraniarni podano im do posiłków i alkoholu środki nasenne, a następnie rozbrojono i wysadzono śpiących w powietrze, niektórych rozstrzelano. Stanisława była prywatnie ciotką Łukasza i Pawła Golców.
Mieczysław Dziemieszkiewicz „Rój” (ur. 1925)
Urodzony w 1925 roku w Zagrobach, był żołnierzem Narodowych Sił Zbrojnych i Narodowego Zjednoczenia Wojskowego, uczestnikiem polskiego niepodległościowego podziemia antykomunistycznego na północnym Mazowszu.
Mjr Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka” (1910-1951)
Urodzony 12 marca 1910 roku w Stryju, był oficerem służby stałej WP. Uczestniczył w kampanii wrześniowej 1939 roku jako dowódca 2 szwadronu 4 pułku ułanów Zaniemeńskich (za co został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari). W konspiracji ZWZ-AK na terenie Wilna, od końca sierpnia 1943 roku dowodził oddziałem partyzanckim - 5 Brygadą Wileńską AK. Dowodził w szeregu zwycięskich walk z niemieckimi siłami okupacyjnymi i wrogą partyzantką sowiecką. W warunkach nowej, sowieckiej okupacji odtworzył 5 Brygadę AK i dowodził nią na terenach rozciągających się od Białostocczyzny po Bory Tucholskie. Był jednym z najwybitniejszych dowódców niepodległościowej, antykomunistycznej partyzantki. Został zamordowany 8 lutego 1951 roku w więzieniu MBP przy ul. Rakowieckiej w Warszawie.
Ppłk. Łukasz Ciepliński „Pług” (1913-1951)
Urodzony 26 listopada 1913 roku w Kwilczu, po ukończeniu szkoły powszechnej uczęszczał do Korpusu Kadetów w Rawiczu. W latach 1934-1936 był słuchaczem Szkoły Podchorążych Piechoty w Ostrowi Mazowieckiej. W 1939 roku walczył w bitwie nad Bzurą i w Puszczy Kampinoskiej, niszcząc pod Witkowicami sześć niemieckich czołgów i dwa wozy dowódcze, za co otrzymał Virtuti Militari. W konspiracji ZWZ-AK na Rzeszowszczyźnie został komendantem Obwodu Rzeszów, organizując struktury wywiadu i kontrwywiadu, które zlikwidowały około 300 konfidentów Gestapo i kolaborantów. Przyczynił się do przechwycenia części pocisków V-1 i V-2 oraz wykrycia tajnej kwatery Hitlera. Współorganizował organizację NIE, a następnie związał się ze Zrzeszeniem Wolność i Niezawisłość, gdzie został prezesem Okręgu Krakowskiego WiN, a później komendantem Obszaru Południowego. Aresztowany przez UB 28 listopada 1947 roku, został zamordowany 1 marca 1951 roku w więzieniu na ul. Rakowieckiej w Warszawie.
Kpt. Hieronim Dekutowski „Zapora” (1924-1949)
Urodzony 24 września 1924 roku w Dzikowie koło Tarnobrzega, był harcerzem i ochotnikiem w wojnie 1939 roku. Był cichociemnym, skakał do Polski 17 września 1943 roku. Od stycznia 1944 roku był szefem Kedywu Inspektoratu AK Lublin. Jego oddziały wykonały ponad 50 akcji przeciw Niemcom. W styczniu 1945 roku, w odpowiedzi na komunistyczny terror, reaktywował partyzancki oddział samoobrony. Jeszcze w 1946 roku pod jego rozkazami walczyło około 200 partyzantów WiN. Został aresztowany przez UB we wrześniu 1947 roku podczas nieudanej próby przerzutu na Zachód. Został zamordowany 7 marca 1949 roku w więzieniu MBP przy ul. Rakowieckiej w Warszawie.
Danuta Siedzikówna „Inka” (1928-1946)
Urodzona 13 września 1928 roku w Głuszczewinie, od 1943 roku była żołnierzem AK. Aresztowana w czerwcu 1945 roku przez NKWD, została odbita przez partyzantów. Dołączyła do 5 Wileńskiej Brygady AK jako sanitariuszka. Działalność niepodległościową pod rozkazami mjr „Łupaszki” kontynuowała na Pomorzu. Wysłana po lekarstwa do Gdańska, została aresztowana 19/20 lipca 1946 roku. Mimo iż nie ukończyła 18 lat, została skazana na karę śmierci i rozstrzelana.
Kpt. Henryk Flame „Bartek” (1918-1947)
Urodzony 19 stycznia 1918 roku we Frysztacie, w 1936 roku wstąpił do Szkoły Podoficerów Lotnictwa. W 1939 roku walczył jako pilot Brygady Pościgowej. Zestrzelony przez Sowietów, ewakuował się na Węgry. W 1940 roku wrócił do domu i założył organizację HAK podległą AK. W 1944 roku wstąpił do NSZ. Na wiosnę 1945 roku zagrożony aresztowaniem, uciekł ze swoimi ludźmi w lasy. Od tej pory występował jako „Bartek”, odtwarzając oddziały partyzanckie VII Okręgu Śląsko-Cieszyńskiego NSZ. Od maja 1945 do lutego 1947 roku stał na czele największego zgrupowania niepodległościowego na Śląsku Cieszyńskim (ponad 300 żołnierzy), które przeprowadziło około 340 akcji zbrojnych. Do największych należy zajęcie Wisły 3 maja 1946 roku, podczas której oddział przeprowadził defiladę w pełni umundurowanych i uzbrojonych żołnierzy NSZ. Po komunistycznej prowokacji jesienią 1946 roku zgrupowanie Flamego straciło dużą część stanu osobowego. „Bartek” z najbliższym otoczeniem ujawnił się 11 marca 1947 roku.
Mjr. Marian Bernaciak „Orlik” (1917-1946)
Urodzony 6 marca 1917 roku w Zalesiu koło Ryk, w 1939 roku bronił Włodzimierza Wołyńskiego, trafił do sowieckiej niewoli, skąd uciekł. W 1940 roku zaangażował się w działalność konspiracyjną w ZWZ, a następnie AK. Jesienią 1943 roku stworzył oddział partyzancki, który w lipcu 1944 roku zajął samodzielnie Ryki. W sierpniu 1944 roku „Orlik” na czele około 350 partyzantów podjął marsz w celu pomocy walczącej Warszawie. Zagrożony internowaniem przez Sowietów, rozwiązał oddział, by odtworzyć go w marcu 1945 roku. Podporządkował się Delegaturze Sił Zbrojnych na Kraj, a we wrześniu wszedł w skład Zrzeszenia WiN. 24 czerwca 1946 roku „Orlik” wraz z kilkoma żołnierzami został zaatakowany koło wsi Piotrówek i dwukrotnie ranny popełnił samobójstwo.
Por. Jan Borysewicz „Krysia” (1913-1945)
Urodzony 12 września 1913 roku, był harcerzem i absolwentem seminarium nauczycielskiego. Uczestnik kampanii wrześniowej 1939 roku. W 1940 roku aresztowany przez NKWD, zbiegł podczas „marszu śmierci” w czerwcu 1941 roku. W konspiracji ZWZ-AK zorganizował oddział partyzancki nr 314 i dowodził Zgrupowaniem „Północ”. Wykonał wiele spektakularnych operacji bojowych, m.in. odbił więźniów pod Wawiórką i w Lidzie, rozbił niemieckie garnizony w Horodnie i Raduniu. Po lipcu 1944 roku organizował polski opór na Kresach przeciw okupantowi sowieckiemu. Poległ w walce z zasadzką NKWD 21 stycznia 1945 roku we wsi Kowalki pod Naczą.
Idea Biegów Pamięci „Tropem Wilczym”
Geneza i Rozwój
W 2013 roku grupa pasjonatów i działaczy społecznych postanowiła zorganizować „Tropem Wilczym. Bieg Pamięci Żołnierzy Wyklętych” w lesie koło Zalewu Zegrzyńskiego. Pierwsza edycja biegu miała charakter surwiwalowy, a wzięło w niej udział kilkadziesiąt osób. Rok później, dzięki zaangażowaniu zespołu Fundacji Tropem Wilczym, bieg stał się wielkim wydarzeniem stołecznym - w 2014 roku w Warszawie pobiegło 1500 osób. W kolejnych latach dalej nabierał rozpędu i został przeniesiony w miejsca znane z późniejszych Warszawskich edycji - Park Skaryszewski, a następnie Fort Bema. Od 2015 roku bieg ma charakter ogólnopolski i na stałe wpisuje się w kalendarz wydarzeń biegowych, będąc jednocześnie największym Biegiem Pamięci na świecie.
Ogólnopolski Charakter i Międzynarodowy Zasięg
W 2020 roku w Biegu wzięło udział ponad 75 000 uczestników z 370 miast: około 300 miast-partnerów, 9 miast zagranicznych (Chicago, Christchurch, Herdorf, Keysborough, Londyn, Nowy Jork, Penrose Park, Wiedeń, Wilno), 50 miast (w ramach biegów garnizonowych) oraz 7 misji wojskowych za granicą (Afganistan, Bośnia i Hercegowina, Irak, Kosowo, Łotwa, Republika Środkowoafrykańska, Rumunia), gdzie hołd Żołnierzom Wyklętym oddali nie tylko polscy żołnierze, ale również żołnierze z USA, Węgier, Danii, Ukrainy i innych krajów.
Nadchodzące Edycje
Na przykład, w zbliżającej się XIV edycji Biegu Tropem Wilczym, która odbędzie się 1 marca 2026 roku, jest już zgłoszonych ponad 270 organizatorów lokalnych. W ramach projektu odbędzie się tradycyjny bieg na 1963 metry (odwołanie do roku, w którym zginął ostatni poległy w walce Żołnierz Wyklęty - Józef Franczak ps. „Lalek”), wspólny dla wszystkich miast. Dodatkowo, każdy z lokalnych partnerów uzupełni scenariusz o dodatkowe dystanse, wydarzenia i atrakcje. Dystans 1963 metrów wskazuje na datę śmierci, z bronią w ręku, ostatniego żołnierza wyklętego, Józefa Franczaka „Lalka”. Dystans można pokonać biegnąc, truchtając lub spacerkiem.