Ospa wietrzna to jedna z najbardziej zakaźnych chorób wieku dziecięcego, wywoływana przez wirusa Varicella-Zoster (VZV). Choć najczęściej dotyka dzieci w wieku 4-9 lat, może pojawić się w każdym wieku, a u dorosłych i w grupach ryzyka przebiega znacznie ciężej. Zrozumienie jej przebiegu, metod leczenia i profilaktyki, a także wpływu czynników zewnętrznych, takich jak słońce, jest kluczowe dla skutecznego radzenia sobie z infekcją.
Czym jest ospa wietrzna?
Ospa wietrzna to bardzo zaraźliwa choroba wirusowa. Wywołuje ją wirus Varicella-Zoster (VZV), patogen cechujący się nawet 90% zakaźnością. Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową przez bezpośredni kontakt z chorym, rzadziej półpasiec, lub poprzez łożysko (ciężarna może zainfekować swojego maluszka). Wirus przedostaje się do krwi, wędruje do węzłów chłonnych, w których się namnaża, a następnie dostaje się do skóry. Może rozprzestrzeniać się z ruchem powietrza na odległość nawet kilkudziesięciu metrów. Ryzyko zachorowania po kontakcie z zakażonym jest bardzo wysokie; gdy ospę ma brat, siostra czy bliski przyjaciel, ryzyko sięga ponad 90%.
Okres inkubacji i zaraźliwość
Pierwsze objawy ospy wietrznej pojawiają się zwykle 10-21 dni po kontakcie z osobą zakażoną, choć najczęściej jest to około 14 dni. Okres zakaźny rozpoczyna się już 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki i trwa do momentu, aż wszystkie zmiany skórne przekształcą się w strupy. Chory zaraża przeciętnie około 7-8 dni, a największa zaraźliwość występuje w pierwszym dniu pojawienia się nowych pęcherzyków.
Objawy ospy wietrznej
Na 1-2 dni przed pojawieniem się wykwitów (osutki) występują objawy grypopodobne, takie jak:
- podwyższona temperatura lub gorączka,
- gorsze samopoczucie, rozbicie,
- ból głowy, bóle mięśni,
- zapalenie gardła, nieżyt nosa,
- słabszy apetyt.
Następnie pojawiają się pojedyncze swędzące czerwone plamki, które przechodzą w grudki, a te z kolei w pęcherzyki z płynem (w płynie znajduje się wirus). Po 2-3 dniach powstają krostki, które zasychają, a po 3-4 dniach tworzą się strupki. Całkowity czas trwania ospy wietrznej wynosi zwykle 7 do 10 dni. Osutka pojawia się rzutami (falami co 2-3 dni), co oznacza, że w jednym miejscu zmiany mogą już przysychać, a w innym może powstawać dopiero czerwona plamka. Wykwity występują początkowo na tułowiu i skórze głowy (także we włosach), a następnie na kończynach. Ospa może być skąpoobjawowa z kilkunastoma wykwitami, ale może być także ich kilkaset. Rzadko (10-20%) wykwity mogą pojawić się także w jamie ustnej na błonach śluzowych oraz na narządach rodnych. Dużym problemem jest uporczywy świąd towarzyszący powstałym wykwitom, który jest efektem reakcji organizmu na rozwijające się zmiany skórne i naturalnym etapem gojenia pęcherzyków.
Leczenie i pielęgnacja skóry podczas ospy
Rozpoznanie ospy wietrznej zazwyczaj odbywa się na podstawie charakterystycznych wykwitów skórnych, bez potrzeby wykonywania dodatkowych badań. Leczenie ma na celu głównie łagodzenie objawów i wspieranie organizmu w walce z infekcją.
Leczenie objawowe
U dzieci poniżej 12 lat, które nie mają niedoborów odporności, a przebieg ospy jest łagodny, stosuje się tylko leczenie objawowe:
- W razie gorączki i bólu - zaleca się paracetamol. Należy unikać leków z grupy NLPZ (np. ibuprofenu), gdyż mogą zwiększać ryzyko wtórnych zakażeń bakteryjnych.
- W celu łagodzenia świądu - stosuje się dimetynden w żelu (Fenistil, Foxill) lub kroplach (Fenistil, od 2. m.ż.), a także pianki i żele mentolowe, preparaty z pantenolem, alantoiną lub cynkiem. Emolienty tworzą barierę ochronną i zapobiegają utracie wody, nawilżając wysuszoną skórę.
Leczenie przeciwwirusowe (acyklowir) zalecane jest tylko w razie powikłań, w ciężkim przebiegu ospy oraz u osób z obniżoną odpornością. Substancja ta podana do 72 godzin od wystąpienia pierwszych objawów ospy wietrznej może skrócić czas trwania choroby oraz zmniejszyć intensywność wykwitu skórnego.
Pielęgnacja skóry
Odpowiednia higiena jest kluczowa, aby uniknąć nadkażeń bakteryjnych skóry. Zaleca się:
- Codzienną kąpiel lub prysznic w letniej wodzie (maks. 10 minut).
- Do kąpieli można dodać kilka kryształków nadmanganianu potasu, aby uzyskać jasnoróżowy kolor wody.
- Po kąpieli delikatnie osuszać skórę, aby nie uszkodzić wykwitów. Czasem zaleca się dodatkowe odkażanie zmian np. przy pomocy sprayu z oktenidyną (Octenisept).
Czego nie robić:
- Nie drapać wykwitów, gdyż może to prowadzić do nadkażeń bakteryjnych i powstawania trwałych blizn.
- Nie stosować pudrów i papek - obecnie odchodzi się od ich stosowania, ponieważ mogą powodować rozsiewanie zmian, utrudniać gojenie i zwiększać ryzyko wtórnego zakażenia bakteryjnego.
Powikłania ospy wietrznej
Choć u większości osób ospa przebiega łagodnie, nieodpowiednia pielęgnacja skóry lub osłabiona odporność mogą prowadzić do poważnych powikłań. Najczęstszym powikłaniem jest wtórne zakażenie bakteryjne zmian skórnych, spowodowane gronkowcem lub paciorkowcem, które może prowadzić nawet do sepsy. Ryzyko nadkażeń zwiększają leki NLPZ, stosowanie pudrów i papek, a także brak higieny.
Inne, rzadsze, ale groźne powikłania to:
- Odwodnienie - zwłaszcza gdy wykwity występują w jamie ustnej, utrudniając jedzenie i picie.
- Zapalenie płuc.
- Powikłania neurologiczne, m.in. zapalenie móżdżku, mózgu, opon mózgowo-rdzeniowych, porażenie nerwów czaszkowych.
- Inne: zapalenie mięśnia sercowego, małopłytkowość, zapalenie wątroby, problemy z widzeniem, zapalenie ucha środkowego, a w ekstremalnych przypadkach nawet śmierć (u noworodków i osób z niedoborami odporności).
Ospa wietrzna sama w sobie rzadko zostawia trwałe blizny, ale głównym powodem, dla którego one się pojawiają, jest rozdrapywanie pęcherzyków i zeskrobywanie strupków. Skóra w trakcie choroby jest szczególnie wrażliwa, a każda mechaniczna ingerencja zwiększa ryzyko powstania trwałych śladów.
Choroby zakaźne: Wirus ospy wietrznej i półpaśca
Ospa wietrzna a słońce: Zalecenia i kontrowersje
Kiedy można wychodzić na zewnątrz?
Wielu rodziców zastanawia się, kiedy można wyjść z dzieckiem na dwór. Ospa wietrzna jest chorobą wysoce zaraźliwą, dlatego chory powinien przebywać w domu do czasu, aż wszystkie zmiany skórne zaschną w strupki, aby nie zarażać innych. Nie powinno się zatem zabierać na dwór dziecka podczas aktywnej fazy ospy (czyli gdy wciąż pojawiają się nowe wykwity), aby nie narażać zdrowia innych osób. Na dwór można wyjść dopiero po zakończeniu choroby, czyli zwykle po około dwóch-trzech tygodniach, kiedy wszystkie pęcherzyki są zastrupiałe i nie ma ryzyka zarażenia.
Jeśli ospa przebiega łagodnie, jest niepowikłana, a dziecko nie ma gorączki i dobrze się czuje, po kilku dniach może zacząć wychodzić na dwór, ale tylko w ograniczonym zakresie i z zachowaniem ostrożności:
- Gdy mieszkacie w domu jednorodzinnym, dziecko może wychodzić do ogrodu.
- Wychodzić na niezbyt długo (0,5-1 godzina powinna wystarczyć).
- Unikać wychodzenia, gdy są ciężkie warunki atmosferyczne (burza, ulewa, śnieżyca, duży mróz, wysoka temperatura).
- W bloku lepiej poczekać, aż ostatni wykwit przyschnie.
Wpływ słońca na przebieg choroby i skórę
Kluczową zasadą podczas ospy wietrznej jest unikanie ekspozycji krostek na promienie słoneczne. Wystawianie zmian ospowych na słońce może skutkować trwałymi przebarwieniami, a nawet bliznami na ciele dziecka. Promienie UV mogą utrudniać prawidłowe gojenie zmian. W przypadku konieczności wyjścia z domu, należy chronić skórę kremem przeciwsłonecznym o bardzo wysokiej ochronie (minimum SPF 30), szczególnie te miejsca, gdzie występują aktywne lub świeżo zagojone wykwity. Ważne jest, aby unikać opalania się.
Teoria o promieniach UV a rozprzestrzenianiu się wirusa
Istnieją badania, które podają w kontekście słońca nieco inną perspektywę. Naukowcy z Uniwersytetu Londyńskiego twierdzą, że promienie słoneczne mogą zapobiegać rozprzestrzenianiu się ospy wietrznej. Badania przypadków choroby z całego świata wykazały, że w najlepiej nasłonecznionych regionach notuje się najmniej zachorowań. Słońce, emitując promienie ultrafioletowe, jest szkodliwe dla wirusa VZV. Zdaniem brytyjskich naukowców, ultrafiolet uszkadza wirusy przenoszące się drogą kropelkową oraz te znajdujące się w wysypce, co ogranicza ich zaraźliwość. Inni badacze podkreślają jednak, że obok nasłonecznienia, w zmaganiach z ospą wietrzną ważne są także inne czynniki środowiskowe, takie jak temperatura i wilgotność powietrza, a także uwarunkowania społeczne. Należy jednak pamiętać, że teoria ta dotyczy raczej warunków środowiskowych wpływających na rozprzestrzenianie się wirusa, a nie bezpośrednich zaleceń dla chorego pacjenta, dla którego ochrona przed słońcem wciąż jest ważna dla uniknięcia blizn i przebarwień.
Szczepienia ochronne przeciw ospie wietrznej
Szczepienia przeciwko ospie wietrznej to najskuteczniejszy sposób zapobiegania zachorowaniu na tę chorobę oraz związanym z nią powikłaniom. W Polsce dostępna jest szczepionka (Varilrix), która zawiera żywe, choć osłabione (atenuowane) i zmodyfikowane wirusy, stymulujące odporność bez wywoływania choroby.
Schemat i skuteczność
Od 2010 roku w Polsce obowiązuje 2-dawkowy schemat szczepień przeciwko ospie wietrznej szczepionką Varilrix, podawany w odstępie minimum 6 tygodni. Skuteczność po I dawce wynosi 65-67%, natomiast po drugiej - ponad 95%. Obserwacje z ponad 30 lat stosowania szczepionki (zarejestrowanej w Japonii i Korei w 1988 roku) pokazują, że odporność nabyta po szczepieniu utrzymuje się długofalowo, zachorowania nie przesunęły się na późniejszy wiek, a u zaszczepionych nie zauważono wzrostu zachorowalności na półpasiec.
Zalecenia dotyczące szczepień
Szczepionka przeciw ospie wietrznej nie jest obowiązkowa, ale jest zalecana. Można ją podać już u niemowlęcia, które ukończyło 9 miesięcy (w przypadku kontaktu z chorym), jednak zaleca się szczepienie po roku. Najlepszym czasem jest okres przed pójściem do żłobka/przedszkola, kiedy występuje największe ryzyko zachorowania. Nie ma górnej granicy wieku. Jeżeli dziecko nie było szczepione i miało kontakt z chorym, podanie jednej dawki szczepionki w ciągu 72 godzin może złagodzić przebieg choroby, a nawet uchronić przed zachorowaniem. Zaszczepione dziecko może zachorować (w około 5% przypadków), ale przebieg choroby jest wówczas znacznie łagodniejszy, często bez gorączki i z niewielką liczbą wykwitów. Przechorowanie daje odporność na całe życie, jednak w razie wątpliwości co do przebycia choroby (np. bardzo skąpoobjawowej), szczepienie jest możliwe i nie stanowi przeciwwskazania. Szczepionka jest dobrze tolerowana, a działania niepożądane są zwykle łagodne (zaczerwienienie/ból w miejscu wkłucia, stan podgorączkowy, niewielka wysypka ospopodobna). Co do szczepienia przeciw COVID-19, nie ma konieczności zachowania jakiegokolwiek odstępu między szczepionkami. Ryzyko przeniesienia wirusa ze szczepionki na osoby postronne (w tym kobiety w ciąży) jest wyłącznie teoretyczne, dlatego można szczepić dzieci kobiet ciężarnych. Szczepienie w ciąży jest jednak przeciwwskazane, natomiast w okresie karmienia piersią jest możliwe. Zaleca się, aby przez miesiąc po szczepieniu kobieta nie zachodziła w ciążę.
Refundacja szczepionki
Szczepionka jest bezpłatna dla pewnej grupy osób, m.in. dla dzieci w wieku 12-36 miesięcy przebywających w żłobkach/klubikach dziecięcych (wymaga zaświadczenia z placówki), dzieci przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią, dzieci poniżej 12. roku życia z otoczenia osób z obniżoną odpornością, oraz dzieci z interwencyjnych ośrodków preadopcyjnych. Dla pozostałych osób szczepionka jest płatna.
Ospa wietrzna w grupach szczególnego ryzyka
Ospa u dorosłych
Dorośli, którzy w dzieciństwie uniknęli kontaktu z ospą wietrzną i nie byli szczepieni, mogą zachorować w każdym wieku. U dorosłych przebieg choroby jest zazwyczaj znacznie cięższy niż u dzieci, a ryzyko powikłań jest wyższe i mogą mieć one poważniejszy charakter.
Ospa w ciąży
Zachorowanie na ospę wietrzną w ciąży stanowi poważne zagrożenie. Jeśli kobieta zachoruje:
- Do 20. tygodnia ciąży - istnieje ryzyko obumarcia płodu lub powstania zespołu wad wrodzonych (1-2% dzieci), obejmujących wady kończyn, głębokie blizny skórne, wady ośrodkowego układu nerwowego i problemy ze wzrokiem. W przypadku zainfekowania w pierwszym trymestrze ryzyko uszkodzenia płodu wynosi do 10%, a zagrożone jest jego życie. Dziecko w życiu prenatalnym zainfekowane wirusem ospy może urodzić się z zespołem ospy wrodzonej, charakteryzującym się niską masą urodzeniową, bliznami na skórze, deformacjami kończyn, niedowładami, porażeniami, zanikiem mięśni, zaburzeniami widzenia, a nawet zanikami kory mózgowej.
- Po 20. tygodniu ciąży - u dziecka często brak objawów ospy wietrznej, ale we wczesnym niemowlęctwie może pojawić się półpasiec.
- W czasie okołoporodowym (5 dni przed porodem - 2 dni po porodzie) - może spowodować zachorowanie noworodka na ospę o bardzo ciężkim przebiegu (zapalenie płuc i zapalenie wątroby). Jeśli u noworodka nie zostanie włączone leczenie przeciwwirusowe, istnieje wysokie ryzyko (do 30%) jego śmierci.
Ospa wietrzna jest również niebezpieczna dla niemowląt.
Nawrót wirusa - półpasiec
Po przechorowaniu ospy wietrznej nabywamy odporność, jednak wirus VZV pozostaje z nami na zawsze. Przechodzi on wstecznie nerwami czuciowymi do zwojów nerwowych przy kręgosłupie i czeka na niższą odporność, aby ujawnić się pod postacią półpaśca.
