Wielki pożar Rzymu w lipcu 64 roku n.e. zapisał się na kartach historii jako jedno z najbardziej dramatycznych wydarzeń starożytności, w dużej mierze dzięki dziełu Henryka Sienkiewicza „Quo Vadis”. To właśnie cesarz Neron został oskarżony o wzniecenie ognia, a następnie, by odwrócić od siebie uwagę, miał wskazać na chrześcijan jako winnych kataklizmu. Historia ta, choć powszechnie znana, kryje w sobie wiele niuansów i interpretacji, które rzucają nowe światło na postać Nerona i początki prześladowań wyznawców Chrystusa.
Kim był cesarz Neron?
Neron, urodzony 15 grudnia 37 roku w Ancjum jako Lucius Domitius Ahenobarbus, był synem Gnejusza Domicjusza Ahenobarbusa i Agrypiny Młodszej. Jego ojciec, według antycznych źródeł, był „całkowicie zdemoralizowanym człowiekiem”, oskarżanym o liczne przestępstwa. Sam Neron, mimo negatywnej reputacji, był w miarę utalentowanym poetą i aktorem, miłośnikiem kultury hellenistycznej, grającym na lirze, powożącym rydwanami i śpiewającym. Już starożytni historycy, tacy jak Pliniusz Starszy, opisywali go jako „niszczyciela rodzaju ludzkiego i truciznę dla świata”. W żydowskich przepowiedniach sybilińskich, spisanych po zburzeniu Jerozolimy w 70 roku n.e., Neron jest tym, który zniszczy Rzym i cały świat. W świecie chrześcijańskim zaś, za prześladowania wyznawców tej wiary, nazwano go antychrystem.
Wczesne lata i dojście do władzy
Neron został oddany na wychowanie Seneki Młodszego - retora, pisarza, poety i filozofa, mającego znaczne wpływy na dworze. Przyszły cesarz wykazywał talent poetycki i aktorski, a jego zainteresowania sztuką miały przełożyć się na późniejszą politykę. W 48 roku matka Nerona, Agrypina Młodsza, poślubiła cesarza Klaudiusza. Agrypina, dominująca osobowość na dworze, doprowadziła do adopcji Nerona w 50 roku i uzyskania przez niego pierwszeństwa w sukcesji. Trzy lata później Neron poślubił córkę Klaudiusza - Oktawię. Uważa się, że to Agrypina poleciła otrucie cesarza Klaudiusza, co pozwoliło jej pierworodnemu synowi przejąć władzę w Rzymie w 54 roku, w wieku zaledwie 17 lat. Przyjął tytulaturę cesarską Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus.
Konflikty rodzinne i okrucieństwo
Pierwsze lata rządów Nerona były naznaczone napiętym konfliktem z matką, Agrypiną, która chciała kontrolować jego każdy krok. Neron pragnął udowodnić swoją niezależność, co doprowadziło do zlecenia jej morderstwa w 59 roku. To matkobójstwo stało się początkiem jego późniejszego okrucieństwa. W jego zabójstwo zaangażowana była również kochanka Nerona, Poppea Sabina, która od 58 roku namawiała go do rozwodu z Oktawią. Poppea, piękna i prowadząca wystawny tryb życia, była jedyną kobietą, którą Neron szczerze kochał. Mimo to, według historyków, w 65 roku, będąc w ciąży, zginęła z rąk pijanego i oszołomionego narkotykami Nerona, który skatował ją na śmierć.
Wielki pożar Rzymu w 64 roku n.e.
W nocy z 19 na 20 lipca 64 roku wybuchł wielki pożar Rzymu. Według Tacyta, ogień rozpoczął się w sklepach z łatwopalnymi towarami, w rejonie cyrku sąsiadującego z Celią i Palatynem. Noc była wietrzna, co przyczyniło się do szybkiego rozprzestrzeniania się płomieni. Ludność uciekała na tereny nieobjęte pożarem, a następnie na otwarte pola poza miastem. Sytuację pogarszali szabrownicy i podpalacze, którzy rzucali pochodnie, utrudniając akcję gaśniczą. Pożar trwał sześć dni, a po krótkim czasie wybuchł kolejny, który palił się przez kolejne trzy dni.
Spośród czternastu dzielnic Rzymu, trzy zostały całkowicie zdewastowane, siedem mocno zniszczonych, a tylko cztery uniknęły uszkodzeń. Spłonęły ważne dla Rzymian miejsca, takie jak kaplica Westy, sanktuarium Herkulesa, Świątynia Jowisza Statora oraz dom Oktawiana Augusta. Neron w tym czasie przebywał w Ancjum. Gdy tylko dowiedział się o sytuacji, udał się do Rzymu. Historyk Tacyt podaje, że Neron powrócił do miasta krótko po ustaniu ognia i natychmiast podjął działania: rozkazał sprowadzić zapasy jedzenia, odtworzyć ogrody i odbudować budynki. Pomagał bezdomnym i głodnym, otwierając swoje ogrody i budynki na Polu Marsowym, dostarczając racje żywnościowe i wodę. Obserwował akcję gaśniczą z wieży w ogrodach Mecenasa, co dało początek plotkom, jakoby podziwiał swoje dzieło i recytował wiersze.
Odbudowa Rzymu i kontrowersje
Neron nie pozostał głuchy na prośby ludu - pomagał bezdomnym i głodnym, obniżył cenę zboża i przyznał ulgi właścicielom ziemskim. Nakazał odbudowę miasta w nowym stylu, wzorując się na budowlach greckich, z szerokimi ulicami, dziedzińcami i portykami. Wprowadził także "przepisy" przeciwpożarowe: budynki miały być kamienne, wznoszone w większych odległościach od siebie. Ten układ urbanistyczny można dostrzec do dzisiaj. Jednak plany Nerona, zwłaszcza projekt nowego pałacu cesarskiego Domus Aurea (Złoty Dom), wzbudziły wątpliwości. Fakt, że odbudowę Rzymu rozpoczął od budowy własnego pałacu, był dla niektórych dowodem na to, że to sam cesarz kazał spalić miasto, by zyskać teren pod swoją okazałą rezydencję.
Cesarz Neron oskarża chrześcijan
Prześladowania chrześcijan w Cesarstwie Rzymskim cz. 1 - HISTORIA KOŚCIOŁA - dr Włodzimierz Tasak
Plotki oskarżające Nerona o podpalenie miasta zmusiły go do poszukiwania "kozła ofiarnego", by zmazać tę "hańbiącą pogłoskę". Zarzutami zostali obciążeni chrześcijanie - niewielka wówczas sekta, którą poganie uważali za wrogów rodzaju ludzkiego. Wiele wskazuje, że związek z oskarżeniami mogli mieć Żydzi, a nałożnica cesarza, Poppea, sympatyzująca z judaizmem, prawdopodobnie nakłoniła Nerona do oskarżenia chrześcijan. Istniało więc wyraźne rozgraniczenie między judaizmem a chrześcijaństwem, które nie było już tak widoczne w czasie następnych prześladowań.
Charakter prześladowań
Jak pisał Tacyt, chrześcijanom "udowodniono im nie tyle zbrodnię podpalenia, ile nienawiść ku rodzajowi ludzkiemu". Prześladowania były ograniczone do samego miasta Rzym. Kary dla skazańców były okrutne: krzyżowanie, ucinanie głów, torturowanie, a nawet upozorowywanie polowania na "zwierzynę" poprzez oblekanie skazańców w skóry zwierząt, których następnie goniły wygłodniałe psy. Nocą w ogrodach Nerona na Watykanie pojawiały się "żywe pochodnie", gdzie ludzie byli oblewani smołą i żywicą. Chrześcijan zmuszano także do występów na scenie, gdzie odgrywali sceny mitologiczne, podczas których byli poniżani i znieważani. Należy zaznaczyć, że w antycznym Rzymie takie kary były normą - palenie żywcem było karą dla podpalaczy, a ukrzyżowanie dla najniższych warstw społecznych.
Poganie nienawidzili chrześcijan, posądzając ich o incest i kanibalizm. Jedynym zarzutem, jaki Neron postawił skazanym na śmierć, było bycie chrześcijaninem. Wielu wiernych nie było gotowych na takie represje; więzienia były przepełnione. Początkowo z życiem żegnali się ci, którzy otwarcie wyznawali nową wiarę, później zaś przyszła kolej na tych, którym ją przypisano. O rzezi Rzym szybko zapomniał, gdyż władca dostarczał coraz ciekawszych rozrywek. Trudno jednak określić liczbę ofiar; nawet "Dzieje Apostolskie" nie wspominają o tych prześladowaniach. Zabicie chrześcijan miało być swoistą próbą przebłagania bogów, skoro standardowe ofiary nie pomagały.
Upadek i śmierć Nerona
Arcytyrania cesarza sprawiała, że coraz liczniejsze grupy społeczne były niezadowolone z jego rządów. W marcu 68 roku doszło do pierwszego buntu przeciwko władzy Nerona, zapoczątkowanego przez Gaiusa Iuliusa Vindexa w Galii. Chociaż powstanie to było nieskuteczne, Windeks zapoczątkował lawinę wydarzeń, które doprowadziły do upadku Nerona. Na początku kwietnia 68 roku wojska w Hiszpanii obwołały cesarzem Galbę. Neron został uznany przez senat za wroga publicznego. Na tygodnie przed śmiercią był całkowicie samotny, opuszczony przez gwardię pretoriańską i zdradzony przez najbliższych współpracowników.
Neron zmarł 9 czerwca 68 roku. Zdesperowany, szukał schronienia i ostatecznie podciął sobie gardło z pomocą swego sekretarza, Epafrodyta, gdy usłyszał tętent koni ścigających go żołnierzy. Jego ostatnie słowa miały brzmieć: "Qualis artifex pereo!" (Jakiż artysta ginie!). Pochowała go Acte, jego najwierniejsza kobieta, w porfirowym sarkofagu w grobowcu Domicjuszów. Nie wszyscy wierzyli w jego śmierć, co jakiś czas pojawiały się głosy, że władca tak naprawdę żyje i wkrótce wróci na tron, zwłaszcza na Wschodzie.
Obraz Nerona jako uosobienia zła zatriumfował wraz z chrześcijaństwem. Został on przedstawiony jako antychryst i ten wizerunek był podtrzymywany przez Ojców Kościoła i późniejszych chrześcijańskich pisarzy. Jednak współcześni badacze poddają w wątpliwość niektóre z makabrycznych legend, które narosły wokół jego życia, wskazując, że pożar Rzymu mógł być przypadkiem, a prześladowania chrześcijan nie były bezpośrednio przez niego rozpętane w sensie osobistej, krwiożerczej inicjatywy. Neron nigdy nie został wciągnięty w poczet bogów.