Związek Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej (ZOSP RP) stanowi ważny element polskiego systemu bezpieczeństwa i aktywizacji społecznej. Jego historia sięga 1921 roku, kiedy to rozpoczął swoją działalność. Bazując na danych z 2012 roku, podmiot ten zrzeszał blisko 17 000 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, do których należało niemal 700 000 członków. Należy zaznaczyć, że aktualne liczby mogą być odmienne.
Struktura Organizacyjna i Funkcjonowanie ZOSP RP
Na terenie każdego województwa, a także w wybranych powiatach i gminach, znajdują się oddziały terenowe Związku. Zasady funkcjonowania ZOSP RP określa jego statut oraz ustawa Prawo o stowarzyszeniach z dnia 7 kwietnia 1989 roku. Struktury zarządcze Związku są rozbudowane, co wynika z dużej liczby przynależnych podmiotów i ich zróżnicowania terytorialnego. W Prezydium Zarządu Głównego zasiada 22 osoby, a w Zarządzie Głównym 65 osób. Funkcję prezesa Zarządu Głównego pełni Waldemar Pawlak, a jego zastępcami są Zdzisław Dąbrowski, Janusz Konieczny, Wiesław Leśniakiewicz, Zbigniew Meres, Marian Starownik i Teresa Tiszbierek.
Każda jednostka OSP operuje na podstawie statutu, który jest często oparty na wzorcowym dokumencie dostępnym na stronach wojewódzkich struktur ZOSP RP. Statut reguluje strukturę organizacyjną oraz określa obowiązki i prawa członków. Efektywna organizacja OSP jest niezbędna nie tylko dla sprawnego działania, ale również dla współpracy z innymi służbami. Wewnętrzne struktury OSP wpływają na postrzeganie jednostki przez zewnętrznych partnerów i decydują o jej skuteczności w działaniach ratowniczych. Statut OSP definiuje główne organy zarządzające: Walne Zebranie, Zarząd oraz Komisję Rewizyjną. Są to organy kolegialne, co oznacza, że decyzje zapadają w nich większością głosów. Walne Zebranie Członków pełni decydującą rolę w określaniu kierunków rozwoju OSP, decydując o strategii działania i przyszłości jednostki.
Jednostki OSP zazwyczaj są alarmowane przez Powiatowe/Miejskie Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnych. Po otrzymaniu sygnału, ochotnicy udają się do remizy, a po zebraniu odpowiedniej liczby strażaków (JOT - Jednostka Operacyjno-Techniczna) wyjeżdżają na miejsce zdarzenia, najczęściej wspierając strażaków Państwowej Straży Pożarnej, ale czasami działając samodzielnie. Osoby wyznaczone do działania w strukturach JOT muszą być w wieku 18-65 lat, posiadać aktualne badania lekarskie i ukończyć odpowiednie przeszkolenie pożarnicze.
Rola Społeczna Ochotniczych Straży Pożarnych
Ochotnicze Straże Pożarne stanowią liczną i aktywnie działającą część trzeciego sektora. Zazwyczaj są one głównymi ośrodkami aktywizacji społecznej na terenach wiejskich, w małych miastach oraz w poszczególnych dzielnicach większych ośrodków miejskich. Ich codzienna działalność, poza akcjami ratunkowymi, skupia się wokół aktywizacji wszystkich grup wiekowych. W siedzibach OSP odbywają się ważne dla danej okolicy wydarzenia, takie jak dożynki, odpusty, Dzień Dziecka czy Dzień Strażaka.
OSP zajmują się również szeroko rozumianą działalnością kulturalną i wychowawczą. W wielu jednostkach powstają sekcje sportowe, zespoły teatralne, działają orkiestry strażackie, zespoły instrumentalno-wokalne, świetlice środowiskowe, izby tradycji. Z OSP współpracuje wiele lokalnych stowarzyszeń o różnych zainteresowaniach. Nie można pominąć także działalności wychowawczej poprzez „organizowanie pożarniczego i obronnego wychowania dzieci i młodzieży”. W skład zrzeszenia wchodzą harcerskie i młodzieżowe drużyny pożarnicze (MDP), które stanowią naturalne ośrodki szkolenia i rekrutacji przyszłych strażaków.
Aktywność OSP nie ogranicza się tylko do działań skierowanych na bezpośrednią pomoc lokalnym społecznościom, lecz także do popularyzacji wiedzy z zakresu bezpieczeństwa przeciwpożarowego, akcji promujących kulturę, sport, rekreację i ochronę środowiska. Pamięć o historii pożarniczej jest gromadzona i udostępniana.
Cele Główne i Działalność ZOSP RP
Na stronie Związku OSP RP wyszczególniono kilka celów głównych, którymi kierują się wszystkie zrzeszone podmioty. Oprócz krzewienia tradycji polskiego ruchu strażackiego (prowadzenie kronik, gromadzenie eksponatów), promowane są wartości takie jak bezinteresowna pomoc bliźnim i służba Ojczyźnie. OSP stanowią ostoję tradycyjnych wartości oraz lokalnej historii.
Poza tymi obszarami, ZOSP RP prowadzi działalność z zakresu edukacji, kultury i sportu. W ramach licznych OSP tworzone są orkiestry, zespoły muzyczne i artystyczne, a także drużyny sportowe. Działalność edukacyjna Związku obejmuje prowadzone przez wolontariuszy Centra Kształcenia w OSP, które funkcjonują od ponad dekady przy niemal 700 podmiotach. Dzięki środkom unijnym Centra te zostały wyposażone w stanowiska komputerowe z dostępem do internetu, rzutniki oraz tablice multimedialne.
Przynależność poszczególnych OSP do Zrzeszenia służy nie tylko wymianie dobrych praktyk. Związek reprezentuje swoje podmioty przed organami administracji publicznej, składając wnioski dotyczące udoskonalania oddziałów straży pożarnej. Jednocześnie współpracuje z administracją, jak i z Państwową Strażą Pożarną. Pełni również funkcje doradcze w zakresie zmieniających się przepisów prawnych dotyczących działalności OSP.
Programy i Współpraca Międzynarodowa
Związek OSP RP bierze udział w programie Polsko-Niemieckiej Współpracy Młodzieży (PNWM), pełniąc w nim funkcję jednostki centralnej odpowiedzialnej za rozporządzanie środkami PNWM. Do jego zadań należy wsparcie organizacji w postaci poradnictwa w nawiązywaniu partnerstw oraz pomoc w znajdowaniu podmiotów partnerskich. Celem programu jest umożliwienie młodzieży udziału w wymianach międzynarodowych, takich jak biwaki, warsztaty artystyczne czy obozy strażackie, podczas których młodzi ludzie mają szansę poznać się, wymienić doświadczeniami i podszlifować umiejętności językowe.
Strategia Florian 2050 i Rozwój Ruchu
Prace nad opracowywaniem strategii ZOSP RP trwają od 2019 roku. W tym samym roku wydany został pierwszy tom Analiz Strategicznych Florian 2050. Koniec prac nad dokumentem zaplanowano na setną rocznicę powstania Związku. Celem publikacji jest wyznaczenie nowych kierunków działań na najbliższe trzydzieści lat funkcjonowania zrzeszenia. W ramach prac prowadzono konsultacje społeczne oraz zorganizowano konferencję naukową „Rycerze Świętego Floriana - Bogu na chwałę, ludziom na pożytek”, której wyniki opisano w drugim tomie Analiz.
Strategia zakłada wzmocnienie pozycji i statusu strażaków jako ratowników first responder, udoskonalenie systemów pierwszej pomocy i zwiększenie poziomu bezpieczeństwa na terenach objętych opieką strażaków. Najważniejszym celem strategii jest wdrożenie na terenie Rzeczypospolitej Polskiej Europejskiego Systemu First Responderów w zastępach Ochotniczych Strażach Pożarnych. Podkreśla się dobrowolny charakter służby ratowników OSP, którzy ryzykują własne życie i zdrowie.
Historia Ochotniczych Straży Pożarnych w Polsce
Pierwsze zorganizowane jednostki pożarnicze, będące prekursorami obecnej OSP, powstały w pierwszej połowie XIX wieku na terenach wszystkich trzech zaborów. Najstarszą tego typu jednostką w Polsce jest Ochotnicza Staż Pożarna w Śremie, założona 12 lipca 1801 roku z rozkazu cesarza Fryderyka Wilhelma III. W Galicji pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1865 roku w Krakowie z inicjatywy Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń.
Działalność poszczególnych straży ogniowych w Królestwie Polskim nie była skoordynowana. Po odzyskaniu niepodległości, we wrześniu 1921 roku, związki strażackie połączyły się w Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Na koniec 1923 roku w skład Związku Głównego wchodziły liczne związki wojewódzkie i ponadwojewódzkie. W 1949 roku związek został rozwiązany przez ówczesne władze, a reaktywowany w 1956 roku.
Okres transformacji ustrojowej ujawnił negatywne zjawiska w OSP, takie jak zależności klientelistyczne czy zjawisko „nostalgicznej wegetacji”. Niemniej OSP nadal pozostaje najliczniej reprezentowaną organizacją pozarządową w Polsce. Wiele zmian, w tym dążenie do profesjonalizacji strażaka ochotnika, może jednak powodować zniechęcenie i zjawisko luki pokoleniowej.
Z danych rejestrowych z początku 2018 roku wynika, że w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich funkcjonuje 16 390 jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, z czego 4341 jest włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Spośród niemal 700 000 osób działających przy OSP, aż 228 394 strażaków może brać bezpośredni udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych różnego typu.
Patronem ochotniczej straży pożarnej jest św. Florian, obchodzący swoje święto 4 maja. W Polsce zarejestrowanych jest 15785 ochotniczych straży pożarnych.
tags: #cel #strategiczny #osp