Ospa wietrzna: Czy można zachorować więcej niż raz?

Ospa wietrzna, często kojarzona z dzieciństwem, to wysoce zakaźna choroba wirusowa, którą większość z nas przechodzi w młodym wieku. Zwykle zapewnia nam ona dożywotnią odporność, dzięki której nie zarażamy się ponownie tą chorobą. Mimo to zdarzają się rzadkie przypadki, gdy wydaje się, że ospa wraca po raz drugi. W tym artykule przyjrzymy się zagadnieniu ponownego zachorowania na ospę wietrzną, różnicom w jej przebiegu u dzieci i dorosłych, a także omówimy półpasiec jako możliwe powikłanie reaktywacji wirusa.

Czym jest ospa wietrzna?

Ospa wietrzna jest chorobą zakaźną wywoływaną przez wirus varicella-zoster (VZV), ten sam, który odpowiada za półpasiec. Charakteryzuje się swędzącymi zmianami skórnymi, czyli wysypką. Rozwija się w postaci czerwonych plamek, po czym przekształca się w krostki, aż wreszcie w pęcherzyki wypełnione płynem. Po kilku dniach zaczynają one pękać, a w ich miejscu tworzą się strupki. Zakażenie ospą wietrzną najczęściej występuje u dzieci, ale może także dotyczyć dorosłych, u których jej przebieg bywa cięższy.

Występowanie i zaraźliwość

Ospa wietrzna to jedna z najbardziej zaraźliwych chorób wirusowych, zaliczana do najczęstszych chorób infekcyjnych spotykanych u dzieci. Szacuje się, że rocznie w Polsce choruje do 200 tysięcy dzieci, głównie w wieku 5-9 lat, a 90% osób przed ukończeniem 15. roku życia ma już za sobą zachorowanie na ospę wietrzną. Wirus VZV przenoszony jest głównie drogą kropelkową, tj. wirusy wnikają przez układ oddechowy, rozprzestrzeniając się wraz z powietrzem na odległość nawet kilkudziesięciu metrów. Stąd też nazwa „ospa wietrzna”. Zakażenie może nastąpić również poprzez bezpośredni kontakt z płynem z krostek. Po kontakcie z chorym z wykwitami pęcherzykowymi (np. przebywanie w jednym pomieszczeniu), zachoruje 80-90% wrażliwych osób.

Okres wylęgania i zarażania

Okres wylęgania wirusa, czyli czas od momentu zakażenia do pojawienia się pierwszych objawów, wynosi zazwyczaj od 10 do 21 dni. Osoba zakażona może zarażać innych już na 1-2 dni przed wystąpieniem wysypki oraz przez kilka dni po jej wykwicie, aż do momentu, gdy wszystkie pęcherzyki przekształcą się w strupy i przyschną. Nie można całkowicie wykluczyć zakażenia przez wydzieliny układu oddechowego, nawet po przyschnięciu pęcherzyków, choć jest to rzadkie. Pamiętajmy, że dzieci z nieodpadniętymi strupami nadal mogą zarażać, dlatego tak ważne jest odizolowanie ich od otoczenia.

Objawy i przebieg choroby

Ospa wietrzna może rozpoczynać się objawami zwiastującymi, takimi jak kiepskie samopoczucie, bóle mięśni i głowy, gorączka, a nawet biegunka. Pierwsze objawy grypopodobne pojawiają się około 2 dni po wniknięciu patogenu. Następnie pojawia się wysypka - drobne, czerwone plamki rozmieszczone nieregularnie na skórze tułowia i twarzy, a także - w przeciwieństwie do innych chorób wysypkowych - na owłosionej skórze głowy. Z czasem plamki przekształcają się w grudki, a następnie w delikatne pęcherzyki otoczone czerwoną obwódką, wypełnione jasnym, później mętnym płynem. Pęcherzyki zapadają się lejkowato, zasychają w strupki, które mocno przylegają do podłoża. Wysypka pojawia się w kilku rzutach, co powoduje, że na skórze jednocześnie widoczne są wykwity w różnym stadium rozwoju. Wysypce towarzyszy intensywne swędzenie, a drapanie strupów może prowadzić do tworzenia się trwałych blizn.

Ospa wietrzna: Raz czy więcej razy w życiu?

Większość ekspertów zgadza się, że ponowne zachorowanie na ospę wietrzną jest bardzo rzadkie, ale nie niemożliwe. Przeważnie po przejściu ospy wietrznej organizm wykształca trwałą odporność na wirusa Varicella-zoster (VZV), która chroni przed ponownym zakażeniem. Wirus jednak pozostaje ukryty w organizmie - osiedla się w zwojach nerwowych i trwa tam w formie nieaktywnej do końca życia.

Rzadkie przyczyny ponownego zachorowania

W niektórych sytuacjach odporność może osłabnąć lub zaniknąć, co pozwala na ponowne zakażenie. Do możliwych przyczyn ponownego zachorowania należą:

• Osłabienie odporności: na przykład w wyniku choroby (jak niedobór odporności, zakażenie wirusem HIV, ostra białaczka limfoblastyczna w okresie remisji) lub leczenia immunosupresyjnego (np. po przeszczepie narządów).
• Mutacje wirusa VZV: Istnieje pięć genotypów wirusa VZV. Teoretycznie możliwe jest ponowne zachorowanie na inną odmianę wirusa, jeśli pierwotne zakażenie było spowodowane innym szczepem.
• Bardzo łagodny przebieg pierwszego zachorowania: Jeśli ospa wietrzna w dzieciństwie miała wyjątkowo łagodny przebieg, mogło to nie prowadzić do wytworzenia wystarczająco silnej i trwałej odporności.
• Wiek: U bardzo małych dzieci, mających mniej niż 6 miesięcy, odporność nabyta od matki może być niedostateczna, co czyni je podatnymi na ponowne zakażenie.

Szacuje się, że prawdopodobieństwo ponownego zachorowania na ospę u dziecka wynosi około 5-10%, jednak te dane są źródłem debat w środowisku medycznym, ponieważ często ponowne zachorowanie jest w rzeczywistości mylone z półpaścem.

Różnice w przebiegu ospy wietrznej

U dzieci

Ospa wietrzna u ogólnie zdrowych dzieci zwykle przebiega łagodnie lub umiarkowanie i nie wymaga hospitalizacji. W większości przypadków objawy są mniej nasilone, a ryzyko powikłań jest niskie. Jednak w przypadku niewielkiej części dzieci dynamika zmian jest nieprzewidywalna.

U dorosłych

Ospa wietrzna u dorosłych, którzy nie chorowali na nią w dzieciństwie lub mieli ponowne zakażenie, często zmagają się z cięższym przebiegiem i wyższym ryzykiem powikłań. Objawy mogą być bardziej nasilone, z wysoką gorączką, bardziej rozległą wysypką i intensywnym ogólnym zmęczeniem. Powikłania ospy wietrznej są w Polsce przyczyną około 1000 hospitalizacji i kilku zgonów rocznie. W przypadku dorosłych ospa może prowadzić do poważniejszych problemów zdrowotnych, takich jak zapalenie płuc, zapalenie mózgu, zapalenie oskrzeli czy opon mózgowo-rdzeniowych.

Czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu

Do czynników ryzyka ciężkiego przebiegu ospy wietrznej należą:

• Zaburzenia odporności
• Atopowe zapalenie skóry
• Wiek powyżej 12 lat (w przypadku dorosłych)
• Ciąża
• Niemowlęta

Półpasiec - reaktywacja wirusa VZV

Półpasiec (herpes zoster) to powikłanie, które może wystąpić po przebyciu ospy wietrznej. Jest wywoływany przez ten sam wirus varicella-zoster (VZV). Po ustąpieniu ospy, wirus nie jest eliminowany z organizmu, lecz pozostaje w formie utajonej w zwojach nerwowych. U większości ludzi jest nieaktywny, jednak u niektórych, po wielu latach, może się reaktywować i prowadzić do rozwoju półpaśca. Półpasiec bywa błędnie uważany za powtórzenie ospy, ponieważ objawy, takie jak swędząca wysypka, mogą być podobne, jednak są to dwie odrębne choroby. Półpasiec objawia się bolesną wysypką, która zwykle jest zlokalizowana po jednej stronie ciała, wzdłuż przebiegu nerwów. Typowe objawy to pieczenie, ból i swędzenie w okolicach wysypki, które mogą trwać nawet kilka tygodni.

Kto jest narażony na półpasiec?

Choroba częściej występuje u osób starszych oraz u tych, których układ odpornościowy jest osłabiony, na przykład z powodu chorób przewlekłych, stresu lub leczenia immunosupresyjnego.

Zaraźliwość półpaśca

Warto podkreślić, że osoba chorująca na półpasiec nie zaraża bezpośrednio półpaścem. Może natomiast zarazić osoby, które nie przechorowały ospy wietrznej ani nie były szczepione, prowadząc u nich do rozwoju ospy wietrznej.

Zapobieganie ospie wietrznej i jej powikłaniom

Szczepienie

Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania ospie wietrznej jest szczepienie. Szczepionka przeciwko ospie wietrznej działa poprzez wprowadzenie do organizmu osłabionego wirusa varicella-zoster, co pobudza układ odpornościowy do wytwarzania przeciwciał. Szczepienie jest bardzo skuteczne - podanie 2 dawek zabezpiecza przed zachorowaniem lub przynajmniej łagodzi przebieg choroby u 95-97% szczepionych. Nawet jeśli osoba zaszczepiona zachoruje, to przebieg ospy wietrznej będzie zazwyczaj dużo łagodniejszy, z mniejszą ilością pęcherzyków i niższym ryzykiem niebezpiecznych powikłań.

Kiedy należy się zaszczepić?

• Pierwsza dawka zwykle jest zalecana dzieciom w wieku od 12 do 18 miesięcy.
• Druga dawka powinna być podana w wieku od 4 do 6 lat.

Jeśli dziecko nie zostało zaszczepione w odpowiednim wieku, możliwe jest podanie szczepionki później. Również dorośli, którzy nie przeszli ospy wietrznej ani nie byli szczepieni, mogą i powinni się zaszczepić, zwłaszcza jeśli znajdują się w grupie zwiększonego ryzyka zakażenia, np. pracują w służbie zdrowia, w szkołach lub przedszkolach. Szczepienie jest obowiązkowe dla dzieci do ukończenia 12. roku życia z upośledzeniem odporności, wysokim ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby, ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażonych wirusem HIV. Do 72 godzin po kontakcie (maks. do 5 dni) można podać szczepionkę przeciwko ospie wietrznej, która zapobiegnie zachorowaniu lub przynajmniej złagodzi jego przebieg u większości szczepionych.

Higiena i izolacja

Oprócz szczepienia istnieją również inne środki higieny, które pomagają zmniejszyć ryzyko zakażenia wirusem VZV, takie jak unikanie kontaktu z ludźmi, którzy mają objawy ospy wietrznej lub półpaśca. Ważne jest mycie rąk po kontakcie z chorym i zmiana odzieży czy używanie fartucha. Osoba chorująca na ospę wietrzną powinna być odizolowana od otoczenia, co najmniej do czasu, aż wszystkie pęcherzyki przyschną i zamienią się w strupy.

Leczenie ospy wietrznej

Leczenie ospy wietrznej jest zazwyczaj objawowe i polega na łagodzeniu dolegliwości, takich jak świąd i gorączka, oraz dbaniu o odpowiednią higienę, aby wyeliminować ryzyko nadkażeń bakteryjnych pęcherzyków.

Leczenie objawowe

• Obniżanie gorączki: Należy podawać dziecku leki przeciwgorączkowe, często dużą ilość płynów oraz stosować zdrową dietę. Gorączkę można zwalczać również domowymi sposobami, np. chłodnymi okładami.
• Łagodzenie swędzenia: Nieznośne swędzenie wysypki można łagodzić za pomocą przepisanych przez lekarza środków przeciwświądowych. Można również stosować maści bezpośrednio na zmiany skórne. Skutki drapania można zmniejszyć przez obcięcie dziecku krótko paznokci i zakładanie mu na noc bawełnianych rękawiczek.
• Minimalizowanie ryzyka nadkażeń: Ryzyko nadkażeń bakteryjnych (głównie przez paciorkowce grupy A oraz gronkowca złocistego) można zminimalizować dzięki częstym kąpielom, zmianie pościeli z dodatkiem specjalnych płynów antyseptycznych oraz częstą zmianę ubrania.

Tak jak w przypadku każdej choroby, tak i w przypadku ospy wietrznej dziecko powinno mieć spokój. Jednym z najlepszych sposobów na szybkie wyzdrowienie jest sen, podczas którego organizm regeneruje się najintensywniej. Suplementacja witaminy D, witaminy C i kwasów tłuszczowych omega 3 może wesprzeć odporność małego pacjenta i wzmocnić układ immunologiczny w walce z chorobą.

Leczenie przeciwwirusowe

W przypadku osób z osłabionym układem odpornościowym, ciężkim przebiegiem choroby lub u dorosłych, lekarz może zalecić leczenie przeciwwirusowe. Po zachorowaniu można rozważyć podanie leku przeciwwirusowego - acyklowiru, który skutecznie hamuje mnożenie się wirusów VZV i łagodzi przebieg choroby. Acyklowir jest skuteczny tylko wtedy, gdy leczenie zostanie podjęte w ciągu 24 godzin od pojawienia się wysypki.

Kiedy szukać pomocy medycznej?

Rozpoznanie choroby odbywa się w gabinecie lekarza pediatry lub lekarza rodzinnego na podstawie obserwowanych objawów klinicznych. Pojawienie się powikłań po ospie wietrznej wymaga hospitalizacji. Jeśli mimo leczenia objawowego samopoczucie dziecka się pogarsza, pojawia się bardzo wysoka gorączka, silny ból głowy, duszności lub inne niepokojące objawy, należy natychmiast skonsultować się z lekarzem.

tags: #czy #jak #milem #ospe #bede #mil