Dźwigi pożarowe i ewakuacja: przepisy i wyzwania

Tragedia z 11 września 2001 r. w World Trade Center, gdzie dwie wieże o wysokościach 415,22 m i 525 m (wraz z anteną) oraz 110 piętrach i 99 zainstalowanymi dźwigami, potwierdziła starą prawdę, iż nie ma wieżowców odpornych na ogień. Prawdziwym zagrożeniem okazało się zapadanie budynku, a w przypadku pożarów innych budynków wysokich najwięcej ofiar powodował toksyczny gaz. Czynnik ludzki również stanowi poważne zagrożenie, gdyż użytkownicy budynków wysokościowych często nie wiedzą, jak przeżyć pożar i nie są w stanie opuścić budynku w rozsądnym czasie. Schody, choć są podstawową drogą ewakuacyjną, często nie umożliwiają ludziom opuszczenia palącego się budynku wysokościowego na czas. Ta tragedia zmieniła pogląd Europejczyków na ochronę przeciwpożarową wysokich budynków oraz na kwestię ewakuacji z nich ludzi.

Podejście europejskie do wykorzystania dźwigów w czasie pożaru

Europejskie podejście nie dopuszcza wykorzystywania dźwigów do ewakuacji osób w czasie pożaru. Aktualne przepisy stanowią, że w przypadku pożaru kabina dźwigu powinna zjechać na poziom ewakuacyjny, drzwi powinny się otworzyć i pozostać zablokowane w takiej pozycji do zakończenia akcji gaśniczo-ratunkowej. Wykorzystanie dźwigów w czasie pożaru regulowane jest normą EN 81-72 (polski odpowiednik PN-EN 81-72:2005 „Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów - Szczególne zastosowanie dźwigów osobowych i towarowych - Część 72: Dźwigi dla straży pożarnej”).

Z wyjątkiem specyficznych przypadków (definiowanych lokalnymi normami, np. BS 5588 w Wielkiej Brytanii lub AS4 we Francji), dźwigi nie są wykorzystywane do ewakuacji w czasie pożaru. Są wyłączane z użycia w przypadkach zagrożeń (EN 81-73, polski odpowiednik PN-EN 81-73:2006 „Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów - Szczególne zastosowanie dźwigów osobowych i towarowych - Część 73: Funkcjonowanie dźwigów w przypadku pożarów”) lub zabraniają tego instrukcje ewakuacji.

Zakaz używania windy w razie pożaru jest jedną z podstawowych zasad bezpieczeństwa, mającą na celu ochronę życia i zdrowia osób znajdujących się w budynku. Aby użytkownicy mieli tego świadomość i aby zminimalizować ryzyko w sytuacjach awaryjnych, warto zadbać o odpowiednie oznakowanie. Jeżeli ze względów bezpieczeństwa winda nie może być używana podczas pożaru lub innego zagrożenia, powinna być właściwie oznakowana. Obowiązujący jest znak zgodny z normą PN-97/N-01256/04 („Znaki bezpieczeństwa - Techniczne środki przeciwpożarowe”), która określa znaki ochrony przeciwpożarowej przeznaczone do oznaczania dróg ewakuacyjnych i dróg pożarowych. Wszystkie łączy podobny piktogram - przekreślony rysunek symbolicznie przedstawiający postać (lub postaci) w windzie i płomienie.

Rozporządzenia unijne a ewakuacja

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 305/2011 z dnia 9 marca 2011 r. ustanawiające zharmonizowane warunki wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych i uchylające dyrektywę Rady 89/106/EWG (Dz.U L 88 z 04.04.2011) rozgranicza zapewnienie użytkownikom budynku możliwości ewakuacji w czasie pożaru od zapewnienia przetrwania pożaru w bezpiecznej części budynku. W załączniku nr 1 do ww. rozporządzenia określone są „Podstawowe wymagania dotyczące obiektów budowlanych”. Wynika z nich, iż obiekty budowlane jako całość oraz ich poszczególne części muszą nadawać się do użycia zgodnie z ich zamierzonym zastosowaniem, przy czym należy w szczególności wziąć pod uwagę zdrowie i bezpieczeństwo osób mających z nimi kontakt przez cały cykl życia tych obiektów. Jednakże, jak podkreślają eksperci, taki punkt widzenia może dla niektórych użytkowników budynków wysokościowych brzmieć jak wyrok śmierci.

Dźwigi dla straży pożarnej a ewakuacja osób

W niektórych budynkach mogą znajdować się dźwigi dla ekip ratunkowych. Również takie windy nie są przeznaczone do ewakuacji, chyba że pod kontrolą straży pożarnej. Dyskusje wśród strażaków w Polsce wskazują na rozbieżności w interpretacji przepisów. Przedstawiciele Państwowej Straży Pożarnej (PSP) często argumentują, że dźwigi pożarowe powinny być wykorzystywane do ewakuacji, zwłaszcza osób o ograniczonej mobilności. Z drugiej strony, pracownicy Jednostek Ratowniczo-Gaśniczych (JRG) są zdania, że windy pożarowe służą do wprowadzania sił i środków, natomiast ewakuacja powinna odbywać się klatką schodową. Obecnie przepisy nie sugerują jasno, czy dźwigiem przeznaczonym do pracy ratowników jest nakazane ewakuować osoby z zagrożonych kondygnacji. TDG (Taktyka Działań Gaśniczych) wyraźnie nakazuje prowadzić ewakuację klatką schodową, aż do punktu zbiorczego.

W ustawodawstwie francuskim budynki tego typu powinny posiadać zarówno windy pożarowe służące ewakuacji, jak i windy pożarowe z przeznaczeniem dla wprowadzania ekip ratowniczych. Niektóre kraje, takie jak Kanada, ze względu na występowanie naprawdę wysokich budynków, stworzyły prawo, które dzieli windy pożarowe na te przeznaczone wyłącznie dla sił i środków straży pożarnych oraz te przeznaczone tylko dla osób ewakuujących się.

Potrzeba ewakuacji osób o ograniczonej mobilności

Dźwigi umożliwiają szybkie i komfortowe przemieszczanie się pomiędzy kondygnacjami bez konieczności pokonywania schodów. Ułatwiają poruszanie się pomiędzy piętrami m.in. osobom z wózkami dziecięcymi, osobom niepełnosprawnym, o ograniczonych możliwościach poruszania się, osobom starszym. Szczególnie w budynkach wielopiętrowych stanowią niezastąpiony środek transportu nie tylko dla osób, ale i ładunków. W budynku wysokim często pracują osoby niepełnosprawne, które poruszają się na elektrycznych wózkach. Trudno wyobrazić sobie ewakuację takiej osoby na wózku po schodach (waga osoby 100kg + elektryczny wózek 100kg).

Kto może potrzebować dźwigu do ewakuacji? Poza osobami na wózkach, są to kobiety w ciąży, ranni, osoby z ograniczeniem ruchowym - w sumie każdy, kto z jakiegoś powodu ma problemy z korzystaniem ze schodów może potrzebować dźwigu. Może to stanowić do pięciu procent populacji. Dla tych osób zakaz używania wind w czasie pożaru jest realnym zagrożeniem.

Podejście amerykańskie i nowe kierunki

Podejście amerykańskie, zawarte w zaleceniach i pracach studialnych Narodowego Instytutu Standardów i Technologii (NIST), dopuszcza w niektórych sytuacjach i po spełnieniu określonych warunków korzystanie z dźwigów do ewakuacji użytkowników podczas pożaru. Celem opracowania NIST z lipca 2014 r. pt. „Wykorzystanie dźwigów do ewakuacji w zagrożeniu pożarowym międzynarodowych budynków” było przegląd stosowania dźwigów dla ewakuacji pasażerów z wysokościowych budynków z naciskiem na bezpieczeństwo osób niepełnosprawnych ruchowo. Powodem jego wykonania był fakt, iż wiele wysokich budynków na całym świecie już włączyło korzystanie z dźwigów do ewakuacji użytkowników budynków. Jednakże stwierdzono, że istnieją nadal problemy organizacyjne oraz istnieje potrzeba dalszych badań behawioralnych (reakcji na bodźce płynące z otoczenia).

Wymagania dla dźwigów ewakuacyjnych

Nowe podejście do ewakuacji budynków wysokościowych zakłada instalowanie zabezpieczonych przed pożarem i o wzmocnionej konstrukcji dźwigów, przy założeniu, że korzystanie z dźwigów podczas pożaru nie jest bezpieczne bez spełnienia dodatkowych warunków.

Prowadzone są prace studialne Grupy Roboczej 6 (CEN/TC/WG6), które zakończą się dokumentem roboczym, który przy utrzymaniu generalnej zasady, że dźwig nie jest drogą ewakuacji, powinien odpowiedzieć na pytania:

• jakie warunki musi spełnić dźwig, aby umożliwić ewakuację niepełnosprawnych?
• jakie wymagania muszą spełnić nieskomplikowane dźwigi ewakuacyjne, aby można je było wprowadzić w niskich i średniowysokich budynkach użyteczności publicznej i zamieszkania zbiorowego?

Główne wymagania dla dźwigów określono w sposób następujący:

1. Dźwig musi spełniać określone poniżej wymagania norm:
   • EN 81-70 (polski odpowiednik PN-EN 81-70:2005 ze zmianą PN-EN 81-70:2005/A1:2006) - wymiary, poziom wyposażenia, dostępność dla osób, w tym osób niepełnosprawnych.
   • EN 81-72 - wymiary, prędkość, zasilanie elektroenergetyczne, zabezpieczenie przed zalaniem wodą.
   • EN 81-73 - powrót automatyczny przeważnie na parter budynku.
2. Dźwig musi spełniać dodatkowe wymagania:
   • specjalne sterowanie z automatycznym powrotem na wyznaczoną kondygnację, na której są zlokalizowane drzwi wyjściowe ewakuacyjne z budynku.
   • specjalna sygnalizacja w kabinie i na przystankach.

Powyższe wymagania powinny być połączone z odpowiednimi wymaganiami dotyczącymi budynków w zakresie:

• systemu sygnalizacji pożarowej.
• zapewnienia niepełnosprawnym wydzielonej przed wystąpieniem pożaru przestrzeni (wielkość, dodatkowa sygnalizacja obecności).
• zabezpieczenia szybu dźwigowego i miejsc oczekiwania na ewakuację przed dymem (urządzenia do usuwania dymu i zabezpieczające przed zadymieniem).
• oświetlenia ewakuacyjnego w miejscach oczekiwania na ewakuację.
• łączności dźwiękowej pomiędzy miejscem oczekiwania na ewakuację a poziomem wyjścia ewakuacyjnego z budynku i kabiną dźwigu.
• informacji o dźwigu, przeznaczonym do ewakuacji w budynku.
• instrukcji wyświetlanej w budynku z uwzględnieniem, że dźwig do ewakuacji przeznaczony jest jedynie dla niepełnosprawnych ruchowo.
• wszystkich wymagań budowlanych zdefiniowanych już w EN 81-72 (drugie źródło zasilania elektroenergetycznego, ochrona przed zalewaniem dźwigu i szybu dźwigowego wodą gaśniczą).

Wymagania dla obsługi dźwigów ewakuacyjnych

Sformułowano również wymagania dla obsługujących dźwigi przeznaczone do ewakuacji, tzn. wyznaczonych na każdym piętrze tzw. opiekunów pożarowych. Do ich obowiązków należałoby:

• sprawdzanie wszystkich pokoi na danej kondygnacji i pomoc niepełnosprawnym.
• odbywanie regularnych ćwiczeń ewakuacyjnych oraz posiadanie odpowiedniego wyposażenia.

Zdefiniowano dwa rodzaje ewakuacji:

1. Ewakuacja z opiekunem, który porusza się dźwigiem wraz z ewakuowanymi, sterując nim specjalnym kluczem tak, że przywołania z przystanków nie działają.
2. Ewakuacja bez opiekuna w kabinie, ale z jego pomocą na każdej z kondygnacji (w takim przypadku funkcjonują przywołania przystankowe).

Dla tego typu budynków musi być opracowana strategia ewakuacji, która traktuje o:

• liczbie dźwigów ewakuacyjnych.
• sposobie ewakuacji - automatycznej czy z operatorem.
• liczbie osób niepełnosprawnych do ewakuacji.
• czasie całkowitej ewakuacji.
• kolejności ewakuowanych kondygnacji.
• zasadach kierowania ewakuacją przez zarządzającego budynkiem.

Niewątpliwie powyższe zasady oraz nowe rozwiązania konstrukcyjne producentów dźwigów powinny umożliwić spełnienie Deklaracji 95/357/WE Europejskiego Parlamentu, Rady i Komisji (Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich L213 z 7 września 1995 roku, str. 32), zachęcającej państwa członkowskie do uczynienia niezbędnych kroków, na poziomie krajowym, aby zapewnić niepełnosprawnym dostęp do wszystkich kondygnacji w istniejących i budowanych budynkach. Deklaracja zaleca przepis mówiący, że we wszystkich nowych budynkach co najmniej jeden dźwig powinien być dostępny dla osób na wózkach. Państwom członkowskim zostawia się swobodę wyboru bardziej rygorystycznych środków, jeżeli uznają je za stosowne. Sprawę dostępu wysokich budynków dla niepełnosprawnych omawia również Raport Grupy Ekspertów Komisji Europejskiej z października 2003 roku „2010: A Europe Accessible for all”. Unia Europejska przygotowała również wytyczne: „Build for all”, promujące dostępność do budynków dla wszystkich. Powinny one znaleźć zastosowanie przy tworzeniu szczególnych istotnych warunków zamówienia w przetargach publicznych na budowę budynków publicznych. Dotyczą tego również dyrektywy UE nr 2004/17/EC i 2004/18/EC z 24 marca 2004 roku.

Zabezpieczenie szybów dźwigowych i ograniczenie rozprzestrzeniania się pożaru

Ludzi zabija przede wszystkim toksyczny gaz, a nie ogień. Dlatego najważniejszą sprawą jest zapewnienie nadciśnienia w szybach dźwigowych dźwigów dla straży pożarnej oraz ewakuacji niepełnosprawnych. Skutecznie zabezpiecza to szyb przed jego zadymianiem i zapewnia bezpieczeństwo przebywającym w nim w czasie pożaru ludziom. W szybach dźwigowych i zlokalizowanych przy nich klatkach schodowych powinno być nadciśnienie rzędu 50 Pa w stosunku do pomieszczeń na kondygnacji (zakłada się niższe o 5 Pa przy drzwiach łączących się z innymi pomieszczeniami).

System ochrony szybu dźwigowego przed dymem polega na:

1. wykryciu dymu czujką dymową systemu sygnalizacji pożaru.
2. aktywacji systemu kontroli rozprzestrzeniania się dymu przez:
   • włączenie wentylatora nadciśnieniowego, zlokalizowanego w najniższej lub najwyższej części szybu dźwigowego.
   • wytworzenie nadciśnienia w szybie dźwigowym, a także w przedsionku dźwigu przez przepływ przez nieszczelne drzwi przystankowe.
   • zapewnienie przepływu powietrza do palącego się pomieszczenia przez zawory nadciśnieniowe.
   • powstrzymanie wypływu dymu z palącego się pomieszczenia.

Odpowiednio zaprogramowany system sygnalizacji pożaru uniemożliwia zatrzymanie się dźwigu na kondygnacji, na której wybuchł pożar.

Odporność ogniowa drzwi przystankowych

W celu skutecznego zapobiegania pożarowi w dźwigu ewakuacyjnym zaleca się konstruować dźwigi z materiałów niepalnych oraz badać w szczególności odporność ogniową drzwi przystankowych. Określa to polska norma PN-EN 81-58:2005 „Przepisy bezpieczeństwa dotyczące budowy i instalowania dźwigów - Badania i próby - Część 58: Próba odporności ogniowej drzwi przystankowych”.

Założenia normy to m.in.:

• drzwi przystankowe uniemożliwiają wejście pożaru do szybu i przemieszczenie się nim na wyższą kondygnację.
• pożar musi pokonać dwoje drzwi przed ponownym zetknięciem się z materiałem palnym.
• występuje efekt kominowy w szybach dźwigowych przez otwory wentylacyjne.
• bardzo mało pożarów powstaje w szybie dźwigowym.
• mało pożarów powstaje w skrzydłach drzwi przystankowych.
• różnica ciśnień mierzona w drzwiach przystankowych jest większa niż pomiędzy sąsiednimi pomieszczeniami na tej samej kondygnacji.
• występuje większa prędkość przepływu gazów przez drzwi przystankowe niż pomiędzy pomieszczeniami na tej samej kondygnacji.

Kryteria badań wg EN 81-58:

• warunki temperaturowe od badanej strony drzwi wg krzywej: T=345·log10(8t+1), gdzie T to temperatura, a t-czas.
• ciśnienie od badanej strony drzwi przystankowych: ok. 20 Pa.
• czas oceny badania: 15, 20, 30, 45, 60, 90 i 120 minut.

Kryteria oceny:

• szczelność ogniowa (E).
• izolacyjność cieplna (I).
• odporność na działanie promieniowania cieplnego (W).

Metoda badań opisana w EN 81-58 najlepiej odzwierciedla rzeczywiste warunki pożarowe.

tags: #czy #dzwig #pozarowy #moze #sluzyc #do