Hipotermia w Działaniach Służb Ratunkowych

Hipotermia, czyli stan wychłodzenia organizmu, w którym temperatura ciała spada poniżej 35°C, stanowi poważne zagrożenie, z którym często mierzą się służby ratunkowe. Reagowanie w stanach nagłych, w tym pomoc w hipotermii, jest kluczowym elementem szkoleń i codziennej pracy Policji, Państwowej Straży Pożarnej oraz innych formacji mundurowych.

Edukacja i Szkolenia dla Służb Mundurowych

Szkolenia z zakresu hipotermii są niezwykle ważne dla skuteczności działań ratowniczych. Przykładem jest kurs, w którym pomoc w hipotermii ćwiczyli w słupskiej Szkole Policji funkcjonariusze Policji, Państwowej Straży Pożarnej, Wojska Polskiego oraz amerykańskiej Marynarki Wojennej. Było to pierwsze tego rodzaju szkolenie, w którym wspólnie ćwiczyli przedstawiciele polskich i amerykańskich służb mundurowych. Podzieleni na grupy policjanci, strażacy, żołnierze i marynarze mieli możliwość praktycznego udzielenia pomocy osobie znajdującej się w stanie lekkiej i średniej hipotermii. Wszystkie założenia opracowano na podstawie doświadczeń z codziennej policyjnej służby.

Inicjatywa przeprowadzenia kolejnego specjalistycznego szkolenia, w dniach 21-23 marca 2023 r., powstała w środowiskach instruktorów ratownictwa wysokościowego KSGR oraz strażaków-ratowników medycznych ze Specjalistycznych Grup Poszukiwawczo-Ratowniczych wchodzących w skład grupy USARPoland. Krajowe Centrum Koordynacji Ratownictwa Biura Planowania Operacyjnego KG PSP podjęło się zorganizowania takiego szkolenia. Do przeprowadzenia nieodpłatnych zajęć zaproszono ratowników medycznych z fundacji Medyk Rescue Team, prowadzącej projekt prewencyjno-ratowniczy Bezpieczny Kazbek.

Pierwszego dnia odbyły się zajęcia teoretyczne z zakresu patofizjologii hipotermii oraz długotrwałej ewakuacji. Drugi dzień szkolenia to zajęcia w komorze klimatycznej Laboratorium Badań Technoklimatycznych i Maszyn Roboczych Politechniki Krakowskiej. W trakcie zajęć strażacy realizowali symulowane scenariusze medyczne w trudnych warunkach atmosferycznych. Ostatni dzień szkolenia strażacy spędzili w nieczynnym Kamieniołomie Libana. Tam, w trudnym, często eksponowanym terenie, uczestnicy zmierzyli się z działaniami ratunkowymi również opartymi o symulowane scenariusze medyczne. Ich zadaniem było dotarcie do poszkodowanych, udzielenie pomocy oraz przygotowanie i przeprowadzenie ewakuacji.

Rozpoznanie i Ocena Stanu Osoby z Hipotermią

Hipotermia to stan, w którym temperatura ciała osoby poszkodowanej obniża się do 35°C lub niższej. Utrzymujące się niskie temperatury powodują niebezpieczeństwo hipotermii, szczególnie dotyczy to osób rannych, z którymi strażacy mają kontakt podczas działań. Pisząc o osobach rannych, głównie trzeba wymienić tutaj osoby ranne w wypadkach komunikacyjnych, przebywające w wodzie oraz zagubione w terenach otwartych.

Objawy Hipotermii

• Podstawowym, najwcześniejszym objawem wychłodzenia są dreszcze. Organizm reaguje w ten sposób, gdy nie jest w stanie utrzymać normalnej temperatury ciała i stara się wygenerować więcej ciepła przez ruch.
• Gdy dreszcze ustają, to sytuacja jest już poważna.
• Najpierw traci się siły w częściach ciała bezpośrednio wystawionych na działanie niskich temperatur.
• Ogólnie, gdy temperatura ciała obniża się, objawy nasilają się. Większość fizycznych symptomów zależy od indywidualnej odporności człowieka.

Kategorie Hipotermii a Pomiar Temperatury

Zgodnie z podręcznikowymi wytycznymi, prawidłowa temperatura ciała zdrowego człowieka wynosi około 36,6°C. Hipotermię łagodną rozpoznaje się poniżej 35°C, umiarkowaną - poniżej 32°C, a ciężką, która wiąże się z ryzykiem zatrzymania krążenia - poniżej 28°C. Warto jednak zaznaczyć, że podane wartości stanowią jedynie orientacyjne widełki, a w praktyce przebieg hipotermii jest kwestią bardzo indywidualną.

Kluczowe znaczenie ma prawidłowy pomiar temperatury ciała. Użycie zwykłych termometrów może być w takich przypadkach zawodne, ponieważ wychłodzona skóra nie odzwierciedla rzeczywistej temperatury wewnętrznej, co prowadzi do niemiarodajnych wyników. Jedną z najdokładniejszych metod, jaką możemy zastosować w warunkach przedszpitalnych, jest pomiar specjalnym termometrem na błonie bębenkowej.

Na szczególną uwagę należy w procedurze ratowniczej spojrzeć na czas oceny oddechu i tętna, gdy podejrzewamy obniżoną temperaturę ciała. Czas oceny wynosi 60 sekund osobno dla oddechu i tętna.

Postępowanie Ratownicze w Przypadku Hipotermii

W dużym uproszczeniu i skrócie, postępowanie ratownicze w przypadku hipotermii wymaga natychmiastowej ewakuacji poszkodowanego z zimna, izolacji od podłoża, zdjęcia mokrych, zamarzniętych ubrań, okrycia kocem/folią NRC, powolnego ogrzewania i wezwania pomocy.

Kroki Pierwszej Pomocy

1. Ewakuacja i Stabilizacja: Przenieś osobę do ciepłego miejsca bez gwałtownych ruchów. Przy wyższym stopniu hipotermii nie poruszaj poszkodowanym i zastosuj pozycję leżącą.
2. Usunięcie Mokrej Odzieży: Jeżeli osobę ewakuowano z wody lub z innego powodu posiada na sobie mokrą odzież, należy ją rozebrać. W tym celu najlepiej i najszybciej jest rozcięcie odzieży za pomocą nożyczek. Ważne, aby czynność ta odbywała się w miejscu ciepłym lub osłoniętym od niekorzystnych warunków zimowych. Wilgotność ubrań przyspiesza utratę ciepła. Po usunięciu odzieży należy mokrymi dużymi gazami lub ręcznikami osuszyć ciało osoby.
3. Izolacja od Podłoża: Ułóż osobę w pozycji poziomej. Należy zwrócić uwagę, aby izolować osobę od podłoża, aby zapobiec kondukcji (utracie ciepła przez kontakt z zimną powierzchnią). Do izolacji od podłoża powinno się wykorzystać materiał, w którym występują "przestrzenie powietrza", m.in. karimatę, gruby koc bawełniany, materac dmuchany, folie bąbelkową itp. Ułożenie rozebranej osoby bezpośrednio na noszach typu desek bez izolacji nie jest dobrym rozwiązaniem.
4. Termoizolacja: Ostatni krok zawarty w procedurze to termoizolacja osoby. Do tego celu głównie wykorzystywane są "folie życia" (folie NRC) będące podstawowym wyposażeniem zestawów medycznych. Folie dostępne na ogół w strażackich zestawach medycznych nie są jednak najlepszym rozwiązaniem. Najlepszym rozwiązaniem jest zastosowanie dedykowanych do zapobiegania hipotermii specjalnych folii lub okryć termicznych. Tego typu specjalne folie składają się z kilku połączonych ze sobą warstw, które po rozłożeniu tworzą wielowarstwowe okrycie wypełnione powietrzem będące izolatorem od zimna. Jeżeli nie posiadamy wspomnianych dedykowanych okryć, możemy improwizować, wykorzystując koce bawełniane oraz "folie życia". W pierwszej kolejności okrywamy szczelnie (tworząc "burrito") osobę za pomocą kocy bawełnianych, następnie z użyciem kilku "folii życia" okrywamy dalej osobę zawiniętą w koce bawełniane.
5. Stopniowe Ogrzewanie: Ogrzewaj stopniowo - nie stosuj nagłego ogrzewania, takiego jak gorąca kąpiel, ponieważ może to prowadzić do szoku cieplnego. Szybkie, intensywne ogrzewanie jest niewskazane przy głębokiej hipotermii.
6. Nawodnienie i Kalorie: Uzupełnij niedobory płynowe i kaloryczne, jeśli poszkodowany jest przytomny. Można podać mu ciepły (ale nie gorący!) napój, np. herbatę z termosu, ponieważ osoba w hipotermii może nie czuć temperatury i łatwo ulec poparzeniu. Absolutnie nie należy podawać płynów ani jedzenia osobom z zaburzonym kontaktem, gdyż grozi to zachłyśnięciem.
7. Monitorowanie: Monitoruj oddychanie. W przypadku hipotermii może dojść do spowolnienia oddechu.

Inny, bardziej rozbudowany schemat udzielania pomocy osobom w stanie hipotermii przez ratowników KPP, poleca zespół Centrum Leczenia Hipotermii Głębokiej. Schemat ten dzieli hipotermie na 4 stopnie, podając przy tym zalecane postępowanie z osobą.

Mity i Pomyłki w Postępowaniu

• Folia NRC: Jednym z powszechnych mitów jest przekonanie, że dwukolorowa folia NRC ma różne funkcje w zależności od strony: jedna ma służyć do chłodzenia przy przegrzaniu, a druga do ogrzania w hipotermii. To bzdura - obie strony działają identycznie. Należy jednak pamiętać, że folia NRC sama w sobie nie generuje ciepła. Jej zadaniem jest przede wszystkim izolacja termiczna, czyli zatrzymanie ciepła wytwarzanego przez ciało poszkodowanego. Dlatego należy owinąć nią osobę możliwie szczelnie, podkładając dodatkową warstwę izolującą od zimnego podłoża.
• Alkohol: Zdarza się, że świadkowie podają alkohol do picia lub nacierają nim skórę. Takie praktyki to niestety szkodliwe zabobony i należy ich stanowczo unikać. Alkohol daje jedynie złudne poczucie ciepła, a dodatkowo zwiększa skłonność do podejmowania ryzykownych zachowań. Ponadto alkohol rozszerza naczynia krwionośne, co przyspiesza utratę ciepła z organizmu i prowadzi do jego szybszego wychłodzenia.

Specyficzne Scenariusze i Czynniki Ryzyka

Hipotermia a Alkohol

Mówiąc o hipotermii, nie sposób nie wspomnieć o alkoholu. Podczas imprezy, będąc pod jego wpływem, można zdjąć koszulkę, tarzać się w śniegu i nie dostrzegać momentu, w którym sytuacja staje się niebezpieczna. Przykładem jest pacjent, który miał mieszkanie i pracę, ale zdarzyło mu się wypić za dużo i wracając po imprezie przewrócił się i zasnął na tyle nieszczęśliwie, że nogi miał zanurzone w kałuży. Powstały poważne odmrożenia, które w konsekwencji doprowadziły do amputacji obydwu kończyn na wysokości uda.

Wypadki na Wodzie

Często słyszymy o wypadkach na lodzie, kiedy niefrasobliwy spacerowicz trafia do wody mającej 0 stopni. Dwa tygodnie temu mieliśmy pacjenta, który chodził po lodzie na Zatoce Puckiej. Lód pod nim się załamał i mężczyzna wpadł do lodowatej wody. Miał sporo szczęścia, ponieważ zauważyli go przez lornetkę ornitolodzy pracujący w tamtym rejonie. Mimo szybko podjętej akcji ratunkowej, doszło u niego do zatrzymania krążenia. Był reanimowany i przewieziony do szpitala w Wejherowie, gdzie został podłączony do ECMO, czyli układu pozaustrojowego wspomagania krążenia. Udało się go uratować.

W sytuacji, gdy pod kimś załamie się lód, kluczowe jest natychmiastowe wezwanie pomocy. Czas spędzony w zimnej wodzie oraz wiedza i przygotowanie samego poszkodowanego mają ogromne znaczenie dla jego przeżycia. Bez odpowiedniej wiedzy organizm wychładza się bardzo szybko, natomiast świadomość, jak się zachować, istotnie zwiększa szanse na przetrwanie.

Brałem udział w badaniach, podczas których uczestnicy spędzili w wodzie o temperaturze 0-1°C ponad sześć godzin, utrzymując przy tym temperaturę ciała powyżej 35°C. Najczęściej jednak mamy do czynienia z osobą zupełnie nieprzygotowaną, która walczy o życie, ma odsłonięte newralgiczne miejsca utraty ciepła, a do tego gwałtownie rośnie poziom adrenaliny. W takim przypadku czasu jest bardzo mało.

Hipotermia bez Mrozu i Pourazowa

Hipotermia kojarzy nam się z mrozem, jednak można w nią wpaść nawet w ogrzewanym domu. Był taki przypadek, kiedy starsza pani przewróciła się w pokoju, leżała długi czas na zimnej podłodze i dostała hipotermii przez oddanie ciepła do podłoża. Mamy też zjawisko hipotermii pourazowej - jest lato, a pacjenta okrywamy kocem, żeby nie dostał właśnie tego rodzaju spadku temperatury.

Rola Świadka i Bezpieczeństwo Ratownika

Jak należy postąpić, gdy zauważymy bezdomnego śpiącego na mrozie? Maciej Biela, ratownik medyczny, podkreśla: "Raczej działają, jednak bardzo częstym błędem jest postępowanie świadków, którzy - widząc potrzebującą osobę - dzwonią na pogotowie, ale nie zatrzymują się, aby sprawdzić jej stan. Jadą dalej, przekonani, że właśnie uratowali komuś życie. Tymczasem ratownicy przyjeżdżają na miejsce i okazuje się, że np. pan siedział spokojnie na ławce i nic mu nie dolegało."

Zdarzają się też sytuacje, jak ta w Warszawie, gdy świadek zadzwonił na numer alarmowy, zgłaszając, że przez okno samochodu widzi kogoś leżącego na ławce i przysypanego śniegiem. Po przyjeździe karetki okazało się, że był to... pomnik. Łatwo jednak wyobrazić sobie odwrotny scenariusz: poszkodowany może wymagać natychmiastowej pomocy, np. z powodu zatrzymania krążenia, a ta informacja nie zostanie przekazana dyspozytorowi, ponieważ dzwoniący nie sprawdził stanu osoby.

Dlatego zawsze należy podejść do takiej osoby, zapytać głośno, czy wszystko w porządku, a w razie potrzeby - udzielić niezbędnej pomocy.

Nielogiczne Zachowanie w Hipotermii

Należy pamiętać, że osoba w hipotermii może zachowywać się nielogicznie. W tym stanie często występuje splątanie: chory może wprawdzie prowadzić rozmowę, ale jego wypowiedzi bywają niespójne i odbiegają od tematu. Mogą też pojawić się inne objawy neurologiczne. Dlatego zawsze należy podejść do takiej osoby i nawiązać z nią kontakt. Jeśli w trakcie rozmowy nasze podejrzenia się potwierdzą, należy bezzwłocznie zadzwonić pod numer 999 i szczegółowo opisać sytuację dyspozytorowi.

Osoby w kryzysie bezdomności, od wielu lat żyjące w trudnych warunkach, mogą być dobrze zaadaptowane do niskich temperatur. Zazwyczaj człowiek przy temperaturze ciała w granicach 35 stopni może manifestować różne objawy neurologiczne z utratą przytomności włącznie, a osoby zaadaptowane do takich warunków z powodzeniem funkcjonują z temperaturą 33 czy 34°C. Przykładem był pacjent, którego temperatura wynosiła poniżej 27°C, a mimo znaczącego wychłodzenia pozostawał przytomny - choć kontakt logiczny był utrudniony.

Bezpieczeństwo Ratownika

Przede wszystkim pamiętajmy o własnym bezpieczeństwie. Jeśli jesteśmy sami i pod kimś załamał się lód, istnieje wysokie ryzyko, że pod nami również się załamie, jeśli podejdziemy zbyt blisko. Jeśli nie możemy udzielić pomocy w sposób bezpieczny dla siebie - na przykład, gdy osoba jest pokryta fekaliami, krwią lub wymiocinami, a my nie mamy rękawiczek ochronnych - nie musimy narażać własnego zdrowia. Warto jednak pozostać przy takiej osobie i pomóc w zakresie naszych możliwości. Możemy pokierować przybywający zespół ratowniczy, aby nie musiał szukać miejsca wezwania. Czasami bezdomny może nie chcieć naszej pomocy. Takie sytuacje są niestety bardzo częste. Po przyjeździe słyszymy "spi*aj, ja tu sobie chcę leżeć". Nie możemy z tym nic zrobić, ponieważ mają do tego prawo.

Zapobieganie Wychłodzeniu Organizmu

Aby zminimalizować ryzyko hipotermii, należy przestrzegać kilku podstawowych zasad, zwłaszcza w okresie niskich temperatur:

1. Ubieraj się ciepło: Zakładaj kilka warstw odzieży, tak by łatwo było je zdjąć, np. sweter, gdy się spocisz w trakcie wysiłku. Załóż bieliznę ochronną, np. termiczną, ciepłą kurtkę z kapturem, czapkę, szalik, rękawiczki.
2. Nie wychodź na mróz głodny: Przed wyjściem zjedz kaloryczny posiłek.
3. Nie spożywaj alkoholu: Alkohol daje złudne poczucie ciepła i przyspiesza utratę ciepła z organizmu.
4. Zabezpiecz skórę: Zabezpiecz przed mrozem skórę twarzy i rąk, smarując je ochronnym kremem.
5. Informuj o planach: Powiedz komuś (rodzinie lub obsłudze w schronisku, pensjonacie, hotelu), dokąd idziesz. Oszacuj, jak długo Cię nie będzie i poinformuj o tym kogoś, kto ewentualnie zgłosi Twoje zaginięcie. Zimą chodzi się znacznie wolniej! Łatwiej też zabłądzić (przysypane śniegiem ścieżki).
6. Nie wybieraj się sam: Na zimowe wycieczki nie wybieraj się sam.
7. Nie forsuj się: Idąc w grupie w głębokim śniegu, należy zmieniać co jakiś czas osobę prowadzącą.
8. Bądź ostrożny przy złej pogodzie: Kiedy popsuje się pogoda, a poczujesz się zmęczony, głodny lub zacznie Ci coś dolegać, nie wychodź na zewnątrz.

Film Edukacyjny o Hipotermii

Warto zwrócić uwagę na edukacyjne materiały filmowe. Film edukacyjny dotyczący hipotermii, który został zrealizowany w Sopocie, jest projektem Valerjana Romanovskiego oraz Wincentego Platy we współpracy z dr. n. med. Tomaszem Sanakiem. Jak wskazują twórcy, nie jest to inscenizacja, a faktyczny proces wychładzania organizmu, co czyni go wartościowym źródłem wiedzy.

tags: #portale #strazackie #hipotermia