Wykonywanie zadań strażaka-ratownika jest źródłem dużej satysfakcji, ale jednocześnie wiąże się z licznymi wyzwaniami i zagrożeniami. Strażacy-ratownicy są permanentnie narażeni na ciągły stres związany z ogromną odpowiedzialnością za życie, zdrowie i bezpieczeństwo innych ludzi. Dodatkowo sami często doświadczają zagrożeń i niebezpieczeństw wynikających z charakteru ich służby.
Stres i jego negatywne konsekwencje, ekstremalne sytuacje i urazy (w tym również psychiczne) mogą mieć destrukcyjny wpływ zarówno na życie zawodowe, jak i osobiste strażaka. W takich przypadkach z pomocą przychodzi psycholog PSP, który pomaga poradzić sobie z narastającym stresem. Pomoc taka dostępna jest zarówno dla strażaków PSP (Państwowej Straży Pożarnej), jak i OSP (Ochotniczej Straży Pożarnej).
Etyka zawodowa i wartości w służbie strażaka
Kodeks etyki zawodowej to spisany zbiór norm i zasad określających, które zachowania w danym zawodzie są uznawane za moralne, a które należy potępić. Zasady etyki zawodowej muszą obowiązywać wszystkich przedstawicieli danego zawodu. Złamanie zasad etyki zawodowej może skutkować nawet nałożeniem pewnych sankcji, włącznie z odebraniem prawa do wykonywania zawodu. Zasady etyki zawodowej mają na celu przeciwdziałanie nadużyciom czy korupcji.
Strażacy są wierni złożonemu ślubowaniu, świadomi swoich praw i obowiązków, kierują się zarówno wartościami, które kształtowały historię pożarnictwa w Rzeczypospolitej Polskiej, jak i zasadami etyki zawodowej. Służba w szeregach PSP to powołanie, które strażak realizuje w duchu godności i honoru, poświęcenia, odwagi, odpowiedzialności, profesjonalizmu, poszanowania prawa, dyscypliny służbowej i wymogów działania zespołowego. Mundur, w odbiorze społecznym symbol bezpieczeństwa, zaufania i wyróżnienia, zobowiązuje strażaka do godnego zachowania i wyglądu. Strażak przystępuje do służby w dobrej kondycji psychofizycznej, gdyż wymaga tego odpowiedzialność za sprawne działanie w ratowaniu życia i mienia. W akcjach ratowniczych, w których zawodzą znane procedury i zasady etyki zawodowej, strażak postępuje zgodnie z doświadczeniem i własnym sumieniem. Przełożeni są świadomi, że scentralizowana, hierarchiczna i rozkazodawcza struktura władzy właściwa formacji strażackiej, stwarza możliwość nadużyć tej władzy. Strażacy, ze względu na uznane wartości w służbie, atmosferę pracy, solidarność, lojalność i tradycję, stanowią jedną wielką rodzinę.
Zakres działań i zgłaszanie wyjazdów OSP
Podstawowym celem pracy strażaka jest wykonywanie czynności ratowniczo-gaśniczych podczas różnego rodzaju zdarzeń wymagających interwencji: pożarów, katastrof budowlanych i chemicznych, wypadków komunikacyjnych i innych sytuacji niosących zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi.
Dla jednostek OSP, kluczowe są dwa założenia dotyczące wyjazdów: gdy zagrożone jest życie lub zdrowie ludzkie/zwierząt/mienie oraz dla zabezpieczenia przeciwpożarowego imprez masowych. Jednak w praktyce straż pożarna często wyjeżdża również do innych zdarzeń, takich jak odśnieżanie dachów, usuwanie sopli czy wyciąganie samochodów z zasp.
Prezesi jednostek OSP często zalecają, aby każdy wyjazd, niezależnie od jego charakteru (czy to tankowanie, czy coś ratowniczego, czy też niezbyt ratowniczego), był zgłaszany na MSK (Miejskie Stanowisko Kierowania) lub M/PSK (Miejskie/Powiatowe Stanowisko Kierowania). Ma to sens, ponieważ MSK/M/PSK musi wiedzieć, co dzieje się z wozami bojowymi jednostek OSP i gdzie się znajdują. Jeśli jednostka wyjeżdża z remizy i tego nie zgłasza do właściwego SK, nie jest to odnotowywane w ewidencji, co skutkuje:
- niewypłaceniem ekwiwalentu (bez potwierdzenia wyjazdów przez PSP)
- utratą dotacji dla jednostek OSP będących w KSRG (Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym), ponieważ dotacja jest przyznawana na podstawie statystyki wyjazdów.
Wiele tematów dotyczących poprawności wyjazdów i zgłaszania ich na MSK/M/PSK powinno być konsultowanych z Naczelnikiem, który z kolei powinien występować z takimi pytaniami do KPPSP (Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej). Pomoc innym jest zawsze mile widziana, jednak jeśli nie jest to stricte zadanie dla służb ratowniczych, pomoc powinna być udzielana jako koledzy, znajomi, sąsiedzi, a nie jako strażacy w ramach oficjalnych działań. Koszty owej pomocy to także ważna sprawa - nawet jeśli są to pieniądze jednostki, to są to pieniądze publiczne, których nie można wydawać całkowicie dowolnie. Ktoś, kto wkłada pieniądze do kasy jednostki (gmina, KSRG, sponsor, członek jednostki płacący składki), może zapytać, na co zostały wydane.
Dylematy związane z interwencjami spoza katalogu akcji ratowniczych
W przypadku, gdy ktoś zwraca się o pomoc w sprawie, która "nie łapie się" jako akcja ratownicza, jednostka OSP może stanąć przed dylematem, czy odmówić pomocy. Jeśli strażacy chcą działać, mogą to zrobić, ale muszą pamiętać, że niektóre sprawy PSP nie podciągnie jako oficjalne wyjazdy i nie sporządzi meldunków. Dodatkowo powstaje kwestia finansowania takich działań (paliwo, ekwiwalenty). Jeśli jednostka chce pomóc w czynie społecznym, nie angażując aut bojowych, jest to możliwe, ale jest to czyn społeczny, a jedyną korzyścią może być "dziękuję".
Przykładem dylematu jest transport osoby poszkodowanej. Nie powinno się to odbywać autem pożarniczym, ponieważ nie są one przystosowane do takich celów, a w razie pogorszenia stanu poszkodowanego mogą pojawić się niemałe problemy prawne. Jeśli jednak jest to jedyna droga do uratowania danej osoby, sytuacja jest złożona. Jeżeli stan osoby jest na tyle ciężki, żeby jechać alarmowo, powinno się tym zająć pogotowie ratunkowe.
[HIT][OD ŚRODKA] Wyjazd alarmowy Plutonu Gaśniczego 491[R]22, 25 i 53 z JRG Łańcut
Zagrożenia w pracy strażaka
Zawód strażaka jest zawodem o bardzo wysokim ryzyku zawodowym. Strażacy zazwyczaj pracują w szkodliwych i gwałtownie zmieniających się warunkach, w narażeniu na różnorodne czynniki ryzyka: zawalające się konstrukcje, spadający gruz, gazy, toksyczne pyły, atmosfera uboga w tlen. Narażeni są na urazy związane z wypadkami komunikacyjnymi, katastrofami przemysłowymi, powodziami. Często wykonują czynności związane z dużym wysiłkiem fizycznym, np. dźwiganie ciężkich przedmiotów w wysokiej temperaturze otoczenia, a wszystko to przy obciążeniu odzieżą ochronną. Może to być przyczyną wyczerpania organizmu, urazów z przeciążenia, chorób układu krążenia.
Strażacy pracują pod ciągłą groźbą niebezpieczeństwa, przez wiele godzin, często w systemie pracy dyżurowej, co stanowi źródło stresu oraz problemów osobistych i rodzinnych. Tragiczne zdarzenia związane z akcjami ratowniczymi mogą wywoływać stres pourazowy.
Wymagania, rekrutacja i szkolenia
Strażak PSP
Aby zostać strażakiem PSP, kandydat musi być przede wszystkim sprawny i wytrzymały fizycznie. Nie ma czasu na rozgrzewkę czy rozłożenie zadania na raty, gdyż ratuje się życie ludzkie. Praca wymaga działania na wysokości, w wysokiej temperaturze, z użyciem ciężkiego sprzętu i przy dużym obciążeniu psychicznym. W procesie rekrutacji kandydaci muszą złożyć odpowiednie dokumenty, w tym zaświadczenie lekarskie i poświadczenia uprawnień, z których wiele jest dodatkowo punktowanych (np. staż mechanika samochodowego lub kierowcy samochodów ciężarowych).
Osoby zakwalifikowane do kolejnego etapu przechodzą testy fizyczne, które obejmują:
- próbę wydolności zmodyfikowaną metodą harvardzką (po wbieganiu po stopniach badane jest tętno),
- próby sprawnościowe, w tym bieg na 50 i 1000 metrów,
- podciąganie się na drążku.
Strażak OSP
Strażakiem-ochotnikiem w OSP może zostać praktycznie każdy, bez względu na wiek (osoby od 18 do 65 lat). Liczy się pasja do pomagania innym i gotowość do poświęceń. Jest to zajęcie charytatywne - nie ma tu pensji, jest tylko ekwiwalent za udział w akcjach. W Podlaskiem jest ponad 22 tysiące ochotników (wspierających i honorowych). Aby strażak mógł brać udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych, musi zostać przebadany przez lekarza medycyny pracy i odbyć szkolenie z ratownictwa pożarowego, w tym udzielania pierwszej pomocy. Do OSP (jako członkowie czynni z ograniczeniami) mogą też być przyjęci niepełnoletni druhowie młodzieżowej drużyny pożarniczej (w wieku 16-18 lat).
Organizacja czasu służby w Państwowej Straży Pożarnej
Zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej, czas służby strażaka nie może przekraczać przeciętnie 40 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym, nieprzekraczającym sześć miesięcy. Za okres rozliczeniowy uważa się terminy od 1 stycznia do 30 czerwca oraz od 1 lipca do 31 grudnia danego roku. Do czasu służby nie mają zastosowania przepisy Kodeksu Pracy.
Minister właściwy do spraw wewnętrznych określił w drodze rozporządzenia z dnia 29 grudnia 2005 roku sposób pełnienia służby przez strażaków Państwowej Straży Pożarnej, w tym czas trwania dyżuru i wykonywania zadań służbowych w zmianowym rozkładzie czasu służby, godziny rozpoczęcia i zakończenia służby, okoliczności uzasadniające przedłużenie czasu służby, dopuszczalny czas kierowania pojazdem, udzielanie czasu wolnego od służby, właściwość przełożonych do określania harmonogramu służby, sposób pełnienia dyżurów domowych i ich wymiar, grupy strażaków zwolnionych z pełnienia służby w porze nocnej, niedziele, święta oraz sposób prowadzenia ewidencji czasu służby.
Szefostwo jednostki układa harmonogram służby na dany okres rozliczeniowy, równomiernie określając dni i godziny służby poszczególnych strażaków, zgodnie z normą czasu służby oraz dni i godziny wolne. Liczba kolejnych godzin wolnych od służby określonych w harmonogramie nie może być większa niż 120. Ustalony harmonogram podaje się do wiadomości strażaków nie później niż siedem dni przed rozpoczęciem okresu rozliczeniowego. Dodatkowo ustala się harmonogram miesięczny, uwzględniający dni i godziny służby oraz pełnionych dyżurów domowych.
Obowiązujący strażaków wymiar czasu służby w przyjętym okresie rozliczeniowym oblicza się, mnożąc 40 godzin przez liczbę pełnych tygodni przypadających w okresie rozliczeniowym, a następnie dodając do otrzymanej liczby godzin iloczyn 8 godzin i liczby dni pozostałych do końca okresu rozliczeniowego, przypadających od poniedziałku do piątku. Dla okresu rozliczeniowego od 1 stycznia 2025 roku do 30 czerwca 2025 roku obowiązujący wymiar czasu służby wynosił 992 godziny, co w przeliczeniu na służby 24-godzinne daje średnio 7 służb miesięcznie (41 służb 24-godzinnych i 8 godzin). Liczba planowanych służb 24-godzinnych w konkretnym miesiącu bywa różna (np. pięć w jednym miesiącu, a dziesięć w innym), aby w półrocznym okresie rozliczeniowym strażak wypracował określoną normę.
Wybrane rozporządzenia dotyczące zawodu strażaka
- Rozporządzenie MPiPS z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. Dz. U z 2003 r., Nr 169, poz. 1650 ze zm.).
- Rozporządzenie MZiOS z 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz. U. Nr 69, poz. 332 ze zm.).
- Rozporządzenie MPiPS z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych (Dz. U. Nr 26, poz. 313 ze zm.).
- Rozporządzenie MSWiA z dnia 16 września 2008 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. Nr 180, poz. 1115).
- ROZPORZĄDZENIE MPiPS z dnia 27 kwietnia 2010 r. w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz zakresu jej stosowania (Dz. U. Nr 82, poz. 537).