Czasopisma Naukowe i Informacyjne w Polskim Pożarnictwie

W Polsce strażacy byli i nadal są dużą grupą zawodową o specyficznym charakterze. Dodatkowo jest ona powiększana o liczniejsze szeregi strażaków-ochotników. W związku z odrębnością ich profesji, od dawna wydawano czasopisma pożarnicze. Oprócz tego na ich stronach publikowano zarządzenia, okólniki czy inne dokumenty oraz instrukcje skierowane od władz związkowych do członków poszczególnych jednostek straży pożarnej. Czasopisma te, podobnie jak dawniej, dają możliwość wymiany poglądów na określone branżowe tematy nawet przez strażaków najniższych stopniem. Jest to tendencja występująca nie tylko w Polsce, ale i w krajach ościennych.

Współczesne publikacje i rola ekspertów

Branżowa wiedza jest niezwykle ważna, dlatego wiele współczesnych magazynów jest współtworzonych przez strażaków-praktyków. W każdym numerze czytelnicy znajdą artykuły, które poruszają problemy występujące w pracy każdego strażaka. Publikacje te oferują kompleksową analizę przeprowadzonych akcji ratowniczo-gaśniczych w oparciu o aktualne wydarzenia.

Wkład naukowy i badawczy

Do rozwoju czasopiśmiennictwa naukowego i informacyjnego przyczyniają się liczni eksperci. Na przykład, st. bryg. dr hab. inż. aktywnie uczestniczy w podejmowaniu strategicznych decyzji dla rozwoju periodyków. Wykonuje także wstępne oceny merytoryczne zgłaszanych artykułów oraz wspiera zespół redakcyjny na każdym etapie publikacji. Innym przykładem jest bryg. dr inż., adiunkt w Katedrze Działań Ratowniczych na Akademii Pożarniczej, którego zainteresowania naukowe obejmują zastosowanie nowoczesnych technologii w ratownictwie i ochronie przeciwpożarowej, symulatory VR oraz procedury postępowania straży pożarnej z materiałami wybuchowymi. Był on również kierownikiem zrealizowanego projektu pod tytułem „Innowacyjne rozwiązania metod stabilizowania konstrukcji budowlanych i technologicznych w warunkach działań ratowniczych podczas likwidacji skutków katastrofy budowlanej”.

Wyróżnienia i docenienie pracy

Praca ekspertów i autorów w dziedzinie pożarnictwa jest doceniana. Nagrodę przyznano autorowi artykułu z ostatniego numeru Safety & Fire Technology, którym jest bryg. w st. spocz. Tomasz Krasowski. Jest on autorem i ekspertem w zakresie higieny operacyjnej strażaków. Wyróżnienie zostało przyznane w kategorii działań na rzecz bezpieczeństwa i zdrowia strażaków - jednego z tematów, którym poświęcona była konferencja. Takie gesty znaczą wiele, podkreślając wagę pracy, często wykonywanej pro bono. W tym miejscu dziękuje się wszystkim przyjaciołom i wspierającym specjalistom, recenzentom i autorom.

Historia polskiej prasy pożarniczej (1882-2002)

Książka Polska prasa pożarnicza 1882-2002 stanowi znaczące opracowanie i zbiór podstawowych informacji na temat 62 czasopism pożarniczych wydawanych na ziemiach polskich przez 220 lat. Autorem tej wartościowej pozycji jest pułkownik pożarnictwa w stanie spoczynku Władysław Pilawski, urodzony 29 grudnia 1913 roku w Czarnkowie. Jego bogate doświadczenie zawodowe obejmuje wstąpienie do Ochotniczej Straży Pożarnej w Czarnkowie w 1934 roku oraz pracę w Komendzie Głównej Straży Pożarnych od 1950 roku, gdzie w latach 1957-1979 piastował funkcję zastępcy Komendanta Głównego. Na emeryturę przeszedł w 1979 roku w stopniu pułkownika pożarnictwa. Aktualnie jest członkiem Kapituły Medalu Honorowego im. Józefa Tuliszkowskiego, a w 2004 roku został Honorowym Obywatelem Miasta Czarnkowa. Po przejściu na emeryturę poświęcił się pisaniu i publikowaniu książek na temat historii pożarnictwa.

Struktura i zawartość opracowania Władysława Pilawskiego

W opracowaniu Władysława Pilawskiego autor w pierwszej kolejności przybliża czytelnikom czasopisma wydawane przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości. Pierwsza część pracy zawiera krótką charakterystykę siedmiu znanych tytułów:

• Rocznik „Strażak”
• Przewodnik Pożarniczy
• Przyjaciel Straży Pożarnej
• Strażak
• Obrona Pożarna
• Przegląd Pożarniczy
• Rocznik 1917, 1918

Kolejny rozdział opisuje prasę pożarniczą okresu międzywojennego. W związku z rozwojem czasopiśmiennictwa pożarniczego, który w tym okresie nastąpił, ta część pracy zawiera bardzo krótki wstęp poprzedzający dwa podrozdziały.

Centralne czasopisma okresu międzywojennego

Pierwszy podrozdział przedstawia sześć centralnych czasopism pożarniczych, ukazujących się w kolejności:

• Przegląd Pożarniczy
• Strażactwo Zawodowe
• Ratownictwo
• Strażak Zawodowy
• Gazeta Strażacka
• Gazeta Samarytanek

W tym segmencie najwięcej miejsca, siedem stron, poświęcono Przeglądowi Pożarniczemu.

Regionalne czasopisma okresu międzywojennego

Drugi podrozdział to zbiór trzynastu czasopism regionalnych wydawanych na terenie II Rzeczypospolitej Polskiej, ułożonych chronologicznie:

• Przewodnik Pożarniczy
• Wiadomości Pożarnicze
• Strażak Śląski
• Wiadomości Związkowe
• Życie Strażackie
• Strażak Pomorski
• Strażak Wielkopolski
• Lubelska Gazeta Strażacka
• Strażak Wołyński
• Biuletyn Strażacki
• Życie Pożarnicze Nowogródczyzny
• Strażak
• Przewodnik Strażacki

Późniejsze czasopisma (po 1945 roku)

Ostatni, trzeci rozdział został analogicznie podzielony na dwie części, dodając do nich grupę pięciu wydzielonych czasopism ogólno-ratowniczych zawartych w pierwszej z nich:

• Magazyn S.O.S. Jak żyć bezpiecznie
• Ratownictwo Polskie
• Zagrożenia
• Magazyn Ratowniczy 998
• W akcji

Opisy tych periodyków liczyły od jednej do trzech stron i zostały poprzedzone krótkim wstępem. Pozostałe czasopisma, jak wyżej wspomniano, zostały podobnie jak poprzednio podzielone na centralne i regionalne. W pierwszym z nich umieszczono dwadzieścia pięć czasopism, w tym pięć oddzielnych, które wymieniono powyżej. Najobszerniej, na dziesięciu stronach, opisano Gazetę Strażacką, późniejszego Strażaka, ukazującego się do dziś. Najkrótsze charakterystyki zawierały się na jednej lub dwóch stronach.

Regionalne czasopisma powojenne

W drugim podrozdziale wymieniono jedenaście czasopism regionalnych:

• Strażak Opolski
• Zeszyty Brzozowskie
• Zeszyty Strażackie
• Strażak Gdański
• Merkuriusz Strażacki
• Młodzieżowiec
• Strażak Galicyjski
• Kurier Strażacki
• Strażacki Informator Zarządu Wojewódzkiego ZOSP RP
• Krakowski Hejnał Strażacki
• Strażak Mazowiecki

Wszystkie czasopisma zostały ułożone chronologicznie zgodnie z charakterem pracy wraz z datami ukazywania się. Oprócz przedstawionych rozdziałów książka zawiera spis treści, spis ilustracji, indeks osób oraz bibliografię. Umieszczono w niej wstęp zarówno w polskiej, jak i angielskiej wersji językowej. Całość zawarta jest na 200 stronach i została wydana w twardej okładce. W opisie Rocznika „Strażak” z lat 1882 i 1883 umieszczono w nim wizerunek okładki oraz strony tytułowej obu numerów, co pozwala poznać przekrój zainteresowań autorów oraz tytuły kilku pieśni strażackich zamieszczonych w czasopiśmie.

Krytyczna ocena publikacji Władysława Pilawskiego

Jakość informacji przekazywanych przez autora jest zróżnicowana w zależności od opisywanego czasopisma. W opozycji do bogatego opisu Rocznika „Strażak”, znajduje się omówienie czasopisma Strażak Pomorski. Był to regionalny miesięcznik wydawany w latach 1927-1939 w Grudziądzu, a następnie w Toruniu. Jedyne podane informacje dotyczą lat wydawania oraz nazwy wydawcy, którym był Związek Straży Pożarnych Województwa Pomorskiego. Czas ukazywania się rozbito na dwa okresy ze względu na reformę zmieniającą nazewnictwo terenowych organów Związku Straży Pożarnych RP.

Zauważone nieścisłości i braki

Książka Władysława Pilawskiego nie jest pozbawiona nieścisłości. Jedną z nich jest błędne podanie daty zakończenia wydawania Strażaka Wielkopolskiego. Zdaniem autora ukazywanie czasopisma zostało przerwane przez wybuch II wojny światowej, co jest informacją mylną. Ostatnim numerem czasopisma jest numer 7-9 z 1938 roku, zachowany między innymi w zbiorach Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej. Zauważalnym brakiem w opisywanej publikacji jest niepodawanie w większości przypadków imion i nazwisk osób redagujących poszczególne czasopisma. Ten fakt może być zrozumiały w odniesieniu do starszych periodyków, jednak nie jest to zrozumiałe w przypadku Informatora ukazującego się w latach 1974-1976. Czasopismo to było wydawane przez Komendę Główną Straży Pożarnych w czasie, kiedy funkcję Zastępcy Komendanta Głównego Straży Pożarnych pełnił sam autor charakteryzowanej publikacji.

Kolejnym niedociągnięciem jest nieścisłe podanie lat ukazywania się Strażaka Pomorskiego. Autor napisał, że był on w latach 1927-1933 organem Związku Straży Pożarnych Województwa Pomorskiego, przy czym od 1931 do 1933 „Strażak Pomorski” był dodatkiem do „Gazety Strażackiej”. Owym niedopatrzeniem jest nieuwzględnienie przerwy w ukazywaniu się periodyku. Dokuczliwy jest również brak podania miejsca (archiwa, biblioteki, muzea) przechowywania poszczególnych numerów czasopism. Błędnie wykonano także bibliografię - przy konstrukcji przypisu artykułu z czasopisma należy kursywą zapisać tytuł artykułu, a nazwę czasopisma wziąć w cudzysłów.

Pomimo wymienionych błędów, książka ta jest wartościową pozycją, ponieważ stanowi bazę do dalszych poszukiwań informacji na temat czasopiśmiennictwa pożarniczego, jak i historii straży pożarnej. Nie ma na polskim rynku drugiej publikacji zawierającej opisy wszystkich polskich czasopism pożarniczych.

Badania naukowe nad funkcjonowaniem strażaków

W opracowaniach naukowych podejmowane jest zagadnienie zawodowego funkcjonowania strażaków w perspektywie uciążliwości pracy i klimatu organizacyjnego. Scharakteryzowano profesję strażaka w kontekście obowiązujących regulacji oraz specyfiki zawodów trudnych i niebezpiecznych. Przedstawiono koncepcję klimatu organizacyjnego, jego rolę w warunkowaniu jakości pracy i dobrostanu pracowników. Celem badań była ocena klimatu organizacyjnego oraz uwzględnienie tej zmiennej w relacji do doświadczania uciążliwości pracy.

Metodologia i wyniki badań

W jednym z badań zbadano 84 osoby w wieku 24-54 lata. Materiał empiryczny poddano opracowaniu statystycznemu z wykorzystaniem rozkładów częstości i tabel krzyżowych. Istotnie statystyczną zależność zaobserwowano w stosunku do kategorii, jaką jest odczuwane zmęczenie, znużenie, przeciążenie organizmu spowodowane długotrwałą akcją. Wyniki wskazują, iż wspierający klimat organizacyjny stanowi zmniejszenie subiektywnej oceny tej formy uciążliwości pracy. Badani pracujący w klimacie autokratycznym liczniej zgłaszali doświadczanie tej uciążliwości pracy.

Wybrane publikacje i literatura naukowa

Poniżej przedstawiono wybrane pozycje literaturowe i naukowe, które posłużyły jako podstawa lub rozwinięcie badań i analiz w obszarze pożarnictwa oraz bezpieczeństwa wewnętrznego:

1. Bańka, A. (2000). Psychologia organizacji. W: J. Strelau (Red.), Psychologia. Podręcznik akademicki (s. 321-350).
2. Chełpa, S. (1993). Walidacja Kwestionariusz Klimatu Organizacyjnego Kolba.
3. Durniat, K. (2007). Mobbing w Polsce na tle klimatu organizacyjnego. W: S. Banaszak, K. Doktór (Red.), Socjologiczne i psychologiczne problemy organizacji i zarządzania (s. 377-392).
4. Gamian-Wilk, M. & Grzesiuk, L. (2016). Mobbing w miejscu pracy. Przegląd wyników badań związanych z przejawami mobbingu, genezą i konsekwencjami. Psychologia Społeczna, 3(38) 244-254.
5. Grzybowski, D. & Młynarczyk, M. (2018). Analiza przyczyn i konsekwencji wypadków przy pracy ratowników Państwowej Straży Pożarnej w latach 2010-2016. INFOdoradca+.
6. Informacje o zawodach. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Wortal Publicznych Służb Zatrudnienia. Informacja o zawodzie. Strażak (54101). (2018). Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Departament Rynku Pracy.
7. Jagusiak, E. (2019). Prestiż zawodu strażaka.
8. Kolb, D.A. (1972). Organizational psychology. An experimental approach.
9. Koniarek, J. & Dudek, B. (2001). Zespół zaburzeń po stresie urazowym a stosunek do pracy strażaków.
10. Lipińska-Grobelny, A. (2007a). W: Lipińska-Grobelny, A. (Red.), Klimat organizacyjny i jego konsekwencje dla funkcjonowania pracowników.
11. Lipińska-Grobelny, A. (2007b). Klimat organizacyjny - zarys problematyki. W: A. Lipińska-Grobelny (Red.), Klimat organizacyjny i jego konsekwencje dla funkcjonowania pracowników (s. 11-33).
12. Lipińska-Grobelny, A. & Michałowska, W. (2018). Klimat organizacyjny a odkładanie pracy na później.
13. Lipińska-Grobelny, A. (2022). Uwarunkowania myślenia twórczego pracowników branży IT w świetle badań empirycznych. e-mentor, 3(95), 43-51.
14. Lubrańska, A. (2011). Klimat organizacyjny a doświadczanie wypalenia zawodowego.
15. Lubrańska, A. (2014a). Klimat organizacyjny jako wyznacznik emocjonalnych doświadczeń pracowników.
16. Lubrańska, A. (2014b). Klimat organizacyjny wobec obciążeń pracą w aspekcie wieku i płci pracownika.
17. Łuczak, A. (1999). Dobór osób do zawodów trudnych i niebezpiecznych.
18. Matysek, A. & Włoszczak-Szubzda, A. (2016). Uwarunkowania klimatu organizacyjnego a wypalenie zawodowe pielęgniarek oddziałów zabiegowych.
19. Mockałło, Z. (2009a). Stres pourazowy w zawodzie strażaka - przegląd badań.
20. Mockałło, Z. (2009b). Stres przewlekły w zawodzie strażaka - przegląd badań.
21. Nawrat, D. (2014). Wpływ klimatu organizacyjnego na psychologiczne koszty pracy.
22. Nocoń, W., Kokot-Góra, S., Cytawa, A. & Grzyb, P. (2012). Podstawy zabezpieczenia i ratowania strażaków podczas wewnętrznych działań gaśniczych.
23. Oleksa-Marewska, K. (2018). Kształtowanie klimatu organizacyjnego niwelującego wypalenia zawodowe a zatrzymanie pracowników w organizacji.
24. Omyła-Rudzka, M. (2019). Które zawody poważamy? Komunikat badań nr 157/2019. Centrum Badania Opinii Społecznej.
25. Osuch, M. (2021). Osobowościowe uwarunkowania poczucia stresu osób pracujących w zawodach trudnych i niebezpiecznych. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska.
26. Pałęga, M. & Rydz, D. (2018). Identyfikacja zagrożeń i analiza poziomu wypadkowości na stanowisku pracy strażaka. Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Technika, Informatyka, Inżynieria Bezpieczeństwa, t. VI, 609-621.
27. Pleśniak, M. (2018). Status strażaka ochotnika w sferze zabezpieczenia społecznego. Ochotnicze Straże Pożarne. Zadania - Samorząd - Bezpieczeństwo. Raport z badań. Prace Naukowe Wydziału Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego, e-Monografie, 125, 177-187. DOI: 10.23734/23.18.030.
28. Przewodnik po zawodach (2003). Tom III. Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej.
29. Smolarek, M. & Sipa, M. (2015). Klimat organizacyjny jako przejaw kultury organizacyjnej w małych przedsiębiorstwach. Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Humanitas.
30. Stanowiska pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (1988).
31. Świętochowski, W. (2008). Klimat organizacyjny jako istotna właściwość miejsca pracy. W: H. Skłodowski H. (red.), Polskie doradztwo dla młodzieży - idea czy rzeczywistość. Studia i monografie, 19 (s. 121-130).
32. Wakuła, A. (2009). Obciążenie zawodowe strażaka-ratownika - ocena subiektywna.
33. Wejman, M. & Przybylski, K. (2013). Identyfikacja zagrożeń na stanowiskach pracy strażaków zawodowych.
34. Witkowski, S. A. & Ślazyk-Sobol, M. (2012). Organizacyjno-podmiotowe uwarunkowania zjawiska wypalenia zawodowego. Czasopismo Psychologiczne, t.
35. Woszczyk, S., Domagalska, J., Żelazko, A. & Nowak, P. (2016). Stres i sposoby radzenia sobie z nim przez policjantów i strażaków.

Inne istotne publikacje w obszarze bezpieczeństwa wewnętrznego

W dziedzinie bezpieczeństwa wewnętrznego, która ściśle łączy się z działalnością pożarniczą i ratowniczą, ukazały się również następujące pozycje:

• „Badania i edukacja w kształtowaniu kompetencji specjalistów bezpieczeństwa wewnętrznego” red. nauk. Tomasz Zwęgliński, ISBN 978-83-959134-1-9
• "Inżynieria w bezpieczeństwie wewnętrznym" Jerzy Wolanin, ISBN 978-83-957235-4-4
• "Metodyka oceny ryzyka zdarzeń z udziałem LNG" Jerzy Wolanin, Adrian Bralewski, ISBN 978-83-959134-4-0
• „Ocena skuteczności gaśniczej wybranego sprzętu rozpylającego podczas gaszenia pożarów wewnętrznych grupy A" Jerzy Gałaj, ISBN 978-83-952375-6-0
• "Poradnik do procesu kształcenia służb ratowniczych z wykorzystaniem trenażera wielokontenerowego" w jęz. gruzińskim Rafał Antosik, Dariusz Olcen, Zdzisław Salamonowicz, Marcin Łapicz, Rafał Matuszkiewicz, ISBN 978-83-959134-2-6
• "Procesy planowania obronnego i cywilnego w administracji. Planowanie obronne. Plany, programy i inne dokumenty planistyczne oraz ich zawartość " Cz. I Tadeusz Józef Kęsoń, ISBN 978-83-957235-0-6
• „Racjonalizacja zarządzania jednolitymi formacjami umundurowanymi odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo wewnętrzne" Tom V red. nauk. Bernard Wiśniewski, Paweł Lubiewski, Tomasz Zwęgliński, ISBN 978-83-952375-8-4
• „Racjonalizacja zarządzania jednolitymi formacjami umundurowanymi odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo wewnętrzne" Tom VI red. nauk. Bernard Wiśniewski, Andrzej Czupryński, Magdalena Gikiewicz, ISBN 978-83-957235-1-3
• "Siły Zbrojne RP w systemie bezpieczeństwa państwa" Grzegorz Sobolewski, ISBN 978-83-957235-6-8
• "Wartości w podsystemie ochronnym systemu bezpieczeństwa narodowego. Wartości funkcjonariuszy Policji i Służby Więziennej" Wojciech Wróblewski, ISBN 978-83-957235-5-1
• "Wstęp do kształtowania kultury bezpieczeństwa. Pojęcie ryzyka, świadomości społecznej, integracji oraz kreowania wizerunku jako czynniki wpływające na wzmacnianie odporności wspólnot lokalnych" Jerzy Wolanin, Adrian Bralewski, Barbara Szykuła-Piec, Izabella Grabowska-Lepczak, Dominik Duralski, ISBN 978-83-957235-8-2
• „Zagrożenia elektroenergetyczne w środowisku pracy” Szymon Ptak, ISBN 978-83-957235-3-7
• "Zakresy spraw bezpieczeństwa spraw bezpieczeństwa wewnętrznego w strukturach organizacyjnych Urzędu Prezydenta i Rady Ministrów" Jerzy Stępak, ISBN 978-83-957235-7-5

tags: #czasopisma #naukowe #strazackie