Kiedy myślimy o Straży Pożarnej, widzimy odważnych ludzi niosących pomoc w sytuacjach zagrożenia. Szczególne miejsce w tym obrazie zajmują Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) - oparte na zaangażowaniu i solidarności druhów. To właśnie OSP od wielu, wielu lat są fundamentem bezpieczeństwa przeróżnych miejscowości w Polsce, często jako pierwsze docierając na miejsce zdarzeń, ponieważ mają blisko i doskonale znają swój teren.
Historia i Rozwój Ochotniczej Straży Pożarnej
Początki Ochotniczej Straży Pożarnej sięgają XIX wieku, okresu gdy Polska była jeszcze wiele lat przed odzyskaniem niepodległości. W każdym z trzech zaborów ówczesna Straż Ogniowa powstała praktycznie w tym samym czasie, około 1865 roku. Wówczas Straż Ogniowa pełniła nieco więcej funkcji niż dziś. Oprócz głównej funkcji, jaką było gaszenie pożarów, podejmowała się także inicjatyw, które były ważne dla lokalnej społeczności.
Jak pisze Katarzyna Dzieniszewsa-Naroska w publikacji pt. „Ochotnicze Straże Pożarne w służbie kultury lokalnej - wczoraj, dziś i jutro”: „Przed odzyskaniem niepodległości były organizacjami patriotycznymi, sportowymi i kulturalnymi, przy nich działały teatry amatorskie, orkiestry i chóry”.
Autorka podaje, że Ochotnicze Straże Pożarne były jednymi z nielicznych organizacji z tradycjami przedwojennymi, której udało się przetrwać również w PRL. Co więcej, w czasie panowania w Polsce socjalizmu sieć OSP mocno się rozwinęła. Budowano remizy strażackie, przy których powstawały także świetlice, a miejsca te służyły przede wszystkim lokalnej społeczności. Z czasem jednak funkcja kulturalna była przejmowana od OSP przez inne jednostki, a jednostki straży zaczynały coraz mocniej przypominać Państwową Straż Pożarną.
Po upadku systemu w latach 90. silnie rozwinęły się samorządy, które przejęły pieczę nad Ochotniczą Strażą Pożarną. Jak dowodzą dotychczasowe badania, OSP do dziś pełni ważną rolę w kształtowaniu lokalnych społeczności. Niemniej jednak obecnie Ochotnicze Straże Pożarne znacznie bardziej przypominają zawodowe oddziały strażackie, aniżeli dekady wcześniej. Nie oznacza to jednak, że nie mają swoich problemów.
Funkcjonowanie i Struktura OSP
Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP)
Działania Ochotniczych Straży Pożarnych są wspierane i koordynowane przez Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP). Jest to ogólnopolskie stowarzyszenie, które zostało powołane 28 grudnia 1956 roku i działa na rzecz ochrony przeciwpożarowej oraz rozwoju społeczności. Związek ten jest kontynuatorem pięknych tradycji polskiego ruchu strażackiego, kładącego nacisk na bezinteresowną pomoc i służbę Ojczyźnie.
ZOSP RP zrzesza i reprezentuje Ochotnicze Straże Pożarne z całego kraju, wspierając ich działalność ratowniczą, edukacyjną i społeczną. Związek zrzesza ponad 16 tysięcy OSP i blisko 700 tysięcy członków, w tym około 500 tysięcy strażaków czynnych.
Zadania ZOSP RP pokazują, że organizacja ta pełni funkcję nie tylko administracyjną, ale także społeczną, edukacyjną i kulturotwórczą. Jej działalność wykracza daleko poza gaszenie pożarów - obejmuje ochronę środowiska, edukację młodzieży, integrację społeczności lokalnych oraz kształtowanie postaw obywatelskich i patriotycznych. ZOSP RP jest pomostem między Ochotniczymi Strażami a państwem, wpływając na prawo dotyczące ochrony przeciwpożarowej i współpracując z administracją publiczną. A zatem rola Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP jest nie do przecenienia, łącząc w sobie tradycyjną misję niesienia pomocy z profesjonalnym zarządzaniem i dążeniem do innowacji. Związek jest niezastąpionym ogniwem w systemie bezpieczeństwa Polski.
OSP jako Stowarzyszenie i Władze
Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) jest organizacją pozarządową utworzoną na takich samych zasadach jak stowarzyszenie. Tym, co odróżnia OSP od innych stowarzyszeń jest podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska. Podstawowym wymaganym dokumentem w każdej jednostce jest statut OSP, który jest jej „konstytucją”, regulującą zasady działania i ułatwiającą sprawne zarządzanie. Podstawowe informacje konieczne w statucie są takie same dla wszystkich, ale szczegółowe zapisy mogą być różne.
W OSP, jak w każdym stowarzyszeniu, władze to: walne zebranie członków, zarząd i komisja rewizyjna. Walne zebranie członków (WZC) jest najwyższą władzą w OSP. Może podejmować decyzje we wszystkich sprawach poddanych pod obrady, zwykle jednak w tych najważniejszych dla sprawnego działania i rozwoju organizacji. Komisja rewizyjna to organ obowiązkowy, którego rolą jest kontrola wewnętrzna działania OSP - jest to taki wewnętrzny "policjant", wspierający i służący radą.
Ochotnicza Straż Pożarna musi prowadzić księgowość, która może być pełna albo w ramach Uproszczonej Ewidencji Przychodów i Kosztów (UEPiK). Zasady są takie same jak dla pozostałych organizacji pozarządowych. Jeśli jednostka zatrudnia osoby, musi również spełniać obowiązki związane z ZUS.
Ludzie w OSP: Od Druhów po Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze
Bez ludzi nie ma NGO-sów - to ludzie tworzą organizacje pozarządowe i działają w OSP. Istnieją role i zadania określone ustawowo, np. zarząd, naczelnik, ale są też takie tworzone tylko w danej jednostce. W OSP funkcjonują Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), Dziecięce Drużyny Pożarnicze (DDP) czy też zespoły od konkretnych zadań. Całym tym zasobem trzeba zarządzać.
Wolontariuszki i wolontariusze w OSP są angażowani na takich samych zasadach jak w innych stowarzyszeniach, stanowiąc bezcenną pomoc, bez której wiele jednostek nie mogłoby prowadzić swoich działań.
Rola i Zadania Ochotniczej Straży Pożarnej
Ochotnicze Straże Pożarne są jednym z kluczowych elementów zapewniających bezpieczeństwo, nawet w najmniejszych miejscowościach. Często to one jako pierwsze pojawiają się na miejscu zdarzenia. Jednostki OSP posiadają bardzo dobrą znajomość terenu, dróg, wyzwań związanych z danym regionem oraz potrzeb lokalnych mieszkańców, co sprawia, że ich interwencje w sytuacjach kryzysowych są bardzo skuteczne.
Do jakich akcji jeżdżą strażacy z OSP? Poza gaszeniem pożarów, udzielają pomocy ofiarom wypadków, a także spełniają inne ważne role. W obliczu zagrożeń, takich jak powodzie czy awarie infrastruktury, strażacy nie tylko chronią zagrożone budynki, ale także organizują ewakuacje i ratują mienie. OSP ściśle współpracują z lokalnymi samorządami, służbami ratunkowymi oraz organizacjami pozarządowymi, co umożliwia pełną mobilizację zasobów. Dzięki temu coraz częściej pełnią istotną rolę w koordynowaniu akcji ratunkowych.
ŻYCIE NA KRAWĘDZI - FILM POKAZUJĄCY PRACĘ STRAŻAKÓW | PROMO OSP | 2022
Przykłady Skutecznych Interwencji
Przykład gotowości i zaangażowania strażaków był szczególnie widoczny podczas ubiegłorocznej powodzi. Wówczas występowały problemy z łącznością, a strażacy OSP często byli jednymi z nielicznych osób mogących skontaktować się poprzez łączność radiową.
Kolejnym przykładem skutecznej akcji ratunkowej była interwencja OSP Kamieniec, przeprowadzona 4 marca 2025 r. O godzinie 18:21 zostali zadysponowani do miejscowości Bardo, gdzie turyści w okolicach punktu widokowego zeszli ze szlaku za swoim psem i utknęli w trudno dostępnym terenie na półkach skalnych. Po przybyciu na miejsce, zadania OSP polegały na wsparciu w lokalizacji i monitorowaniu terenu przy użyciu drona BSP, zakupionego dzięki POP Fund, z wykorzystaniem kamery termowizyjnej. Dwie młode osoby i psa z wykorzystaniem między innymi technik linowych udało się sprowadzić w bezpieczne miejsce.
Ochotnicza Straż Pożarna w liczbach
Obecnie coraz więcej Ochotniczych Straży Pożarnych należy do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (KSRG), który jest częścią systemu ochrony przeciwpożarowej. Zadaniem jednostek należących do KSRG jest ratowanie życia, zdrowia, mienia i środowiska dotkniętych pożarami, klęskami żywiołowymi bądź innymi miejscowymi zagrożeniami.
Z najnowszego raportu NIK wynika, że w jednostkach ochrony przeciwpożarowej włączonych do KSRG jest do dyspozycji ponad 134 tys. strażaków. Z tego blisko 104 tys. to strażacy ochotnicy działający w OSP, co ma być jednak połową wszystkich członków OSP. W Wielkopolsce kilkanaście tysięcy strażaków-ochotników służy w jednostkach na terenie województwa. Szczególnie latem, kiedy wysychają lasy i zwiększa się liczba wypadków na drogach - mają sporo pracy.
W sumie na terenie Polski w I połowie 2020 roku funkcjonowało 4545 jednostek OSP. To blisko dwie jednostki na gminę. OSP włączone do KSRG miały do dyspozycji ponad 11 tys. pojazdów ratowniczo-gaśniczych. Z raportu NIK wynika również, że odsetek interwencji ratowniczych, w których pierwsza jednostka ratowniczo-gaśnicza dotarła na miejsce zdarzenia w czasie krótszym niż 15 minut, kształtował się na poziomie 90,6%.
Wynagrodzenie i Status
Za udział w akcjach ratowniczych strażakom-ochotnikom wypłacane są pieniądze. Przykładowo, stawka może wynosić kilkadziesiąt złotych za godzinę dla strażaka ochotnika biorącego udział w akcji ratowniczej. Stawki te ustala gmina.
Strażakom-ochotnikom łatwiej jest później zostać zawodowcami, ponieważ zdobywają cenne doświadczenie. Zawodowy strażak może być również ochotnikiem.
Wyzwania i Potrzeba Wsparcia
Najwyższa Izba Kontroli zwraca uwagę, że część OSP borykała się z brakami sprzętowymi, a pojazdy w wielu jednostkach były przestarzałe, co wpływało nierzadko na ich dyspozycyjność. Braki sprzętowe oraz przestarzałe pojazdy są najczęściej wskazywanymi problemami, z jakimi muszą borykać się jednostki OSP. W przypadku jednostek niebędących w KSRG średni wiek pojazdu zbliża się do 30 lat, z kolei w przypadku OSP włączonych w KSRG jest to około 20 lat. Dane te potwierdzają, że sprzęt Ochotniczych Straży Pożarnych wymaga odnowienia.
Współpraca z Pracodawcami i Lokalne Społeczności
Czy działalność w OSP spotyka się ze zrozumieniem? Przecież taki pracownik-strażak może być problemem dla firmy, bo "ciągle" biega do pożarów. W związku z tym, rozważa się wprowadzenie ulg dla pracodawców zatrudniających strażaków-ochotników.
W ostatnich latach zauważalny jest rozwój OSP, które uzyskują nowy sprzęt oraz wozy. Zwraca się jednak uwagę, że w dłuższej perspektywie liczba aktywnie funkcjonujących OSP ze strażakami ochotnikami może zacząć maleć. Ma to być wynik zmian demograficznych i przemieszczania się młodych ludzi ze wsi do miast. Nie zmienia to jednak faktu, że część OSP będzie dalej funkcjonować. Jak dotychczas jest to organizacja, która świetnie sprawdza się zarówno w ratowaniu życia i mienia, jak i integrowaniu lokalnej społeczności. Przez wielu Ochotnicza Straż Pożarna jest uważana za jedną z lepszych inicjatyw spajających lokalną społeczność, która kiedykolwiek powstała w Polsce.
Potrzeba Wspierania OSP
Aby OSP mogły skutecznie realizować swoje zadania, niezbędne jest odpowiednie zaplecze - zarówno finansowe, szkoleniowe, jak i sprzętowe. Tylko dobrze wyposażeni strażacy są w stanie zapewnić bezpieczeństwo mieszkańcom, a także chronić siebie podczas trudnych i niebezpiecznych akcji ratunkowych. Z tego powodu OSP powinny być wspierane zarówno finansowo, jak i sprzętowo. Jak pokazują statystyki, wiele jednostek wymaga istotnego wsparcia, które pozwoli im na właściwe funkcjonowanie.
Fundacja Polskie Centrum Pomocy Międzynarodowej (PCPM), pełniąca rolę operatora Funduszu Polskich Organizacji Pozarządowych (POP Fund), uruchomiła czwartą Edycję Konkursu Grantowego POP Fund. Dzięki niej udało się sfinansować 14 projektów, obejmujących m.in. zakup nowoczesnego sprzętu ratunkowego oraz organizację szkoleń podnoszących kwalifikacje strażaków. Przykładem jest projekt „Technologia w Służbie Społeczności - OSP Marklowice Górne”, którego celem jest poprawa efektywności działań ratunkowych i zwiększenie bezpieczeństwa mieszkańców gminy Zebrzydowice.
1 stycznia 2025 r. weszła w życie Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej, która wprowadza szereg przepisów podkreślających konieczność wzmocnienia współpracy między administracją publiczną a Ochotniczymi Strażami Pożarnymi oraz innymi lokalnymi inicjatywami, które na co dzień niosą pomoc w sytuacjach kryzysowych. Fundacja PCPM, która od niemal 20 lat angażuje się w pomoc humanitarną zarówno w Polsce, jak i za granicą, kontynuuje swoją misję budowania bezpieczeństwa Polek i Polaków. POP Fund to jeden z kluczowych elementów tej strategii.
Warto również zwracać uwagę polityków, którzy powinni lepiej zaangażować się w rozwój OSP. Jak dotychczas najbardziej znanym strażakiem OSP jest były premier Waldemar Pawlak. Obecnie aktywnie działa posłanka Anna Gembicka, która usilnie wspiera i działa na rzecz OSP. Dobrze jednak by takich osób było więcej, bo Ochotnicze Straże Pożarne to inicjatywa, która Polakom naprawdę się udała i dobrze by było nie zaprzepaścić tego, co udało się stworzyć.