Wiele pytań budzi kwestia jednoczesnego podawania kilku szczepionek, zwłaszcza u małych dzieci. Rodzice często zastanawiają się, czy takie praktyki są bezpieczne i czy nie wpływają negatywnie na skuteczność poszczególnych preparatów. Poniższa analiza ma na celu wyjaśnienie tych zagadnień, opierając się na dostępnych informacjach medycznych i rekomendacjach.
Jednoczesne podawanie szczepionek: ogólne zasady i specyfika
Pytanie o dopuszczalność jednoczesnego podania dawki przypominającej tzw. szczepionki 6 w 1 (w tym przypadku Hexacima) oraz pierwszej dawki szczepionki przeciwko ospie wietrznej (Varilrix) 16-miesięcznemu dziecku jest często zadawane. Zgodnie z ogólnymi zasadami dotyczącymi szczepień, szczepionkę „zabityą” (a taką jest Hexacima) można podać równocześnie ze szczepionką żywą (np. szczepionka przeciw ospie wietrznej).
Kompatybilność szczepionek „zabitych” i „żywych”
Szczepionka Pentaxim (przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi, poliomyelitis i Haemophlilus influenzae typu b) jest szczepionką „zabityą”, a szczepionka przeciw ospie wietrznej - szczepionką żywą. Szczepionki takie mogą być podane jednocześnie - w trakcie tej samej wizyty lub w dowolnym odstępie czasowym. W przypadku jednoczesnego wykonywania szczepienia, szczepionki powinny być podane w odległe części ciała, na przykład przez iniekcje w obie nóżki, co miało miejsce w przypadku opisanych bliźniąt. Jeśli szczepionki „żywe” podawane są we wstrzyknięciu w różnych terminach, między ich podaniem należy zachować minimalny odstęp 4 tygodni. Jeżeli odstęp ten jest krótszy, dawkę szczepionki podanej w drugiej kolejności należy uznać za nieważną i powtórzyć. Wyjątkiem od tej zasady są szczepionki podawane doustnie (np. przeciw rotawirusom).
Szczególne zalecenia producentów: przypadek Hexacimy
Mimo ogólnych zasad, w charakterystyce produktu leczniczego szczepionki Hexacima producent podaje, że nie powinna ona być jednoczasowo podawana ze szczepionką przeciw ospie wietrznej, gdyż może istnieć klinicznie istotny wpływ na odpowiedź immunologiczną. Dotyczy on odpowiedzi na szczepionkę przeciw ospie wietrznej (w badaniu klinicznym, na podstawie którego sformułowano to spostrzeżenie, oceniano odpowiedź immunologiczną po podaniu 1 dawki szczepionki przeciw ospie wietrznej). Ponieważ cykl szczepienia przeciw ospie wietrznej składa się z dwóch dawek, dzieci powinny uzyskać pełną ochronę poszczepienną, co sugeruje, że potencjalny wpływ na odpowiedź immunologiczną po pierwszej dawce może być zniwelowany przez podanie drugiej dawki. To spostrzeżenie zostało sformułowane na podstawie badania klinicznego, w którym oceniano odpowiedź immunologiczną po podaniu 1 dawki szczepionki przeciw ospie wietrznej.
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej
Ospa wietrzna jest jedną z najszerzej występujących chorób zakaźnych, wywołaną przez infekcję wirusem Varicella zoster, który może pozostać w organizmie w postaci uśpionej i na skutek reaktywacji doprowadzić do pojawienia się objawów półpaśca. Istnieje ryzyko wystąpienia powikłań w postaci zakażeń bakteryjnych skóry i tkanek miękkich, zapalenia płuc czy mózgu.
Zalecenia dotyczące dawek i odstępów
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej zaleca się od 12. miesiąca życia, najlepiej między 12. a 18. miesiącem życia, w postaci dwudawkowej. W Charakterystyce Produktu Leczniczego i ulotce szczepionek przeciw ospie wietrznej wskazano, że odstęp pomiędzy dawkami wynosi ≥6 tygodni. Jednak zgodnie z ogólnymi zasadami dotyczącymi podawania szczepionek, sformułowanymi na podstawie mechanizmów odporności i wieloletnich obserwacji w praktyce, odstęp 4 tygodni pomiędzy dawkami jest również wystarczający, zwłaszcza u dzieci >1 roku życia. W zaleceniach amerykańskiego Komitetu Doradczego ds. Szczepień (ACIP) wskazano, że zalecany minimalny odstęp między 2 dawkami szczepionki przeciw ospie wietrznej wynosi 3 miesiące. Jeżeli jednak drugą dawkę podano >28 dni po pierwszej dawce, drugą dawkę uznaje się za ważną i nie trzeba jej powtarzać. Dodatkowo w ChPL i ulotce jednej ze szczepionek przeciw ospie wietrznej podano, że drugą dawkę szczepionki należy podać ≥6 tygodni po pierwszej dawce szczepionki. W żadnym wypadku odstęp pomiędzy dawkami nie powinien być krótszy niż 4 tygodnie. Można to interpretować jako dopuszczenie minimalnego, choć niezalecanego, 4-tygodniowego odstępu.
Skuteczność szczepionki przeciw ospie wietrznej
Amerykańskie badania potwierdziły, że podanie dwóch dawek szczepionki przeciwko ospie wietrznej dobrze chroni przed tą chorobą, podczas gdy jedna dawka może być niewystarczająca. Jednodawkowe szczepienie przeciwko ospie wietrznej było zalecane dzieciom w wieku 1-13 lat od roku 1995. Epidemiolodzy zauważyli jednak, że spora część zaszczepionych dzieci choruje na ospę, co oznacza, że populacyjna skuteczność szczepienia w schemacie jednodawkowym nie jest zadowalająca. Szczepionka zawiera atenuowane (osłabione) wirusy ospy wietrznej i jest bezpieczna dla otoczenia, a ryzyko przeniesienia wirusa z osoby zaszczepionej na osoby z obniżoną odpornością jest raczej teoretyczne, z pojedynczymi odnotowanymi przypadkami.
Szczepienie przeciwko grypie
Grypa jest chorobą zakaźną pojawiającą się licznie w społeczeństwie co sezon epidemiczny. Dane WHO podają, że każdego roku 5-25% populacji choruje na grypę, w czym umiera od pół do 1 miliona ludzi z powodu powikłań pogrypowych. Komplikacje pojawiają się najczęściej ze strony układu oddechowego, powodując m.in. zapalenie płuc i oskrzeli.
Znaczenie i zalecenia
Szczepionki przeciwko wirusowi grypy są stosowane od 6. miesiąca życia i są na nowo opracowywane co sezon epidemiczny na podstawie szczepów wirusa krążących aktualnie na półkuli północnej. Szczepienie zalecane jest przede wszystkim osobom po transplantacji narządów, przewlekle chorym dzieciom czy dorosłym, dzieciom z wrodzonymi wadami serca, osobom o obniżonej odporności oraz kobietom w ciąży ze względu na wysokie ryzyko wystąpienia powikłań pogrypowych. Szczepienie powinno również obejmować personel medyczny, osoby starsze, a także dzieci w wieku szkolnym. Poza zapewnieniu ochrony im samym, szczepienie dzieci redukuje liczbę wystąpienia powikłań i zgonów wśród starszej populacji, co potwierdziło 20-letnie wieloośrodkowe badanie amerykańsko-japońsko-francuskie. Centra Kontroli i Prewencji Chorób (CDC) zalecają coroczne szczepienie przeciwko grypie dla wszystkich osób powyżej 6. miesiąca życia.
Szczepienie przeciwko grypie u dzieci w Polsce - czego oczekujemy?
Sytuacja w Polsce i skuteczność
Liczne badania donoszą, iż efektywność obecnie stosowanych szczepionek przeciw grypie wynosi 50-70%. Niestety, stan zaszczepienia przeciwko grypie w Polsce jest skrajnie niski (np. 3,7% zaszczepionych Polaków w sezonie 2017/2018).
Prewencja zespołu Reye’a a szczepienia
Szczepienia stanowią jeden z najskuteczniejszych sposobów prewencji zespołu Reye’a, ponieważ mogą zapobiec wielu infekcjom wirusowym, które są czynnikami wyzwalającymi to schorzenie. Zespół Reye'a jest rzadką, ale poważną chorobą, która może prowadzić do uszkodzenia mózgu i wątroby, a w niektórych przypadkach do śmierci. Często występuje po infekcjach wirusowych, takich jak grypa czy ospa wietrzna, zwłaszcza gdy podaje się aspirynę.
Związek z infekcjami wirusowymi
Dzięki dostępności szczepionek przeciwko wielu chorobom wirusowym, w tym grypie i ospie wietrznej, które są wskazane u pacjentów poniżej 18. roku życia, znacznie zmniejsza się ryzyko wystąpienia zespołu Reye'a. Gdy się szczepisz, zmniejszasz ryzyko zachorowania na grypę i tym samym wyzwolenia zespołu Reye’a. Zalecenia CDC wskazują, że wszystkie dzieci powyżej 6. miesiąca życia powinny otrzymywać coroczne szczepienie przeciwko grypie.
Rola szczepień i ostrożność z aspiryną
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej (varicella) jest drugim kluczowym elementem programu szczepień w prewencji zespołu Reye’a. Zalecane są dwie dawki szczepionki. Unikanie tych dwóch chorób wirusowych - grypy i ospy wietrznej - może pomóc w zapobieganiu zespołowi Reye’a. Jeśli dziecko musi przyjmować aspirynę z powodów medycznych, szczepienia stają się jeszcze bardziej krytyczne. Szczególną ostrożność należy zachować po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej: zaleca się unikanie aspiryny przez kilka tygodni po otrzymaniu szczepionki. Ważne dla rodziców: Nawet jeśli dziecko zostało zaszczepione, w przypadku wystąpienia objawów grypopodobnych lub ospy wietrznej nigdy nie podawaj aspiryny bez konsultacji z lekarzem. Jednym z najlepszych sposobów uniknięcia zespołu Reye’a jest zapobieganie chorobom wirusowym, które mogą go powodować. Rodzice powinni być edukowani na temat znaczenia szczepień w prewencji zespołu Reye’a, a lekarz dziecka powinien przekazać informacje o szczepieniach przeciwko infekcjom takim jak ospa wietrzna czy grypa.
Inne ważne szczepienia zalecane
Oprócz szczepień przeciwko grypie i ospie wietrznej, istnieje szereg innych rekomendowanych szczepień, które znacząco przyczyniają się do ochrony zdrowia dzieci i dorosłych.
Ospa wietrzna: charakterystyka i obowiązkowość w wybranych przypadkach
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej jest obowiązkowa oraz bezpłatna u dzieci do 12 roku życia w przypadku możliwości wystąpienia u nich ryzyka ciężkiego przebiegu choroby, w przypadku perspektywy ich dłuższego pobytu w ośrodkach opiekuńczych oraz przed uczęszczaniem do żłobka. Można także podać szczepionkę skojarzoną (łącznie przeciw odrze, śwince, różyczce i ospie). Warto również rozważyć zastosowanie dwudawkowej szczepionki u osób, które wciąż nie chorowały na ospę wietrzną lub nie zostały wcześniej zaszczepione. Szczepienie przeciwko ospie wietrznej można przeprowadzać w dowolnym czasie, począwszy od 9. miesiąca życia.
Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM)
Kleszcze przenoszą wirusowe zapalenie mózgu oraz zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (KZM), które początkowo przypominają objawy grypy, tj. wysoka gorączka, bóle głowy i mięśni. W drugim etapie (zwanym neurologicznym) pojawiają się podobne, lecz znacznie nasilone objawy. Do jednej z najskuteczniejszych form profilaktyki należy trzydawkowe szczepienie ochronne z obowiązkowymi szczepieniami przypominającymi co 3 lata. Jest ono szczególnie zalecane dla osób w gronie wysokiego ryzyka zakażenia - pracowników leśnych, funkcjonariuszy straży pożarnej lub granicznej, rolników, uczestników obozów lub kolonii oraz dla turystów udających się do terenów endemicznego występowania KZM. Jeśli chodzi o rejon naszego kraju, największe ryzyko obserwuje się w Polsce północnej, północno-wschodniej oraz wschodniej. Osoby, które często spędzają aktywnie czas na świeżym powietrzu (turystyka piesza, rowerowa itp.) oraz te, które spożywają produkty z niepasteryzowanego mleka, również powinny pomyśleć o szczepieniu.
Wirusowe zapalenie wątroby typu A (WZW A)
WZW typu A („żółtaczka pokarmowa”) rozprzestrzenia się głównie przez skażoną żywność, wodę lub drogą kontaktów seksualnych, szczególnie u mężczyzn współżyjących z innymi mężczyznami. U dorosłych choroba ma nagły początek oraz ciężki przebieg, gdzie początkowo obserwowane są symptomy grypopodobne przechodzące w objawy ze strony układu pokarmowego (nudności, zgaga, uczucie sytości). Szczepienie zalecane jest wszystkim osobom nieszczepionym od 1. roku życia. Warto wziąć pod uwagę tę formę profilaktyki u dzieci i młodzieży, które dotychczas nie chorowały na WZW typu A oraz u osób najbardziej narażonych na kontakt z nieczystościami (pracownicy służby zdrowia, żłobków czy przedszkoli, oczyszczalni ścieków, osoby zatrudnione przy produkcji żywności, a także turyści wyjeżdżający do krajów rozwijających się, o złych warunkach sanitarnych). Pacjenci chorzy na hemofilię, zakażeni wirusem HIV czy mężczyźni utrzymujący kontakty seksualne z innymi mężczyznami również powinni rozważyć zastosowanie szczepionki.
Zakażenia rotawirusowe
Zakażenia rotawirusowe wciąż są ważnym problemem wśród polskich dzieci, szczególnie poniżej 5. roku życia, ze względu na brak nabytej u nich odporności w pierwszych latach życia. Jest to częsta przyczyna hospitalizacji, a oddziały dziecięce są także środowiskiem sprzyjającym transmisji zakażeń rotawirusowych na skutek masywnego wydalania wirusa przez chore dziecko, wysoki stopień zaraźliwości oraz stabilność wirusa. Duży odsetek zakażeń rotawirusowych u dzieci hospitalizowanych stanowią zakażenia szpitalne, co sprawia, że są one istotnym problemem klinicznym w Polsce. Żywe szczepionki przeciw rotawirusom występują w postaci doustnej. Rozróżnia się szczepionkę jednoskładnikową, dwudawkową i pięcioskładnikową, trójdawkową. Obydwie należy podać u niemowląt od 6. do 12. tygodnia życia (maksymalnie 24. tygodnia życia), z zachowaniem odstępu pomiędzy dawkami - minimum 4 tygodnie. Szczepionki można stosować jednocześnie z innymi, znajdującymi się w kalendarzu szczepień obowiązkowych i zalecanych. Skuteczność szczepienia ocenia się na 85-98%, zapewniając ochronę niemowląt przed zachorowaniem na różnego typu rotawirusy.
Zakażenia meningokokowe
Nisseria meningitidis jest drobnoustrojem bytującym w nosogardle człowieka, gdzie 10% z nas jest wyłącznie bezobjawowymi nosicielami meningokoku. Jednak na skutek zakażenia drogą kropelkową i przełamania barier ochronnych nabłonka powoduje inwazyjną chorobę meningokokową (IChM), w tym głównie zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i posocznicę. Za większość zakażeń odpowiadają meningokoki serogrupy B i C (rozróżniane na podstawie budowy polisacharydowej otoczki drobnoustroju). Dostępne są różne rodzaje szczepionek:
- Szczepionki polisacharydowe - wobec meningokoków serogrupy A i C, C, W135 i Y. Wskazane są u osób powyżej 2. roku życia, dając tylko kilkuletnią ochronę.
- Szczepionki skoniugowane - głównie przeciwko meningokokom serogrupy C powszechnie stosowane u dzieci powyżej 2. miesiąca życia (schemat 2+1) oraz u młodzieży i dorosłych z podaniem pojedynczej dawki.
- Szczepionki białkowe - przeciwko meningokokom serogrupie B, które odpowiadają za najwięcej zakażeń u dzieci. Zaleca się szczepienie u niemowląt oraz dzieci uczęszczających do przedszkola, żłobka czy szkoły oraz młodzieży i dorosłym do lat 21. mieszkającym w internatach czy akademikach.
Szczególną grupą ryzyka są osoby z usuniętą śledzioną lub zaburzonym funkcjonowaniem układu immunologicznego, a także personel medyczny narażony na kontakt z chorym. Młodzież i młodzi dorośli podróżujący do Arabii Saudyjskiej, Stanów Zjednoczonych oraz żołnierze biorący udział w międzynarodowych akcjach również powinni rozważyć szczepienie.