Rola i znaczenie chrzestnych i sztandaru w Ochotniczych Strażach Pożarnych

Ruch ochotniczych straży pożarnych stanowi ważny element historii Polski, a jego członkowie odznaczają się poświęceniem w ratowaniu życia, zdrowia i mienia. Działalność Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) wykracza poza walkę z żywiołami i obejmuje również kultywowanie tradycji, dorobku kulturalnego oraz wychowanie młodzieży. Te pozytywne postawy strażaków znajdują uhonorowanie w przyznawanych przez władze państwowe odznaczeniach, a także w symbolach, takich jak sztandary.

Sztandar jako symbol tożsamości i wartości OSP

Sztandar jest ważnym symbolem, cementującym poczucie wspólnoty, braterstwa, honoru i patriotyzmu w jednostkach OSP. Jest to szczególny znak oddziału, stowarzyszenia, miasta, różnych służb mundurowych i publicznych, a także Straży Pożarnej. Sztandar był znany w starożytności, a na ziemiach słowiańskich, jak podaje Thietmar z Merseburga w kronice Niemiec i Polski, już w XI wieku Lutycy mieli swoją chorągiew. Sztandar OSP jest elementem odróżniającym poszczególne jednostki między sobą.

Jego znaczenie jest jeszcze większe i bardziej podniosłe. To właśnie sztandar towarzyszy strażakom ochotnikom w ważnych chwilach, ale również podczas uroczystości i spotkań związanych ze smutnymi, a często nawet tragicznymi wydarzeniami. Jest on również obecny podczas ważnych uroczystości, np. ślubowania, uroczystości państwowych, religijnych. Każda jednostka straży pożarnej stawia sobie za punkt honoru posiadanie sztandaru. Wokół niego rodzi się poczucie wspólnoty łączącej wszystkich strażaków, a także świadomość i pamięć tego, że praca strażaka to bezinteresowne bohaterstwo oraz służba dla ogółu. Podejście do sztandaru wymaga szacunku i godnej postawy.

Uroczystości nadania sztandaru i rola chrzestnych

Wiele jednostek OSP uroczyście otrzymuje sztandary, ufundowane przez społeczność strażacką, lokalną lub sponsorów. Podczas tych uroczystości często wręczane są również odznaczenia za zasługi dla ochrony przeciwpożarowej, medale okolicznościowe oraz podziękowania dla osób i instytucji wspierających działalność strażacką.

Akt poświęcenia i przekazania sztandaru jest kluczowym momentem ceremonii. Często honorową rolę w tych wydarzeniach pełnią rodzice chrzestni sztandaru. Są to osoby szczególnie zasłużone lub związane z lokalną społecznością bądź samą jednostką OSP, które symbolicznie przyjmują „opiekę” nad nowym sztandarem, co podkreśla jego ważność i trwałość. Ich obecność jest świadectwem wsparcia i uznania dla działalności OSP.

Przykłady uroczystości nadania sztandaru i chrzestnych

• OSP Stojkowo: 9 września 2023 roku miało miejsce wręczenie sztandaru dla jednostki OSP Stojkowo, symbolizującego 77 lat tradycji. Akt nadania odczytała przewodnicząca komitetu, fundatorzy wbijali gwoździe pamiątkowe, a sztandar poświęcił o. Jarosław Wachowski OMI. Poświęcony sztandar przekazano Prezesowi Zarządu Oddziału Wojewódzkiego ZOSP RP, a następnie Prezesowi OSP Stojkowo.
• Oddział Powiatowy ZOSP RP w Olkuszu: 29 sierpnia na olkuskim rynku odbyło się uroczyste poświęcenie i przekazanie sztandaru dla Oddziału Powiatowego ZOSP RP w Olkuszu. W uroczystości uczestniczył Małopolski Komendant Wojewódzki PSP.
• OSP Bierna: 9 września br. w Radzimowie odbyła się uroczystość nadania sztandaru dla jednostki OSP Bierna, ufundowanego przez Komitet Fundacyjny. Na sztandarze wyhaftowano datę powstania jednostki, wizerunek św. Floriana i hasło „Bogu na chwałę, ludziom na ratunek”.
• OSP w Wolicy-Tokarni: W niedzielę, 16 sierpnia 2015 r. w parafii św. Maksymiliana Kolbego w Wolicy-Tokarni odbyło się poświęcenie i przekazanie sztandaru OSP w Wolicy. Mszy św. przewodniczył i poświęcenia dokonał ks. kan. Jacek Dąbek - kapelan gminny Ochotniczej Straży Pożarnej.
• OSP w Piastowie (1932 rok): Aktu poświęcenia dokonał ksiądz proboszcz kościoła parafialnego w Piastowie Antoni Montag. Rodzicami chrzestnymi sztandaru byli: Wicestarosta i Prezes Związku OSP Powiatu Warszawskiego druh Tadeusz Szarawski oraz Pani inż. Regina Braun. Ponadto Pan inż. Edmund Braun, Pani Dyrektorowa Maria Müller i inż. Wacław Prochnau. OSP w/w zakładów została powołana w 1932 roku na wniosek właściciela obu fabryk inż. Fryderyka Müllera.
• 70-lecie OSP Chabowo również obejmowało nadanie sztandaru.
• Powiat bytowski: 5 września 2025 roku odbyła się uroczystość wręczenia sztandaru, który reprezentować będzie 57 jednostek OSP z powiatu.

Historia sztandaru OSP w Hałcnowie - nietypowe fundowanie

Sztandar Ochotniczej Straży Pożarnej w Hałcnowie jest pierwszym i jedynym sztandarem w jej historii. Przez 91 lat od daty założenia Straży Ogniowej w 1894 roku strażacy nie mieli swego sztandaru, co było niebywałe i prawdopodobnie czyniło OSP w Hałcnowie jedyną jednostką na terenie miasta i powiatu bez własnego sztandaru. Trudno dzisiaj szukać przyczyn takiego stanu rzeczy.

Ukazany wyżej sztandar ufundowali wierni z Parafii Nawiedzenia NMP w Hałcnowie i został on poświęcony 2 czerwca 1985 roku przez ks. Kazimierza Górnego, biskupa pomocniczego Archidiecezji Krakowskiej, w czasie uroczystej Mszy św. - sumy odpustowej. Geneza powstania sztandaru jest niezwykła. Z końcem kwietnia 1984 r. Zbigniew Zemanek, prezes OSP, wraz z autorem wspomnień, udali się do proboszcza hałcnowskiego ks. Władysława Goryla, aby omówić tradycyjną uroczystość kościelną z okazji św. Floriana. W czasie rozmowy ks. Goryl, zaskakując strażaków, postawił pytanie „dlaczego straż nie ma sztandaru?”. Kiedy padła odpowiedź, że to sprawa finansów, ks. proboszcz zdecydowanie rzekł wówczas: „To parafia ufunduje sztandar, zabezpieczy finanse, a Wy resztę załatwicie”.

Tematu nie rozgłaszano ze względów politycznych. Od razu jednak powstał problem, jaki ma być wizerunek na sztandarze. W wąskim gronie (Z. Zemanek, H. Olma i Wł. Mirota) zdecydowano, że nie będzie to sztandar urzędowy, jaki w tamtym czasie obowiązywał w PRL. Zdecydowano o sztandarze o cechach religijnych, ze św. Florianem. Wykonania sztandaru podjęły się mniszki Klaryski od Wieczystej Adoracji z klasztoru w Kętach. Klaryski otrzymały propozycję graficzną z OSP (odpowiedni szkic graficzny przygotował autor) i taki sztandar powstał. Ks. Goryl interesował się postępami prac, a koszt samego sztandaru pokryła parafia, zaś drzewce i grot załatwiono własnym staraniem.

Termin poświęcenia i wręczenia sztandaru wyznaczył ks. Goryl, wiążąc go z terminem ówczesnego odpustu hałcnowskiego. Zarząd OSP zdecydował, że nie będzie specjalnej uroczystości „nadania sztandaru” poza uroczystością kościelną. W tamtym czasie istniał zakaz umieszczania wizerunków religijnych na sztandarach, a tym samym niemożliwa była wspólna uroczystość religijno-państwowa. W uroczystości nadania sztandaru brali udział jedynie strażacy z OSP w Hałcnowie.

Warto przypomnieć, że „urzędowy” sztandar OSP w latach 80. XX wieku musiał spełniać następujące wymogi:

• na awersie miał być znak Związku OSP i w otoku napis „Związek Ochotniczych Straży Pożarnych”
• na rewersie miało być godło państwowe umieszczone centralnie i napis „W służbie [na górze], Ojczyzny Ludowej [na dole]”.

Zamiast tego na sztandarze w Hałcnowie na awersie znalazł się pięknie wyhaftowany św. Florian, a na rewersie godło państwowe (jeszcze bez korony) i napis „W służbie Ojczyzny” (bez słowa „Ludowej”). Przed 1989 rokiem ze strony władz politycznych nie doszły żadne zastrzeżenia lub uwagi co do wyglądu sztandaru. Od tego czasu sztandar towarzyszy strażakom w różnych uroczystościach państwowych, patriotycznych, religijnych, strażackich, ślubowaniu strażaków itp. Obecnie sztandar, w niezmienionej formie z 1985 roku, jest przechowywany w specjalnej gablocie w biurze zarządu OSP.

Poczet sztandarowy i zasady jego zachowania

Poczet sztandarowy to asysta (najczęściej trzyosobowa) sztandaru organizacji podczas różnego rodzaju ceremonii. W szczególności w wojsku i innych formacjach zmilitaryzowanych - grupa trzech żołnierzy lub funkcjonariuszy niosących sztandar jednostki. W OSP poczet sztandarowy, podobnie jak w wojsku, składa się zazwyczaj z dowódcy pocztu, sztandarowego i asystenta. Poczet sztandarowy wchodzi w skład kompanii honorowej.

Skład i ustawienie pocztu sztandarowego

• W Wojsku Polskim poczet występuje z bronią boczną (pistoletami) lub szablami (oprócz sztandarowego).
• Sztandarowy nosi biało-czerwoną szarfę przewieszoną przez prawe ramię.
• Poczet sztandarowy ustawia się na prawym skrzydle kompanii honorowej, w odstępie jednego kroku od niej, w kolejności: asystent, sztandarowy, dowódca pocztu.
• Dowódca kompanii honorowej staje z prawej strony dowódcy pocztu, w odstępie jednego kroku.
• W marszu poczet sztandarowy idzie trzy kroki przed pierwszą czwórką kompanii honorowej, tworząc trójkę (z prawej strony sztandarowego - dowódca pocztu, z lewej - asystent).
• W Wojsku Polskim II RP, w skład pieszego pocztu sztandarowego wchodzili: najmłodszy podporucznik kompanii sztandarowej - dowódca pocztu, chorąży i asysta: dwóch podoficerów w stopniu starszego sierżanta i sierżanta.

Podstawowe chwyty i postawy ze sztandarem

• Postawa zasadnicza: chorąży trzyma sztandar położony na trzewiku drzewca przy prawej nodze na wysokości czubka buta.
• Chwyt „na ramię”: chorąży prawą ręką (pomagając sobie lewą) kładzie drzewce na prawe ramię i trzyma je pod kątem ok. 45° w stosunku do ramienia.
• Chwyt „prezentuj”: z postawy „zasadniczej” chorąży podnosi sztandar prawą ręką pionowo do góry wzdłuż prawego ramienia (dłoń prawej ręki znajduje się na wysokości barku). Następnie chorąży przenosi sztandar prawą ręką (pomagając sobie lewą) do nogi.
• Salutowanie sztandarem w miejscu: wykonuje się z położenia „prezentuj”. Chorąży robi zwrot w prawo w skos z równoczesnym wysunięciem lewej nogi w przód na odległość jednej stopy (ok. 30 cm) i pochyla sztandar do przodu pod kątem ok. 45°.

Zasady zachowania pocztu sztandarowego OSP w kościele i podczas uroczystości państwowych

Podczas publicznego wykonywania lub odtwarzania hymnu państwowego poczty sztandarowe oddają honory przez pochylenie sztandaru, co reguluje ustawa o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych. W kościele, podczas przeistoczenia (od słów „Oto Baranek Boży...” do „...uzdrowiona dusza moja”) oraz błogosławieństwa św. Hostii lub Kielicha, sztandar powinien być pochylony. Często przyjmuje się dwukrotne pochylenie sztandaru, nawiązując do dwukrotnego hołdu oddawanego Ciału i Krwi Chrystusa.

Jednostki OSP w praktyce stosują różne zwyczaje dotyczące postawy sztandarowego i zachowania pocztu, zwłaszcza w kontekście sakralnym. Ważne jest, aby przed mszą lub uroczystością ustalić jednolite zasady, by wszystkie poczty zachowywały się spójnie. Kwestie te nie są zawsze jasno określone w regulaminach, stąd lokalne ustalenia są kluczowe.

Okazje do wystawiania sztandaru strażackiego

Sztandar strażacki jest obecny podczas wielu uroczystości, zarówno religijnych, jak i państwowych czy lokalnych. Wystawienie sztandaru oznacza wysłanie całego pocztu sztandarowego na uroczystości. Do najczęstszych okazji należą:

• Pogrzeby członków straży (wspierających, zwyczajnych, honorowych, Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych - MDP).
• Uroczystości odpustowe w parafiach.
• 4 maja - Dzień Strażaka oraz obchody powiatowe Dnia Strażaka.
• 3 maja - Święto Konstytucji.
• 11 listopada - Święto Niepodległości.
• Pielgrzymki.
• Uroczystości innych stowarzyszeń (poświęcenie i przekazanie sztandarów, samochodów, figur; obchody rocznic powstania jednostek straży, stowarzyszeń - np. ogrodów działkowych, związków gołębi pocztowych, chórów, kombatantów itp.).
• Uroczystości samorządowe.
• Inne okazje wynikłe pod wpływem wydarzeń (np. śmierć Jana Pawła II, katastrofa smoleńska), gdzie sztandar powinien reprezentować straż pomimo braku precedensu.
• Boże Ciało.
• Warta przy Bożym Grobie.
• Rezurekcja.
• Dożynki Gminne (często wszystkie OSP z terenu gminy).

Niektóre jednostki OSP uczestniczą również w innych lokalnych wydarzeniach, takich jak urodziny proboszcza czy spotkania z biskupem, o ile uznają to za stosowne dla reprezentacji swojej straży.

Podstawa prawna działalności OSP i ZOSP RP

Ochotnicze straże pożarne oraz Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP funkcjonują jako stowarzyszenia. Ich działalność opiera się na ustawie z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach, ustawie z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, a także na przepisach ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

Stowarzyszenie, tworząc terenowe jednostki organizacyjne, musi określić w statucie ich strukturę i zasady tworzenia. Stowarzyszenie jest obowiązane posiadać zarząd i organ kontroli wewnętrznej. Uzyskuje osobowość prawną z chwilą wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego. Terenowa jednostka organizacyjna stowarzyszenia może uzyskać osobowość prawną, jeśli statut to przewiduje. Zarząd takiej jednostki ma obowiązek w terminie 14 dni od powołania zawiadomić o tym organ nadzorujący, podając skład zarządu, adres siedziby oraz doręczając statut stowarzyszenia. Bezpośredni udział w działaniach ratowniczych mogą brać członkowie OSP, którzy ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65 lat.

Kwestie związane z pełnieniem funkcji w strukturach Związku OSP RP, w tym komendanta gminnego, delegata na zjazd oddziału powiatowego czy członka zarządu oddziału powiatowego, regulowane są przez statut. Zgodnie ze Statutem Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczpospolitej, komendant gminny ZOSP RP jest członkiem prezydium zarządu oddziału gminnego i wybierany jest przez zarząd oddziału gminnego spośród jego członków. Członkowie zarządu oddziału gminnego mogą być wybierani na mocy prawa (przedstawiciele OSP z terenu gminy) lub z mocy wyboru (przedstawiciele organizacji, stowarzyszeń i instytucji współpracujących ze Związkiem). Statut wzorcowy OSP stanowi, że walne zebranie członków wybiera spośród siebie delegatów do władz Związku OSP RP.

tags: #chrzestny #sztandaru #osp