Do Fundacji Praw Medyka regularnie wpływają prośby pracowników szpitali i innych jednostek leczniczych, których pracodawcy niewłaściwie wywiązują się z obowiązku dostarczenia załodze odzieży i obuwia ochronnego. Szpitale często zasłaniają się brakiem środków finansowych, jednak personel placówek ochrony zdrowia - od największego szpitala po najmniejszą przychodnię - nie może wykonywać pracy we własnej odzieży i obuwiu. Zapewnienie bezpieczeństwa załogi leży w interesie wszystkich: pracodawcy, pracowników, a nawet osób postronnych, szczególnie w miejscach, gdzie łatwo o zakażenie. Nie ma wątpliwości, że placówki lecznicze muszą dostarczać swoim pracownikom odpowiednią odzież i obuwie robocze.
Ogólne zasady Kodeksu Pracy dotyczące odzieży i obuwia roboczego
Zagadnienie prawa pracownika do otrzymania od pracodawcy odzieży i obuwia roboczego, odpowiedniego do wykonywania obowiązków zawodowych, reguluje Kodeks pracy. Zgodnie z jego art. 237(6) § 1, pracodawca jest obowiązany dostarczyć pracownikowi nieodpłatnie środki ochrony indywidualnej, zabezpieczające przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników występujących w środowisku pracy, oraz informować go o sposobach posługiwania się tymi środkami. Środki te muszą spełniać wymagania określone w odrębnych przepisach.
Właściwie trudno mieć wątpliwości, że personel placówki ochrony zdrowia po prostu nie może wykonywać swojej pracy we własnej odzieży i obuwiu. Chodzi tu przede wszystkim o względy sanitarne oraz o bezpieczeństwo zdrowotne personelu i pacjentów czy odwiedzających. Pracownicy podmiotów leczniczych non stop mają kontakt z materiałami zakaźnymi oraz z drobnoustrojami chorobotwórczymi. Ustawodawca zdaje się mieć tego świadomość.
Co prawda Kodeks pracy dopuszcza określenie przez zatrudniającego stanowisk, na których dopuszcza się używanie przez pracowników, za ich zgodą, własnej odzieży i obuwia roboczego, spełniających wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy (art. 237 (7) § 2). Jednak wyjątkiem od tej zasady są m.in. stanowiska pracy związane z wykonywaniem obowiązków powodujących skażenie odzieży materiałami biologicznie zakaźnymi. Sprawa jest więc jasna: podmiot leczniczy, bez względu na swoją formę organizacyjno-prawną, musi zapewnić załodze odpowiednią odzież i obuwie ochronne. Jeżeli nie robi tego „w naturze”, to musi wypłacić pracownikom odpowiedni ekwiwalent, pokrywający poniesione przez nich koszty zakupu odzieży i obuwia oraz jego prania.
Jedyna dyskusja może dotyczyć pracowników placówek leczniczych zatrudnionych na stanowiskach niemedycznych. Trzeba jednak pamiętać, że także taki personel na co dzień styka się z chorymi czy z materiałem zakaźnym, jedynie intensywność takiego kontaktu jest mniejsza, co jednak w żadnym razie nie chroni przed zakażeniem. Niestety w praktyce nierzadko podmioty lecznicze albo w ogóle nie dostarczają swoim pracownikom odzieży i obuwia roboczego, albo czynią to w niewystarczających ilościach, tłumacząc się brakiem pieniędzy i niedostatecznym finansowaniem systemu ochrony zdrowia.
Wymiana i użytkowanie odzieży roboczej: Częstotliwość i ekwiwalent
Przepisy prawa pracy nie wskazują konkretnego okresu, przez który pracownik ma używać jednej pary butów roboczych czy kompletu odzieży. Kwestia, na ile przysługują buty robocze, nie wynika z kalendarza, lecz z zasad przydziału określonych w Kodeksie pracy. Ustawodawca koncentruje się na obowiązku zapewnienia obuwia odpowiedniego do zagrożeń występujących na stanowisku. Buty robocze muszą chronić stopę przed urazami, czynnikami środowiskowymi lub poślizgiem, a także odpowiadać specyfice wykonywanej pracy.
Odzież robocza przysługuje tak długo, jak zachowuje właściwości użytkowe i ochronne, które uzasadniały jej przydział. Decyzja, co ile należy się odzież robocza, nie opiera się na jednej, sztywnej dacie, lecz na realnym stopniu zużycia wynikającym z warunków pracy. W praktyce to, co jaki czas wymiana odzieży roboczej staje się konieczna, zależy od intensywności użytkowania, rodzaju wykonywanych czynności oraz wpływu czynników zewnętrznych. Odzież, która traci z czasem swoje właściwości ochronne (np.
spodnie robocze z odblaskami nie chronią, gdy pasy przestają być widoczne lub ulegają trwałemu starciu
), przestaje spełniać wymogi BHP, nawet jeśli formalnie nadal znajduje się na stanie pracownika. Z perspektywy pracodawcy istotne pozostaje bieżące monitorowanie stanu odzieży.Ekwiwalent za odzież roboczą i używanie własnej odzieży
Ekwiwalent za odzież roboczą stanowi formę zwrotu kosztów poniesionych przez pracownika w sytuacji, gdy korzysta on z własnej odzieży zamiast tej zapewnianej przez pracodawcę. Podstawowym warunkiem wypłaty ekwiwalentu pozostaje zgoda pracodawcy na używanie prywatnej odzieży do celów służbowych. Zwrot kosztów nie może zastępować obowiązku zapewnienia odzieży roboczej tam, gdzie wymagają tego przepisy BHP lub warunki pracy. Ekwiwalent za odzież roboczą nie ma charakteru ryczałtu ustalanego arbitralnie, lecz powinien wynikać z obiektywnych kryteriów przyjętych w zakładzie pracy.
Pracownik może korzystać z własnej odzieży roboczej, jednak wyłącznie w sytuacjach, które nie naruszają przepisów BHP i po uzyskaniu zgody pracodawcy. Warunkiem pozostaje zachowanie pełnych właściwości ochronnych oraz brak zagrożeń dla zdrowia i bezpieczeństwa. Takie rozwiązanie nie sprawdzi się na stanowiskach wymagających odzieży ochronnej lub specjalistycznej. Dopuszcza się je głównie przy pracach o niskim poziomie ryzyka, gdzie odzież prywatna spełnia te same funkcje użytkowe.
| Pytanie | Odpowiedź |
|---|---|
| Czy pracodawca ma obowiązek zapewnić odzież roboczą? | Tak, gdy praca powoduje zabrudzenie lub zniszczenie odzieży pracownika albo wymaga dodatkowej ochrony BHP. |
| Czy przepisy określają, co ile należy się odzież robocza? | Nie, Kodeks pracy nie podaje sztywnych terminów - decyzja zależy od zużycia i warunków pracy. |
| Na ile przysługują buty robocze zgodnie z przepisami? | Do momentu, aż zachowują właściwości ochronne - wymiana zależy od ryzyka i intensywności użytkowania. |
| Co ile wymienia się buty robocze w praktyce? | Gdy przestają chronić przed zagrożeniami - nie rzadziej niż wskazuje regulamin zakładowy lub ocena ryzyka. |
| Czy można samemu kupować buty robocze i dostać zwrot? | Tak, ale tylko za zgodą pracodawcy i jeśli spełniają wymogi BHP - wtedy przysługuje ekwiwalent. |
| Kiedy przysługuje ekwiwalent za odzież roboczą? | Gdy pracownik używa własnej odzieży roboczej za zgodą pracodawcy i nie zagraża to BHP. |
| Czy pracownik może nosić prywatną odzież roboczą? | Tak, w niskim ryzyku zawodowym i tylko po akceptacji pracodawcy - odzież musi spełniać funkcje ochronne. |
| Czy pracodawca może sam ustalać częstotliwość wymiany odzieży roboczej? | Tak, na podstawie regulaminu pracy lub tabel norm, zgodnie z oceną warunków pracy. |
| Co wpływa na okres użytkowania odzieży roboczej? | Charakter pracy, warunki środowiskowe, intensywność użytkowania oraz stan techniczny ubrań. |
| Jak rozpoznać, że odzież robocza wymaga wymiany? | Gdy traci właściwości ochronne, np. odblaski są starte, materiał przetarty lub przesiąknięty substancjami. |
Specyfika odzieży i obuwia ochronnego dla służb ratowniczych
W ciągu roku ginie wielu strażaków, w tym z Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), co stanowi poważny sygnał do zastanowienia nad bezpieczeństwem i stosowaniem Środków Ochrony Indywidualnej (ŚOI). Szuka się przepisów zobowiązujących członka OSP do stosowania zasad BHP i ŚOI adekwatnych do zagrożeń.
Sprzęt dla Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP)
Wstąpienie do Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej (MDP) to nie tylko pierwszy krok w stronę kariery Strażaka, ale także czas wzmacniania charakteru, w którym młodzież uczy się odpowiedzialności, współpracy i niesienia pomocy drugiemu człowiekowi. Szalenie ważnym elementem przygotowania jest odpowiednio dobrany sprzęt i strój. Ubiór członków MDP niewiele różni się od tego, co noszą druhowie z OSP czy strażacy z PSP.
- Ubranie koszarowe: Jest to jeden z najważniejszych elementów ubioru, używany do zbiórek, ćwiczeń czy działań pomocniczych. Zestawy składają się zwykle ze spodni i kurtki w odcieniu piaskowym lub czarnym. Materiały charakteryzują się wysoką wytrzymałością oraz odpornością na ścieranie, uszkodzenia i zużycie, zapewniając komfort noszenia i są przyjazne dla skóry.
- Ubranie treningowe: Przystosowane do intensywnego wysiłku fizycznego, wykonane z materiału odprowadzającego wilgoć.
- Obuwie specjalistyczne: Na zawody pożarnicze warto wybrać specjalne buty, np. marki ZEPHYR, przeznaczone na tego typu okazje. Naturalna skóra licowa (oprócz obszaru kostki wykonanego z cordury) zapewnia wentylację i wytrzymałość, a także wodoodporność, olejoodporność oraz oddychalność (membrana Free-Tex).
- Pas: Dopełnienie całego stroju, wykonany z grubej i naturalnej skóry.
- Czapka: Latem członkowie MDP sięgają po wygodne wersje z daszkiem, z wzorem strażackiego wozu lub napisem MDP.
- Koszulka: Wygodna, komfortowa, chętnie wybierana na cieplejsze dni.
- Bluzy: Na chłodniejsze dni, tworzone z 65% bawełny i 35% poliestru, co zapewnia wysoką wytrzymałość, oddychalność i komfort użytkowania.
- Hełmy: Często wykonane na wzór profesjonalnych wersji strażackich, np. Rosenbauer Heros Titan.
Oprócz ubioru bardzo istotne są również noszaki do węży, przydatne przy zawodach sportowo-pożarniczych, oraz hydronetki, stosowane podczas ćwiczeń bojowych. Prądownice pozwalają na sterowanie strumieniem wody, a zestawy oznaczeń na zawody strażackie i oznaczenia funkcyjne są równie ważnymi elementami. Profesjonalny sprzęt dla MDP pełni funkcję motywacyjną i jest inwestycją w przyszłość ochrony przeciwpożarowej.
Wyzwania prawne i bezpieczeństwo w Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP)
Jedyny zapis ustawowy, który można zaadaptować do sytuacji OSP, znajduje się w Ustawie o PSP Art. 29a ust. 2. Mówi on, że Minister właściwy do spraw wewnętrznych określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe warunki bezpieczeństwa i higieny służby strażaków PSP, z uwzględnieniem wymagań m.in. w zakresie wyposażenia strażaków w środki ochrony indywidualnej. Punkt 4 tego artykułu stanowi, że wymagania te mają odpowiednie zastosowanie do innych osób biorących udział w akcjach ratowniczych, ćwiczeniach lub szkoleniu. Teoretycznie można by uznać pkt 4 za delegację prawną, aby wymagać od członka OSP biorącego udział w akcji ratowniczej zasad BHP zgodnych z obowiązującymi w PSP.
Powstaje jednak pytanie, czy strażak OSP ma obowiązek znać ustawę o PSP i czy jest ona dla niego delegacją, skoro nie jest funkcjonariuszem PSP, a jedynie czasowo podlega jego rozkazom w czasie akcji i to jedynie z udziałem PSP. Podobnie, na bazie tego zapisu, dlaczego np. Państwowe Ratownictwo Medyczne przybywając na akcję prowadzoną przez PSP nie przybywa w ŚOI zgodnie z przedmiotowym rozporządzeniem o BHP w PSP. Co jeśli OSP (niezależne Stowarzyszenie z osobowością prawną) samo organizuje ćwiczenia lub szkolenie?
Sprawa byłaby jasna, gdyby rozporządzenie o BHP tyczyło jednostek Ochrony Przeciwpożarowej zgodnie z ustawą o ochronie przeciwpożarowej, na bazie której funkcjonuje OSP. W ustawie o ochronie przeciwpożarowej istnieje wzmianka o rozporządzeniu Ministra MSW w sprawie KSRG, ale w tym rozporządzeniu nie ma słowa o BHP w KSRG.
Stosunek pracy i zobowiązanie do przestrzegania przepisów BHP zgodnie z Kodeksem pracy niekoniecznie mają zastosowanie, ponieważ członek OSP nie jest związany stosunkiem pracy. Program szkoleniowy OSP zawiera treści o BHP, jednak to, czy treści nauczane są zobowiązaniem do przestrzegania, nie jest jednoznaczne. W każdym zakładzie pracy poza instruktażem BHP funkcjonuje regulamin pracy, który zobowiązuje pracownika do określonych zachowań, w tym przestrzegania BHP, co potwierdza podpisanie oświadczenia o zapoznaniu się z treścią. Statut OSP również nie odnosi się do kwestii BHP.
Mając powyższe na uwadze oraz fakt, że nie ma bezpośredniej relacji prawnej zobowiązującej strażaka OSP do przestrzegania zasad BHP podczas działalności bojowej i szkoleniowej, co poza zagrożeniami stwarza również poważny problem prawny dla Naczelnika i Zarządu OSP, proponuje się rozwiązanie. Może w ramach regulaminu JOT (Jednostki Operacyjno-Technicznej) lub odrębnego regulaminu uchwalonego przez Zarząd OSP, spisać obowiązki i zobowiązania strażaka OSP, w tym do przestrzegania zasad BHP zgodnie z przepisami PSP, oraz przyjąć od niego stosowne oświadczenie, że zapoznał się z regulaminem i wskazanymi w nim dokumentami, i zobowiązuje się do ich przestrzegania. Jest to temat ważny dla przejrzystości prawnej, odpowiedzialności i poprawy BHP w OSP.