Czy deszcz ugasi pożar lasu? Wpływ opadów na walkę z żywiołem

Pytanie o to, czy deszcz jest w stanie ugasić pożar lasu, jest złożone, a odpowiedź na nie zależy od wielu czynników, takich jak skala pożaru, jego rodzaj, warunki pogodowe oraz długość trwania opadów. Jak pokazują liczne przypadki na świecie, deszcz może być sprzymierzeńcem strażaków, ale często jego wpływ jest ograniczony lub krótkotrwały.

Deszcz jako pomoc w walce z pożarami

Doświadczenia z pożarów w Japonii

Największy pożar lasu w Japonii w prefekturze Iwate przetrwał pierwsze od wielu dni opady deszczu i wciąż sprawiał problemy strażakom. W czwartek nie udało się opanować płomieni. Deszcz pomógł, ale nie na długo. Pomimo deszczu ognia nie udało się wciąż opanować. Strażacy walczyli z pożarem w okolicach miasta Ofunato dziewiąty dzień. Z powodu długotrwałej suszy w tej części prefektury Iwate płomienie cały czas się rozprzestrzeniały i dotąd strawiły około 2900 hektarów terenu oraz zmusiły do ewakuacji ponad 4500 osób. W środę po raz pierwszy od 9 dni zaczął tam padać deszcz, który powstrzymał postęp płomieni. Nie oznaczało to jednak, że pożar znalazł się całkowicie pod kontrolą. Burmistrz Ofunato Kiyoshi Fuchigami podczas briefingu powiedział, że „częściowo dzięki deszczowi sytuacja do pewnego stopnia się uspokoiła”. Mimo to, lokalne władze poinformowały w czwartek rano, że pomimo deszczu w kilku miejscach wciąż unosi się dym.

Sytuacja w Brandenburgii

Moment ulgi po dramatycznej walce z pożarami lasów w Brandenburgii nastąpił, gdy ulewny deszcz pomógł straży pożarnej w gaszeniu ognia w okolicach Beelitz i Treuenbrietzen na południowy zachód od Berlina. Władze lokalne ogłosiły, że w poniedziałek ludzie mogli wrócić do swoich domów, z których na wszelki wypadek byli ewakuowani. W weekend w powiecie Poczdam-Mittelmark spłonęły dwa duże obszary leśne, odległe od siebie o około 20 kilometrów. W obu wypadkach spłonęło po około 200 hektarów lasu. Nad okolicą unosiły się ogromne kłęby dymu. „Wygląda na to, że sytuacja się wyraźnie poprawiła” - powiedział burmistrz Beelitz. Również rzecznik lokalnego ośrodka sytuacyjnego w Treuenbrietzen zapewnił, że pożary w okolicy zostały ugaszone z wyjątkiem kilku ognisk żaru. Pomimo pomocy deszczu, zarzewia ognia mogą przetrwać w ziemi od trzech do czterech tygodni, ponieważ sięgają na głębokość do 70 centymetrów, co utrudnia całkowite ugaszenie.

Naturalne opady w Syberii

W przypadku pożarów w Syberii, naturalne deszcze ugasiły wiele ognisk w północnej Syberii, co okazało się skuteczniejsze niż próby sztucznego wywoływania opadów.

Wpływ zmian klimatycznych i suszy na pożary lasów

Zmiany klimatyczne prowadzą do skrajnych warunków pogodowych, takich jak fale upałów, deszcze nawalne, burze, huragany, ale mogą również przyczyniać się do występowania większej liczby pożarów lasów. Jak podają eksperci, obecnie płonie dwa razy więcej drzew, niż przed 20 laty, a pożary lasów na świecie stają się coraz częstsze. Rozwojowi płomieni sprzyja długotrwała susza w regionie. W lutym w Ofunato spadło 2,5 litra wody na metr kwadratowy - najmniej w historii tamtejszych pomiarów, znacznie poniżej średniej, wynoszącej 41 litrów.

Zagrożenie ekologiczne i ekonomiczne

Pożary lasów to jedne z najważniejszych zaburzeń i katastrof ekologicznych w lasach. Wpływ pożaru na ekosystem leśny zależy od skali, rodzaju lasu i intensywności pożaru. Pożary na terenach ekosystemów leśnych przynoszą duże straty ekonomiczne i ekologiczne. Odbudowa ekosystemu po pożarze trwa nawet kilkadziesiąt lat.

Ekonomiczne skutki pożarów

• straty finansowe związane z akcją gaśniczą
• koszty oczyszczania pogorzeliska
• uszkodzenia drzew wykluczające je z późniejszego użytkowania przez człowieka
• wydatki związane z przywróceniem środowisku stanu sprzed pożaru

Według Instytutu Badawczego Leśnictwa, bezpośrednie straty w przeliczeniu na 1 ha powierzchni wynoszą 17 tys. złotych, a straty pośrednie (ekologiczne) 92 tys. złotych/1 ha.

Ekologiczne skutki pożarów

Ekologiczne skutki pożarów lasów są szczególnie niebezpieczne ze względu na wydzielane w procesie spalania związki toksyczne oraz gazy cieplarniane przyczyniające się bezpośrednio do powstawania efektu cieplarnianego. W skali globalnej pożary lasów są niekorzystne dla klimatu głównie z powodu wysokich emisji dwutlenku węgla, który istotnie wpływa na równowagę klimatyczną Ziemi i pogłębia zachodzące tendencje klimatyczne. Do efektu cieplarnianego przyczyniają się również emitowane w czasie pożarów pyły. Aby wyrównać emisję dwutlenku węgla wyemitowanego w pożarze 1 hektara lasu, należy zasadzić około 10-25 hektarów lasu.

Podczas pożaru 1 tony materiału leśnego powstaje:

• 1375 kg dwutlenku węgla
• 125 kg tlenku węgla
• 50 kg cząstek ciekłych i stałych (dym, para wodna)
• 12,5 kg węglowodorów (w tym metan)
• 2,5 kg tlenków azotu
• związki siarki

Pył w atmosferze absorbuje i rozprasza promieniowanie słoneczne. W konsekwencji, wypromieniowując zaabsorbowaną energię, podwyższa temperaturę powietrza i powoduje wzrost temperatur. Taki proces może trwać długo, bo pyły mogą unosić się w atmosferze nawet ponad rok. Pył w końcu opada, a jego część dociera nad obszary podbiegunowe, co oznacza kolejne konsekwencje. Lód przykryty nawet drobną warstwą pyłów, szybciej akumuluje i oddaje energię słoneczną w postaci ciepła, a w konsekwencji szybciej się topi. Naukowcy szacują, że co dekadę bezpowrotnie topnieje 13% lodu morskiego na półkuli północnej. Ich zdaniem zmniejszenie jego zasięgu na półkuli północnej powoduje dalsze zmiany klimatu i występowanie ekstremalnych zjawisk pogodowych na Ziemi.

Pożary w Amazonii i tundrze Azji

Co minutę w amazońskim lesie deszczowym spaleniu ulega areał o powierzchni półtora boiska piłkarskiego. Płonące dziewicze lasy równikowe to katastrofa ekologiczna i zagrożenie dla różnorodności biologicznej wielu bezcennych gatunków zwierząt i roślin. Znaczna część tych pożarów jest celowo wzniecana przez farmerów i plantatorów. Dodatkowo, rokrocznie w skutek zmian klimatu płoną coraz większe obszary rosyjskiej tajgi, tundry i torfowisk. Oprócz emitowanego do atmosfery dwutlenku węgla, duży problem stanowią unoszące się z pożarów pyły oraz sadza, która osadza się na lodzie, powodując silniejszą absorbcję promieniowania słonecznego. Biały śnieg odbija bowiem znacznie więcej promieniowania słonecznego, niż ciemne zanieczyszczenia na śniegu.

Przyczyny i kategorie pożarów lasów

Pożary zagrażały życiu na Ziemi od czasu jego pojawienia się na lądach. Ich przyczyną były np. erupcje wulkanów, uderzenia piorunów lub meteorytów. Były jednym z czynników kształtujących struktury ekosystemów. Obecnie, za ponad 90% pożarów lasów odpowiedzialny jest człowiek. Obok umyślnych podpaleń najczęstszą ich przyczyną są palone ogniska, grille, używanie w lasach otwartego ognia i niedopałki papierosów, także te wyrzucane z przejeżdżających przez tereny leśne samochodów. Jedynym naturalnym źródłem ognia w polskich lasach jest uderzenie pioruna, odpowiadające jedynie za 2% leśnych pożarów. W okresie letnim, w okresach bez opadów deszczu leśne środowisko jest bardzo suche, a droga do ognia bardzo krótka.

Kategorie pożarów lasów

Pożary lasów dzieli się na następujące kategorie, które ułatwiają służbom określenie zagrożenia i sposobu reakcji na ogień:

Pożary ziemne (podziemne)

W Polsce występują rzadko. Powstają one przeważnie w czasie długotrwałej suszy, a ogień trawi pokłady torfu, murszu, a czasami płytko zalegające pokłady węgla brunatnego. Najczęstszą przyczyną jest rozpalanie ognisk na torfowiskach. Zdarza się, że pomimo zasypania ognia ziemią, zapalają się głębsze pokłady torfu lub murszu. Pożary podziemne rozprzestrzeniają się wolno, ale ich opanowanie jest niezwykle trudne. Mogą płonąć miesiącami, aż do czasu ulewnych deszczy lub dotarcia ognia do poziomu wody gruntowej. Gdy płoną torfowiska, z dymem może pójść nawet kilka tysięcy lat pracy roślin.

Pożary przyziemne (dolne)

To najczęściej występująca kategoria pożarów w Polsce. Materiałem palnym jest runo leśne, ściółka, próchnica, a także leżanina, chrust, podszyt i podrost.

Pożary wierzchołkowe (górne)

Rozprzestrzeniają się one w koronach drzew i najczęściej powstają w drzewostanach sosnowych I-III klasy wieku. Pożar ten powstaje z reguły wskutek pożaru przyziemnego poprzez korony niższych drzew i zwisające gałęzie. Podczas trwania pożaru wierzchołkowego w wyniku różnic temperatur tworzą się silne prądy powietrzne. Prędkość przesuwania się ognia wynosi od kilku do kilkunastu kilometrów na godzinę. Prądy powietrzne oraz wybuchy substancji eterycznych rozrzucają płonące żagwie na odległość nawet ponad 200 metrów.

Największy pożar w historii Polski: Nadleśnictwo Rudy Raciborskie (1992)

Przykładem kataklizmu, jaki mogą przybierać pożary wierzchołkowe, jest pożar lasów Nadleśnictwa Rudy Raciborskie w dniu 26 sierpnia 1992 roku. Był to największy pożar, jaki miał miejsce w Polsce oraz Europie Środkowej po II wojnie światowej. Pożar, który dotknął las w rejonie Kuźni Raciborskiej, Kędzierzyna-Koźla, Rud Raciborskich i Rudzińca, trwał od 26 do 30 sierpnia 1992 roku i strawił 9062 ha. Prawdopodobną przyczyną zapłonu była iskra spod kół hamującego pociągu. Warunki meteorologiczne były wyjątkowo sprzyjające pożarowi: temperatury ponad 32°C, silny wiatr, wyjątkowo niska wilgotność ściółki leśnej. W akcji gaśniczej brało udział około 10 tys. osób, w tym masowe użycie 26 samolotów PZL M18 Dromader.

Pożary pojedynczych drzew

Powstają one najczęściej wskutek rozpalania ognisk w starych, spróchniałych dziuplach i pod drzewami. Przyczynami są również uderzenia pioruna. Tego rodzaju pożary nie mają większego znaczenia gospodarczego, jednak muszą być dokładnie ugaszone, gdyż mogą stanowić źródło pożaru sąsiednich partii drzewostanów.

Burza ogniowa i wielkie pożary lasów

Problem z wielkimi pożarami lasów jest taki, że trudno przewidywać, jak będą się zachowywały. Ogień szalejący na dużym obszarze tworzy własne prądy powietrzne. Rozgrzane przez pożar powietrze leci ku górze, a w jego miejsce zasysane jest chłodniejsze z okolicy, tworząc burzę ogniową. Wytworzony przez pożar wiatr może mieć siłę sztormu i gwałtownie podsyca ogień. Dodatkowo wiatry unoszą płonące żagwie i roznoszą je po okolicy, co pozwala ogniu przeskakiwać nawet na pół kilometra. W takich warunkach nie mówi się o gaszeniu, tylko o ograniczaniu zasięgu pożaru, głównie z powietrza, ponieważ w jego centrum panuje tak wysoka temperatura, że woda wyparowuje, zanim dotrze do celu.

Pirofity: Rośliny przystosowane do ognia

Istnieją ekosystemy leśne, w których kształtowaniu dużą rolę pełnią pożary jako naturalny czynnik ekologiczny. Dotyczy to głównie lasów iglastych w strefie podzwrotnikowej i borealnej. W takich warunkach wykształca się specyficzny skład gatunkowy organizmów określanych jako pirofit. Pirofit to roślina przystosowana (fizjologicznie i anatomicznie) do oddziaływania ognia. Wyróżnia się pirofity:

• pasywne - drzewa i krzewy odporne na działanie ognia, np. przez grubą i słabo palącą się korę (martwica korkowa jest doskonałym termoizolatorem).
• aktywne - zwykle krzewy i rośliny zielne, dla których ogień jest czynnikiem stymulującym wzrost, kiełkowanie lub rozmnażanie. Przykładem są rośliny wytwarzające nasiona o twardej skorupie, wymagające ognia do pęknięcia.

Metody gaszenia pożarów lasów

Gaszenie pożarów lasu wymaga stosowania specyficznych metod ochrony przeciwpożarowej i zaangażowania wyszkolonych służb. Elementami składowymi rozwiniętego pożaru są: front (czoło), boki (skrzydła, flanki) i tył. Gaszenie pożaru obejmuje w pierwszym etapie likwidację spalania płomieniowego na obwodzie, a w drugim - gaszenie żarzącego się murszu, pniaków itp.

Podstawowe metody gaszenia

• Gaszenie wodą z dodatkiem środka zwilżającego: Podstawowy sposób przy gaszeniu pożarów, szczególnie palących się warstw murszu i miejsc zagrożonych przejściem ognia do głębszych warstw gleby.
• Gaszenie wodą: Stosowane do bezpośredniego gaszenia linii ognia oraz do zwilżania materiałów palnych w bezpośrednim sąsiedztwie obwodu pożaru. Zaleca się rozpylone prądy wody.
• Gaszenie pianą: Przede wszystkim piana ciężka do wykonywania pasów zaporowych lub bezpośredniego podawania na strefę spalania. Piana średnia zalecana do pożarów traw, wrzosów, upraw i młodników.
• Gaszenie hydrożelem (wodą z zagęszczaczem): Polega na pokryciu materiałów palnych przygotowanym roztworem. Charakteryzuje się dobrą przyczepnością i długotrwałą skutecznością.
• Tłumienie pożaru za pomocą tłumicy lub gałęzi: Polega na zbijaniu płomieni z jednoczesnym zagarnianiem palących się materiałów do środka pożaru.
• Tłumienie poprzez zasypywanie ziemią: Zasypywanie strefy spalania pokrywy dna lasu oraz bezpośrednio przed krawędzią pożaru glebą mineralną.
• Wyorywanie pasa zaporowego (tzw. przerwy ogniowej): Pas należy wykonać w najbliższej odległości od krawędzi pożaru. Szerokość pasa zależy od obciążenia ogniowego.
• Wypalanie (tzw. kontrolowane spalanie pasa pokrywy gleby): Stosowane na podstawowym kierunku rozprzestrzeniającego się pożaru lub po opanowaniu jego rozprzestrzeniania się.

Taktyka gaszenia w zależności od rodzaju pożaru

• Pożar podpowierzchniowy: Wymaga właściwego rozpoznania miejsc początkowej fazy pożaru podpowierzchniowego. Gaszenie należy wykonywać poprzez podawanie wody ze środkiem zwilżającym, prądami kroplistymi. Na obwodzie pożaru należy nawilżyć głębsze warstwy gleby przy użyciu lanc. Konieczna jest stała kontrola temperatury kamerą termowizyjną.
• Pożar pokrywy gleby: Gaszenie należy rozpocząć od frontu, jeśli to możliwe, lub od skrzydła. Płomienie likwiduje się bezpośrednio przy krawędzi pożaru. W początkowej fazie można używać sprzętu podręcznego. Efektywne jest zastosowanie lotnictwa, szczególnie w rejonach niedostępnych.
• Pożar całkowity drzewostanu: Ze względu na dużą prędkość rozprzestrzeniania się i wysoką temperaturę, taktyka sprowadza się do działań obronnych. Należy dążyć do wykonania pasów zaporowych przed jego frontem, często wzdłuż dróg i linii podziału powierzchniowego. Zastosowanie samolotów gaśniczych jest efektywne przy organizacji ich w formację klucza.
• Pożar pojedynczego drzewa: Gasi się wodą, a w przypadku grubszych warstw spróchniałych - wodą ze zwilżaczem. Wyższe partie gasi się od góry pianą sprężoną.

Zapobieganie pożarom i bezpieczeństwo w lesie

Konieczna jest stała obserwacja terenu, umożliwiająca dostrzeżenie zagrożenia w fazie początkowej. Potrzebna jest powszechna świadomość konieczności przestrzegania zasad zachowania się w lasach i w ich otoczeniu, obowiązku alarmowania służb w przypadku dostrzeżenia ognia oraz podporządkowania się zarządzeniom kierujących akcją gaśniczą. Warto przypomnieć, że palenie tytoniu jest zakazane już w odległości 100 metrów od granicy lasów. Rozniecanie ognia czy grillowanie jest w lasach zakazane poza miejscami do tego wyznaczonymi i odpowiednio zabezpieczonymi. Zostawione w lesie śmieci - przede wszystkim szkło (np. butelka) - w słoneczne dni mogą zadziałać jak soczewka i podpalić ściółkę czy gałęzie.

Co robić, gdy zauważysz pożar w lesie?

Gdy zauważysz pożar w lesie, zachowaj bezpieczeństwo. Nie zbliżaj się do ognia, odejdź od niego jak najdalej. Powiadom odpowiednie służby i napotkane osoby znajdujące się w strefie zagrożenia. Należy zaalarmować osoby będące w strefie zagrożenia oraz niezwłocznie zawiadomić właściwe służby ratownicze - numery telefonów alarmowych są bezpłatne i czynne całodobowo:

• 112 - jednolity Europejski Numer Alarmowy
• 998 - najbliższa Państwowa Straż Pożarna

W zgłoszeniu należy podać swoje imię i nazwisko, numer telefonu, a następnie najdokładniej opisać: gdzie się pali, co się pali i jak duży jest pożar. Bezwzględnie stosuj się do wszystkich poleceń dyspozytora oraz służb, jednocześnie zachowując bezpieczną odległość od ognia.

Prognozy zagrożenia pożarowego

Warunki pogodowe to główny czynnik, od którego zależy podatność lasów na pożary. Brak opadów wpływa na wilgotność ściółki, której spadek poniżej poziomu 28% znacznie zwiększa ryzyko zapalenia. Gdy wilgotność spada poniżej 10%, każda nieostrożność człowieka staje się zarzewiem pożaru. Mapa zagrożenia pożarowego lasu opracowywana przez Laboratorium Ochrony Przeciwpożarowej Lasu prezentuje, że na przeważającym obszarze Polski występuje zagrożenie pożarowe. W przypadku utrzymującego się katastrofalnego zagrożenia pożarami, występującego najczęściej w okresie wakacyjnym, wprowadzane są okresowe zakazy wstępu do lasu.

Kontrola pogody a pożary

Od początku sezonu pożary strawiły syberyjskie lasy o łącznej powierzchni 46 tysięcy kilometrów kwadratowych. Podjęto decyzję o próbie wywołania „fałszywego deszczu” poprzez rozpylanie soli o żółtym zabarwieniu, która w zetknięciu z parą wodną powoduje jej kondensację. Rosjanie chwalą się swoimi osiągnięciami w manipulowaniu pogodą, mimo że nie ma wiarygodnych dowodów na to, że działania takie przynoszą jakieś efekty. Próby wywoływania opadów, na tak rozległym obszarze, na niewiele się zdadzą.

tags: #czy #deszcz #ugasi #pozar #lasu