Tlenek węgla - Cichy zabójca
Tlenek węgla (CO), potocznie nazywany czadem, jest najczęstszą przyczyną zatruć, szczególnie w sezonie grzewczym. Powstaje on podczas procesu spalania węgla i innych paliw w warunkach niewystarczającej ilości tlenu. Czad jest gazem silnie trującym, bezbarwnym i bezwonnym. Blokuje dostęp tlenu do organizmu poprzez zajmowanie jego miejsca w hemoglobinie (czerwonych krwinkach), co przy długotrwałym narażeniu może prowadzić do śmierci. Łączy się około 250 razy silniej z hemoglobiną niż tlen, w wyniku czego traci ona zdolność przenoszenia tlenu.
CO + Hb = HbCO (karboksyhemoglobina). Nadmiar karboksyhemoglobiny powoduje niedotlenienie organizmu, a w najgorszym przypadku śmierć przez uduszenie. Objawy zatrucia tlenkiem węgla mogą obejmować silny ból głowy.
Miejsce montażu czujnika tlenku węgla
Czujnik tlenku węgla należy umieścić w pomieszczeniu, gdzie gaz ten może być wytworzony. Dotyczy to kotłowni, łazienek z podgrzewaczami gazowymi wody, kuchni z piecykami gazowymi oraz pomieszczeń z kominkami.
Czujnik czadu nie powinien być umieszczany na suficie, ponieważ czad, po ochłodzeniu, zazwyczaj utrzymuje się w dolnych i środkowych częściach pomieszczeń. Z reguły najlepiej montować czujnik czadu na ścianie na wysokości wzroku stojącego człowieka, około 1,5-1,9 metra od podłogi. Ważna jest również odległość czujnika od jego potencjalnego źródła (np. kotła, piecyka, kominka), która powinna wynosić około 2 metrów (w zakresie 1-3 metrów) w linii prostej (mierzonej w poziomie) od urządzeń mogących być źródłem tlenku węgla.
Należy unikać montażu czujnika w tzw. martwych przestrzeniach, gdzie jego działanie może być zakłócone przez bezpośredni dopływ świeżego powietrza.
Liczba czujników i ich rozmieszczenie
Liczba czujników tlenku węgla, jakie należy zamontować w budynku, zależy od wielu czynników, w tym ilości i lokalizacji urządzeń mogących być źródłem CO, układu budynku oraz liczby sypialni. Generalną zasadą jest rozmieszczenie czujników w taki sposób, aby w przypadku ich zadziałania sygnał był słyszalny w sypialniach.
Jeśli w budynku znajduje się tylko jeden czujnik CO, powinien on być instalowany na korytarzu w pobliżu sypialni lub w samej sypialni. W przypadku mieszkań jednopokojowych (kawalerki), czujnik tlenku węgla powinien być zamontowany jak najdalej od urządzeń do gotowania i jak najbliżej miejsca, w którym znajduje się miejsce do spania.
Czujnik musi być zawieszony na wysokości tzw. strefy oddychania, czyli na wysokości dróg oddechowych. W sypialni najlepiej zamontować go w pobliżu łóżka, co zapewnia najlepszą słyszalność alarmu podczas snu i umożliwia szybką ewakuację oraz podjęcie działań ratunkowych.
Ze względu na fakt, że tlenek węgla unosi się w powietrzu od podłogi po sufit, w sypialni najlepiej zamontować czujnik na wysokości 70-100 cm (na wysokości dróg oddechowych).
Rola straży pożarnej i przepisy prawne
Państwowa Straż Pożarna zwraca uwagę, że czujki tlenku węgla nie wykrywają innych gazów, takich jak metan, propan czy butan. W przypadkach, gdy istnieje ryzyko obecności gazów nietoksycznych, które w dużych ilościach mogą wyprzeć tlen z pomieszczenia, niezastąpiony może okazać się miernik wyposażony w sensor tlenu.
Przepisy prawne, takie jak Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 lutego 2011 r. (§ 5) oraz Rozporządzenie Ministra Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z dnia 1 października 1993 r. (§ 7, § 12, § 16), określają wymogi dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy, w tym konieczność badania czystości powietrza i zawartości tlenu przed wejściem do niektórych pomieszczeń i zagłębień, a także w przypadku kanałów, studzienek czy przepompowni. W takich sytuacjach zaleca się stosowanie detektorów wielogazowych.
Międzynarodowa konwencja o bezpieczeństwie życia na morzu (SOLAS) z 1974 r. również zawiera wymogi dotyczące przenośnych urządzeń do badania atmosfery w przestrzeniach zamkniętych, które muszą mierzyć stężenie tlenu, gazów łatwopalnych, siarkowodoru i tlenku węgla.
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 21 listopada 2024 r. wprowadza obowiązek stosowania odpowiednich urządzeń wykrywających zagrożenia związane z pożarem lub uwolnieniem tlenku węgla w budynkach.
Działania straży pożarnej w przypadku zagrożenia tlenkiem węgla
Czynnością priorytetową w momencie pojawienia się straży pożarnej na miejscu zdarzenia jest ocena bezpieczeństwa, identyfikacja zagrożeń, ocena liczby poszkodowanych oraz wyznaczenie strefy zagrożenia, z której obowiązuje ewakuacja. W zdarzeniach związanych z tlenkiem węgla niezbędne jest dysponowanie służb przygotowanych do działań w środowisku szkodliwym.
Straż pożarna posiada na wyposażeniu sprzęt umożliwiający prowadzenie działań w strefie niebezpiecznej, w tym mierniki CO do stwierdzenia jego obecności. Jeżeli nikt nie wykazuje objawów zatrucia CO, ewakuacja nie jest wymagana, chyba że zmierzone stężenie CO przekracza dopuszczalne normy.
Informacje dotyczące rekomendowanego sposobu postępowania dowódcy akcji ratowniczej przy stwierdzonym stężeniu tlenku węgla na miejscu zdarzenia powinny być kwalifikowane zgodnie z obowiązującymi przepisami, uwzględniając różne wartości dopuszczalnych najwyższych stężeń CO.
Dodatkowe informacje i zagrożenia
W przypadku pojazdów przewożących jako ładunek pojazdy silnikowe zasilane sprężonym wodorem lub gazem ziemnym, należy zapewnić przynajmniej dwa przenośne wykrywacze gazu.
Zwiększona temperatura w pomieszczeniu składowania może przyczynić się do intensyfikacji procesu powstawania tlenku węgla. Wentylatory osiowe wykorzystywane przez straż pożarną, ze względu na emisję spalin, mogą emitować znaczące ilości tlenku węgla.
Zaleca się prowadzenie pomiarów za pomocą co najmniej dwóch urządzeń w celu porównania wyników. Następnie należy prowadzić ciągły pomiar ilości tlenku węgla w atmosferze obiektu. Po usunięciu przyczyny występowania tlenku węgla, przewietrzeniu lub użyciu wentylatora, należy przeprowadzić kolejne dwa pomiary w odstępach około 10-15 minutowych.
W budynkach, w których świadczone są usługi hotelarskie, należy jak najszybciej wyposażyć pomieszczenia i lokale mieszkalne w autonomiczne czujki dymu oraz autonomiczne czujki tlenku węgla.
Ze względu na swoją małą molekularną wielkość, tlenek węgla może przenikać przez ściany i stropy. Jest to gaz palny, który na powietrzu pali się niebieskim płomieniem. Numer UN (ONZ): 1016.