W nocy z soboty na niedzielę, 27 stycznia 2013 roku, w brazylijskim mieście Santa Maria doszło do tragicznego pożaru w klubie nocnym "Kiss". W wyniku zdarzenia zginęło co najmniej 231 osób, a ponad 100 zostało rannych. Liczba ofiar mogła sięgnąć nawet 245 osób, jednak po weryfikacji danych ustalono inną liczbę. Wśród wielu rannych znajdowały się osoby w stanie krytycznym, co sugerowało, że bilans ofiar może ulec zmianie.
Pożar wybuchł podczas studenckiej imprezy. Według wstępnych ustaleń, przyczyną zdarzenia było odpalenie flary przez członka zespołu muzycznego występującego w klubie. Od tej iskry zapaliła się izolacja akustyczna na suficie, a ogień rozprzestrzenił się błyskawicznie.
Przebieg zdarzeń i przyczyny tragedii
Ogień wybuchł około godziny 2 w nocy czasu miejscowego (5 czasu polskiego). Lokal był niemal pełny, a według różnych szacunków bawiło się w nim od 1000 do 2000 ludzi. Wśród gości wybuchła panika, a tłum zaczął przepychać się do wyjścia. Wiele osób miało trudności z wydostaniem się z zadymionego lokalu.
Jako potencjalne przyczyny tragedii wskazano szereg zaniedbań ze strony właściciela klubu. Wstępne ustalenia śledztwa oraz zeznania świadków sugerowały, że główne drzwi klubu mogły być zamknięte podczas ewakuacji, co mogło być próbą zapobieżenia wyjściu młodych ludzi bez zapłacenia za bilety. Wiele ofiar śmiertelnych odnaleziono właśnie przy wyjściu. Część z nich została stratowana, jednak większość udusiła się trującym dymem wydobywającym się z palącego się materiału izolacyjnego.
Według brazylijskiej pulmonolog Margareth Dalcolmo, wykorzystanie syntetycznych, łatwopalnych materiałów do izolacji akustycznej w połączeniu z brakiem odpowiedniej wentylacji znacząco przyczyniło się do tragedii. Lekarka podkreśliła, że taki dym może zabić już po trzech minutach ekspozycji.
Wśród zaniedbań wymieniano również brak działającego alarmu, systemów gaśniczych oraz sprawnego systemu wyjść awaryjnych. Ręczne gaśnice, które próbowano użyć, okazały się niesprawne.
Konsekwencje tragedii
Prezydent Brazylii Dilma Rousseff skróciła swoją wizytę w Chile, gdzie odbywał się szczyt Unii Europejskiej i CELAC, i powróciła do kraju. Ogłosiła również trzydniową żałobę narodową dla upamiętnienia ofiar pożaru. W stolicy kraju, Brasilii, przełożono imprezę związaną z 500 dniami do piłkarskich mistrzostw świata w 2014 roku.
Władze w poniedziałek aresztowały trzy osoby: właściciela klubu i dwóch muzyków, którzy występowali podczas feralnego wieczoru. Właściciel klubu miał nie posiadać ważnej koncesji w dniu pożaru.
Santa Maria, miasto uniwersyteckie położone na południu Brazylii, liczy około 250 tysięcy mieszkańców. Pożar w klubie "Kiss" został uznany za jeden z najtragiczniejszych w historii Brazylii, ustępując jedynie pożarowi cyrku w Niteroi w 1961 roku, w którym zginęło ponad 500 osób.
Kontekst historyczny i porównanie z innymi pożarami
Pożar w Santa Maria wpisuje się w szerszy kontekst tragicznych zdarzeń w klubach nocnych na całym świecie. Od 1940 roku odnotowano co najmniej 24 takie pożary, w których zginęło łącznie ponad 2800 osób.
- Stany Zjednoczone: Wśród najtragiczniejszych zdarzeń należy wymienić pożar klubu Rhythm w Natchez (1940, 209 ofiar) oraz Coconut Grove w Bostonie (1942, 492 ofiary). W 2003 roku pożar klubu Station w stanie Rhode Island, spowodowany fajerwerkami, doprowadził do śmierci 100 osób.
- Chiny: W grudniu 2000 roku w mieście Luoyang w wyniku pożaru spowodowanego pracami spawalniczymi zginęło 309 osób. W 2008 roku w Shenzhen ogień w klubie King of Dancers pochłonął 44 ofiary.
- Argentyna: W grudniu 2004 roku w Buenos Aires pożar w klubie Cro-Magnon spowodował śmierć 194 osób.
- Tajlandia: W 2009 roku pożar w klubie Santika w Bangkoku, wywołany fajerwerkami, zabił 67 osób.
- Rumunia: W 2015 roku pożar w klubie "Collective" w Bukareszcie, spowodowany materiałami pirotechnicznymi, doprowadził do śmierci 64 osób i upadku rządu premiera.
Wiele z tych tragedii miało podobne przyczyny: łatwopalne materiały wykończeniowe, brak należytych zabezpieczeń przeciwpożarowych, ograniczone wyjścia ewakuacyjne oraz panika tłumu. Otoczenie klubów nocnych, ze swoją specyficzną atmosferą, migającymi światłami i głośną muzyką, może utrudniać ewakuację w sytuacji zagrożenia.
Pożar klubu w Brazylii: Ofiarom prawdopodobnie uniemożliwiono ucieczkę
Metafora ognia w kontekście społecznym i politycznym
Tekst porusza również szerszy kontekst pożarów jako symboli destrukcji i utraty, odwołując się do przykładów innych, znaczących zdarzeń w Brazylii i na świecie.
Pożar Muzeum Narodowego w Rio de Janeiro (2018) oraz Katedry Notre Dame w Paryżu (2019) stają się punktem wyjścia do refleksji nad stosunkiem elit do dziedzictwa kulturowego i historycznego. Antropolog Antonio Carlos de Souza Lima podkreśla, że dla mniejszości etnicznych i osób pochodzenia afrykańskiego, muzeum było ważnym łącznikiem z przeszłością. Zauważa się dysproporcję w reakcjach na te tragedie, gdzie odbudowa francuskiej katedry spotkała się z hojnym wsparciem, podczas gdy brazylijskie muzeum zostało potraktowane z mniejszą uwagą.
Autor tekstu odnosi się również do problemu pożarów w Amazonii, wskazując na wzrost ich liczby za prezydentury Jaira Bolsonaro. Podkreśla rolę ekspansji gospodarczej, hodowli bydła i produkcji soi w niszczeniu lasów deszczowych. Działania rządu, w tym rozpowszechnianie fake newsów na temat przyczyn pożarów, są postrzegane jako strategia dezorientowania opinii publicznej.
W tym kontekście pożary, zarówno te w miejscach publicznych, jak i te dotyczące środowiska naturalnego, stają się metaforą szerszych problemów społecznych, politycznych i ideologicznych. Ukazują one pogardę dla pewnych symboli i wartości, ignorancję oraz przemoc instytucjonalną i symboliczną wymierzoną przeciwko tożsamości i pamięci.