Ospa wietrzna u niemowląt karmionych piersią – kompleksowy przewodnik

Czym jest ospa wietrzna i jak się rozprzestrzenia?

Ospa wietrzna to często występująca choroba zakaźna, wywoływana przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV), który należy do grupy wirusów opryszczki. Zakażenie szerzy się drogą kropelkową (gdy osoba chora kaszle lub kicha) oraz przez kontakt bezpośredni. Wirus jest wyjątkowo zaraźliwy - w przypadku kontaktu osoby nieodpornej z chorym, prawdopodobieństwo zachorowania wynosi ponad 90%.

Podatność na zakażenie występuje od urodzenia. Okres wylęgania choroby wynosi zwykle od 10 do 21 dni. Osoba chora jest zaraźliwa na 2 dni przed wystąpieniem wysypki do momentu przyschnięcia (pokrycia strupem) ostatnich pęcherzyków, co zazwyczaj trwa około 7 dni.

Ospa wietrzna u niemowląt - zwiększone ryzyko i przebieg

Dlaczego niemowlęta są bardziej narażone?

Wszystkie noworodki i niemowlęta należą do grupy o zwiększonym ryzyku ciężkiego przebiegu ospy wietrznej. Ryzyko wystąpienia powikłań ospy jest 10-20 razy większe u niemowląt i dorosłych niż u dzieci w wieku od 1 do 4 roku życia. Dzieci młodsze niż 12 miesięcy są szczególnie narażone na ciężki przebieg choroby, nawet jeśli nie występują dodatkowe czynniki ryzyka, np. wcześniactwo. Duże ryzyko ciężkiego przebiegu ospy występuje u noworodków narażonych na ospę wietrzną w pierwszych dwóch tygodniach życia. Z czasem, w miarę dojrzewania układu odpornościowego dziecka, ryzyko to zmniejsza się do małego poziomu typowego dla populacji starszych zdrowych dzieci.

Ryzyko powikłanego przebiegu ospy jest zróżnicowane - największe u noworodków, których matki zachorowały na ospę wietrzną w okresie okołoporodowym (od 5. dnia przed porodem do kilku dni po porodzie) oraz obarczonych dodatkowymi czynnikami ryzyka niekorzystnego rokowania (wcześniactwo, mała urodzeniowa masa ciała, współistniejące choroby).

Przebieg choroby u najmłodszych

Ospa wietrzna u noworodków i niemowląt może przebiegać różnie: od łagodnej choroby przypominającej ospę wietrzną u starszych dzieci do ciężkiej rozsianej choroby z zajęciem wątroby, płuc i ośrodkowego układu nerwowego (OUN). Ospa w pierwszym miesiącu życia, choć bardzo rzadka, jest niezwykle ryzykowna i może mieć ciężki przebieg. Wysypka może pojawiać się także na błonach śluzowych, a nawet na rogówce, powodując dyskomfort, który utrudnia dziecku picie mleka, co z kolei grozi utratą wagi i odwodnieniem.

Rola przeciwciał matczynych i karmienia piersią

Przeciwciała przekazywane przez łożysko (IgG)

Przeciwciała (immunoglobuliny) są kluczowe w rozpoznawaniu i eliminacji patogenów. W czasie ciąży mama przekazuje dziecku przez łożysko przeciwciała klasy IgG, a transfer ten ma przede wszystkim miejsce w trzecim trymestrze. Oznacza to, że dziecko rodzi się z przeciwciałami mamy, które będą go chronić przez pierwsze miesiące życia. Aby dziecko miało odporność przeciwko danemu patogenowi, mama przed lub w czasie ciąży musiała tę odporność nabyć i wytworzyć odpowiednie IgG.

Jeżeli matka chorowała na ospę wietrzną dawno temu, to mogła przekazać dziecku bardzo mało przeciwciał, i wówczas ryzyko zachorowania po kontakcie jest duże. Przeciwciała odmatczyne słabo chronią noworodka, dlatego większość niemowląt skontaktowanych z ospą wietrzną zachoruje. Poza tym, przeciwciała IgG od mamy z czasem zanikają, zwykle do około 3 miesiąca życia dziecka.

Immunoglobuliny w mleku matki (IgA)

Mleko kobiece jest najlepszym, co możemy podarować swojemu dziecku. Chociaż stężenia przeciwciał IgG w mleku kobiecym są niskie, to mleko matki zawiera bardzo dużo przeciwciał innej klasy, a mianowicie immunoglobulin klasy IgA (immunoglobuliny wydzielnicze). IgA wnikają w błony śluzowe przewodu pokarmowego, chroniąc je miejscowo (nie przenikają do krwioobiegu), a także chronią przed infekcjami układu oddechowego. Dzieci karmione wyłącznie piersią przez 6 miesięcy rzadziej zmagają się z przeziębieniem, kaszlem, gorączką czy ogólnie infekcjami dróg oddechowych.

Oprócz przeciwciał, w mleku kobiecym znajduje się ogromna liczba różnych czynników, które wspomagają układ immunologiczny dziecka. Co najważniejsze, mleko mamy, jako że jest jej przefiltrowaną krwią, zawiera bardzo dużo żywych komórek immunologicznych, w tym limfocytów, makrofagów i granulocytów. Te żywe komórki wspomagają walkę dziecka z infekcją. Dlatego mówi się, że mleko mamy jest "żywe" lub "białą krwią".

Karmienie piersią zapewnia dziecku ochronne przeciwciała i zmniejsza ryzyko zachorowania na ospę wietrzną, a kiedy już do niego dojdzie, ułatwia organizmowi poradzenie sobie z wirusem. Mleko matki może zawierać swoiste immunoglobuliny i wspomaga ogólną odporność dziecka. Poza tym u dzieci karmionych piersią rzadziej występuje otyłość, cukrzyca typu 1, ostre białaczki, infekcje układu moczowego oraz SIDS (śmierć łóżeczkowa). Karmienie piersią jest bardzo zalecane przy ospie u niemowlaka.

Objawy i diagnostyka ospy u niemowląt

Ospa u niemowlaka objawia się tak samo jak u starszych dzieci. Początkowo przypomina infekcję wirusową - występuje podwyższona temperatura (nawet do 39 stopni C), osłabienie oraz ból głowy i mięśni. Maluch bywa marudny, rozdrażniony bez widocznego powodu i odmawia jedzenia. Niemowlęta są dość niezdarne, jeśli chodzi o komunikowanie swego samopoczucia, co utrudnia wczesną diagnozę.

Definitywną oznaką ospy jest wysypka, która pojawia się w formie kilku różowo-czerwonych krostek, najczęściej na klatce piersiowej, brzuszku lub twarzy. Krostki stopniowo przekształcają się w swędzące pęcherzyki wypełnione płynem, a następnie w strupki. U każdego maluszka infekcja może mieć inny rozwój - czasem krostki przybywają lawinowo na całym ciele, czasem egzystują w grupach po kilkanaście czy kilkadziesiąt, a po kilku dniach pojawiają się nowe. Ospa może mieć nawet trzy rzuty nowych wykwitów skórnych. Ospa trwa zazwyczaj od 7 do 10 dni, ale u najmłodszych może się wydłużyć, zwłaszcza przy dużej liczbie zmian skórnych.

W przypadku zauważenia u niemowlaka objawów ospy, należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem, który określi ryzyko wystąpienia powikłań i pomoże ustalić plan leczenia. Leczenia noworodka nigdy nie należy prowadzić samodzielnie. Każdy przypadek powinien być oceniany przez specjalistę.

Możliwe powikłania ospy wietrznej u niemowląt

Ospa u niemowląt może skutkować poważnymi powikłaniami, szczególnie w pierwszym miesiącu życia. Zakażenie między 13 a 20 tygodniem ciąży może skutkować ospą wrodzoną u noworodka. Jej objawy to mała masa urodzeniowa, bliznowate zmiany skórne, wady gałek ocznych, niedorozwój kończyn, zaburzenia neurologiczne, zaburzenia czynności jelit i zwieracza pęcherza moczowego. Zachorowanie matki kilka dni przed porodem lub po porodzie również może mieć poważne skutki - grozi rozwinięciem u dziecka wirusowego zakażenia wielonarządowego o ciężkim przebiegu, z nawet 30%-owym poziomem śmiertelności.

Do poważnych powikłań ospy u najmniejszych dzieci należą: zakażenia bakteryjne skóry (najczęstsza komplikacja z powodu drapania), zapalenie płuc, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu oraz zapalenie móżdżku. Alarmujące objawy to pojawienie się wysypki w oczach, trudności ze zginaniem szyi, wymioty, kaszel i trudności w oddychaniu.

Wystąpienie powikłań, szczególnie u niemowląt, stanowi realne zagrożenie dla życia dziecka i może mieć trwały wpływ na jego dalszy rozwój. Z tego względu nie wolno lekceważyć pojawienia się pierwszych objawów i należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem.

Zapobieganie i postępowanie po kontakcie z wirusem

Izolacja i karmienie piersią

Zalecenie, by odizolować dziecko od chorej dziewczynki było właściwe. Należy izolować wszystkie niemowlęta od chorych na ospę wietrzną. Matki zaraźliwe, czyli ze świeżymi zmianami skórnymi, muszą być izolowane od osób podatnych na zakażenie. Jeśli zmiany wystąpiły w okresie od 5 dni przed porodem do 2 dni po porodzie, matki powinny być izolowane od własnych dzieci do czasu przyschnięcia wszystkich zmian skórnych. W pozostałych okresach życia dziecka izolacja chorej matki nie jest potrzebna. Matka może karmić piersią, z wyjątkiem sytuacji, kiedy zmiany są usytuowane tak, że miałyby styczność z ustami dziecka w czasie ssania piersi (na brodawkach lub otoczkach piersiowych). W takim przypadku z chorej piersi należy odciągać pokarm i go utylizować do czasu przyschnięcia zmian. Bez ograniczeń można przystawiać dziecko do zdrowej piersi.

Należy kontynuować karmienie piersią, zwłaszcza że mleko matki może zawierać swoiste immunoglobuliny. Rezygnowanie z mleka matki nie jest uzasadnione. W okresie izolacji matka powinna odciągać pokarm i podawać go dziecku. Dzięki temu w okresie izolacji obojga matka utrzymuje laktację, a dziecko otrzymuje pokarm wraz z czynnikami odpornościowymi.

Profilaktyka poekspozycyjna i szczepienia

W zależności od wieku dziecka i statusu odporności matki, można zastosować różne środki profilaktyczne:

• Noworodki i niemowlęta poniżej 9. miesiąca życia: Jeżeli matka nie chorowała na ospę lub ma wątpliwości co do swojej odporności, można rozważyć podanie dziecku swoistej immunoglobuliny (VZIG) w celu profilaktyki poekspozycyjnej. Immunoglobuliny stosuje się w celu profilaktyki poekspozycyjnej u osób wrażliwych na zachorowanie na ospę wietrzną, należących do grupy o zwiększonym ryzyku ciężkiego przebiegu choroby i rozwoju powikłań ospy wietrznej. Zgodnie z zaleceniami FDA, immunoglobuliny można podać maksymalnie do 10 dni po ekspozycji. Podanie immunoglobulin należy rozważyć również w przypadku towarzyszących ciężkich chorób skóry. Niektórzy eksperci zalecają ponadto ich podanie noworodkom narażonym na ospę wietrzną w ciągu pierwszych dwóch tygodni życia, urodzonym przez matki, które nie przekazały im odporności.
• Noworodki urodzone przez matki, które zachorowały na ospę wietrzną w okresie okołoporodowym: Noworodki matek, które zachorowały w okresie od 5 dni przed porodem do 2 dni po porodzie, powinny otrzymać immunoglobuliny. Wszystkie wcześniaki urodzone z matek, które zachorują po porodzie na ospę wietrzną, powinny otrzymać profilaktykę poekspozycyjną, polegającą na podaniu immunoglobulin.
• Niemowlęta powyżej 9. miesiąca życia: Zdrowe niemowlęta z prawidłową odpornością od 9. miesiąca życia powinny otrzymać poekspozycyjnie szczepionkę przeciwko ospie wietrznej. Jeżeli zaszczepi się dziecko w ciągu 72 godzin (3 dni) od kontaktu, istnieje duża szansa, że dziecko nie zachoruje, a jeżeli zachoruje, to przebieg będzie znacznie łagodniejszy. Podanie obu dawek szczepionki zmniejsza ryzyko zachorowania do 90-95%, a w przypadku "złapania" infekcji drastycznie skraca jej czas trwania i nasilenie symptomów.
• Ochrona kokonowa: Oznacza to, że jeśli wszyscy wokół dziecka będą zaszczepieni, to mniejsze ryzyko, że niemowlak zachoruje. Dlatego warto szczepić starsze rodzeństwo, siebie i męża przed porodem, jeśli nie chorowali. W razie kontaktu z chorym można się szybko zaszczepić lub zbadać poziom odporności.

Ospa wietrzna w ciąży

Szczególnie niebezpieczna jest sytuacja, w której na ospę choruje kobieta w ciąży. Jeśli kobieta w ciąży miała kontakt z chorym na ospę i nie jest uodporniona (nie przechorowała lub nie była szczepiona), istnieje ryzyko zachorowania na ospę w ciąży, co może mieć negatywny wpływ na maleństwo (ryzyko ospy wrodzonej). W takiej sytuacji należy niezwłocznie skontaktować się ze swoim lekarzem w celu zbadania miana przeciwciał IgG i ewentualnego podjęcia dalszych działań profilaktycznych.

Leczenie i pielęgnacja niemowlęcia z ospą

Leczenie farmakologiczne

W razie zachorowania na ospę wietrzną o ciężkim przebiegu, niemowlęta powinny być leczone acyklowirem. Wszystkie noworodki i niemowlęta, które zachorują na ospę wietrzną o ciężkim przebiegu, leczy się acyklowirem podawanym dożylnie (10 mg/kg mc. co 8 h i.v. we wlewie w ciągu 1 h). W lżejszych przypadkach leczenie ospy polega głównie na łagodzeniu objawów. Pediatra może również przepisać maści łagodzące, a doustnie lub w czopkach można podawać paracetamol. Ibuprofen jest zakazany w czasie ospy, gdyż może zintensyfikować przebieg choroby.

Pielęgnacja i łagodzenie objawów

Dziecko z ospą wymaga szczególnej opieki, by uniknąć nadkażeń i odwodnienia. Należy bezwzględnie przestrzegać zaleceń lekarza. W przypadku wysokiej temperatury, oprócz zaleconych leków, można robić dziecku chłodne okłady. Dziecko chore na ospę wietrzną ma osłabioną odporność, więc lepiej byłoby do czasu ustąpienia objawów zrezygnować ze spacerów.

Pielęgnacja zmian skórnych jest kluczowa: krostki powodują intensywne swędzenie. Drapanie jest naturalnym odruchem, który niestety prowadzi do rozwinięcia najczęstszej komplikacji ospy - wtórnego, bakteryjnego zapalenia skóry. Takie stany zapalne mogą zagrażać ogólnemu zdrowiu i stwarzają ryzyko rozwinięcia blizn na całe życie. Aby zapobiec rozdrapywaniu swędzących wykwitów, zaleca się:

• Obcinać dziecku paznokcie na krótko.
• Zakładać specjalne rękawiczki-niedrapki lub skarpetki na dłonie.
• Kąpać maluszka w letniej wodzie, np. z dodatkiem pokruszonych płatków owsianych. Chore na ospę niemowlę należy kąpać tak często jak zwykle. Nie powinno się rezygnować z kąpieli z powodu choroby.
• Ubierać dziecko w luźne, lekkie ubrania, które nie będą powodować dodatkowego dyskomfortu na skórze.
• Nie smarować wysypki pudrem. Zamiast tego można użyć roztworu gencjany.
• Zadbać o odpowiednie nawodnienie malucha, podając mu zwiększoną ilość płynów do picia. Najlepiej byłoby karmić niemowlaka piersią.

Chore dziecko powinno pozostać w domu. Wysypki absolutnie nie można wystawiać na działanie promieni słonecznych.

tags: #czy #niemowle #karmione #piersia #moze #zachorowac