Kwestia zawieszenia lub usunięcia członka z Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) jest złożona i regulowana przede wszystkim przez statut danej jednostki OSP. Choć prezes OSP pełni kluczową rolę w funkcjonowaniu jednostki, jego uprawnienia w zakresie dyscyplinowania członków są ściśle określone i zazwyczaj nie obejmują jednoosobowej decyzji o zawieszeniu czy wykluczeniu strażaka.
Podstawy Prawne Funkcjonowania OSP
Ochotnicze straże pożarne oraz Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP funkcjonują jako stowarzyszenia. Ich działalność opiera się na ustawie z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach, ustawie z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, a także przepisach ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Każde stowarzyszenie, w tym OSP, jest obowiązane posiadać zarząd i organ kontroli wewnętrznej, a także określić w swoim statucie strukturę organizacyjną i zasady tworzenia terenowych jednostek organizacyjnych.
Kto i na Jakich Zasadach Może Usunąć Członka OSP?
Ustanie Członkostwa - Skreślenie i Wykluczenie
Zgodnie ze statutem wzorcowym OSP, członkostwo w stowarzyszeniu ustaje na skutek skreślenia z listy lub wykluczenia członka zwyczajnego. Decyzje te, w przeciwieństwie do jednoosobowych działań prezesa, zawsze należą do zarządu OSP.
Skreślenia z listy członków zwyczajnych dokonuje zarząd OSP w następujących przypadkach:
- Rezygnacja z członkostwa złożona przez członka na piśmie.
- Nieusprawiedliwione zaleganie przez członka z opłatą składek za okres przekraczający 12 miesięcy, mimo pisemnego upomnienia.
- Śmierć członka.
Wykluczenia członka zwyczajnego dokonuje zarząd OSP w następujących wypadkach:
- Prowadzenie działalności rażąco sprzecznej z niniejszym statutem.
- Popełnienie czynu, który dyskwalifikuje daną osobę jako członka OSP lub godzi w dobre imię OSP.
Przed podjęciem uchwały w sprawie skreślenia lub wykluczenia, zarząd umożliwia członkowi OSP złożenie wyjaśnienia na piśmie lub osobiście na posiedzeniu zarządu. Od uchwały zarządu członek OSP może odwołać się w terminie 14 dni od dnia powiadomienia o wykluczeniu do walnego zebrania, którego uchwała jest ostateczna.
Czym jest "Działalność Rażąco Sprzeczna ze Statutem" lub "Czyn Godzący w Dobre Imię OSP"?
Zgodnie ze statutem wzorcowym OSP, członek OSP może zostać wykluczony, jeśli jego działalność jest rażąco sprzeczna z niniejszym statutem. Działalność sprzeczna ze statutem OSP może polegać m.in. na naruszeniu statutowych obowiązków członka zwyczajnego OSP, takich jak regularne opłacanie składek członkowskich.
Kluczowe jest tutaj rozumienie słowa „rażące”. Jednorazowe niezapłacenie składki członkowskiej nie będzie więc rażącym naruszeniem, lecz zwykłym naruszeniem statutu. Jednak uporczywe uchylanie się od płacenia składek członkowskich pomimo wezwań skarbnika OSP, można by zakwalifikować jako rażące naruszenie statutu.
Drugim powodem wykluczenia może być popełnienie czynu, który dyskwalifikuje daną osobę jako członka OSP. Za taki należałoby uznać np. świadome, dobrowolne wykroczenie lub przestępstwo z zakresu bezpieczeństwa pożarowego, w postaci spowodowania pożaru w celu wywołania akcji ratowniczej jednostki ochrony przeciwpożarowej.
Inny powodem wykluczenia jest także popełnienie czynu godzącego w dobre imię OSP. Według orzeczenia Sądu Najwyższego z 14 listopada 1986 r. (OSN 1988, poz. 40) naruszenie dobrego imienia osoby prawnej (w tym OSP) polega na rozgłaszaniu nieprawdziwych informacji lub ferowaniu ocen niemieszczących się w granicach konstruktywnej krytyki.
Rola i Kompetencje Prezesa OSP
Ogólne Obowiązki Prezesa
Główną postacią każdej OSP powinien być prezes. Zgodnie z § 26 wzorcowego statutu OSP, „Prezes zarządu reprezentuje OSP na zewnątrz i kieruje pracami zarządu”. Prezes bezpośrednio lub za pośrednictwem innych członków zarządu kieruje działalnością całego stowarzyszenia i koordynuje działania innych funkcyjnych w zarządzie OSP.
Prezesowi przysługuje prawo zwoływania zebrań zarządu oraz prawo i obowiązek podpisywania dokumentów, zwłaszcza finansowych. Wszyscy członkowie zarządu podlegają bezpośrednio prezesowi, a statut nie przewiduje od tej reguły wyjątków.
Prezes a Pozostali Członkowie Zarządu
Zadaniem prezesa jest właściwy podział kompetencji wśród członków zarządu i koordynacja ich działań. Ważne jest, aby prezes nie był źródłem zadrażnień i nieporozumień, lecz pełnił funkcję arbitra w razie ich wystąpienia.
Rola i Kompetencje Naczelnika OSP
Naczelnik jako Dowódca JOT
Najbliższym współpracownikiem prezesa jest zazwyczaj naczelnik straży, będący pierwszym zastępcą prezesa. Naczelnik jest jedynym członkiem zarządu, którego obowiązki i uprawnienia zostały potraktowane w statucie dość szczegółowo, co wynika z jego głównej roli - dowódcy ratowników. Statut przewiduje powołanie w każdej OSP jednego naczelnika, a co za tym idzie, tylko jednej Jednostki Operacyjno-Technicznej (JOT).
W § 29 statutu wzorcowego stwierdzono, że „naczelnik kieruje jednostką operacyjno-techniczną jednoosobowo w formie rozkazów i poleceń”. Na nim spoczywa pełna odpowiedzialność za działalność JOT. Naczelnik kieruje wnioski do zarządu w sprawie składu osobowego jednostki operacyjno-technicznej; nie przyjmuje on ani nie usuwa członków JOT jednoosobowo, a jedynie wnioskuje, aby uczynił to zarząd.
Do obowiązków naczelnika należy również nadzorowanie sprawności sprzętu, prawidłowej eksploatacji oraz konserwacji sprzętu i wyposażenia JOT. W ramach działań profilaktycznych, naczelnik może opracowywać opinie i wnioski w sprawie stanu ochrony przeciwpożarowej miejscowości oraz wyposażenia OSP w sprzęt techniczny i inne środki.
Środki Dyscyplinarne Stosowane przez Naczelnika
Naczelnik, jako dowódca JOT, jest uprawniony do czuwania nad przestrzeganiem dyscypliny przez członków OSP. Wzorcowy statut przewiduje również środki dyscyplinarne za niewłaściwe wykonywanie obowiązków bądź niewłaściwą postawę organizacyjną. Naczelnik może jednoosobowo udzielić:
- Upomnienia ustnego.
- Pisemnej nagany.
Co jednak istotne dla tematu artykułu, naczelnik nie może jednoosobowo zawiesić ani wykluczyć członka OSP. Może jedynie wystąpić do zarządu OSP z wnioskiem o wykluczenie członka z OSP.
Zawieszenie Członka OSP - Aspekty Formalne
W praktyce, statuty OSP zazwyczaj nie zawierają zapisów w zakresie formalnego "zawieszenia" członka OSP, rozumianego jako czasowe pozbawienie wszystkich praw członkowskich. Wykluczenie z członkostwa jest czymś ostatecznym i możliwym do zastosowania tylko w przypadku bardzo ciężkiego naruszenia statutu.
Praktyka wykazuje, że dobrze jest wypracować w swojej OSP inne, łagodniejsze środki dyscyplinujące. Można np. w regulaminie JOT przewidzieć dla niezdyscyplinowanego druha zawieszenie w prawach członka JOT, co skutkuje czasową niemożnością brania udziału w akcjach ratowniczych, a nawet pełne usunięcie z JOT, przy pozostawieniu członkostwa w OSP.
Jedynie na czas rozpatrzenia wniosku przez Zarząd OSP o wykluczenie/skreślenie, członek zwyczajny może nie korzystać z praw oraz nie wykonywać obowiązków określonych w statucie.
Problematyczne Sytuacje i Ich Rozwiązania
Postępowanie w Przypadku Zaniedbań Funkcyjnego
W przypadku, gdy naczelnik rażąco zaniedbuje swoje obowiązki, np. w zakresie konserwacji sprzętu czy gospodarki paliwami, a komisja rewizyjna nie reaguje z uwagi na powiązania personalne, problem należy poruszyć u prezesa. Prezes, mimo że może być świadomy problemu, może nie wiedzieć, jak postąpić. W takiej sytuacji konieczne jest formalne działanie.
W przypadku, gdy zarzuty wobec naczelnika są prawdziwe, a jego zachowanie (np. złe odzywki, obrażanie zarządu, brak zdyscyplinowania) stanowi podstawę do usunięcia, należy wszcząć odpowiednią procedurę. Usunięcie członka z funkcji, takiej jak naczelnik, należy do kompetencji zarządu, który go na tę funkcję powołał. Natomiast odwołanie go z samego zarządu lub wykluczenie z OSP wymaga uchwały walnego zebrania członków.
Jeśli zarząd OSP nie podejmuje działań, istnieje możliwość złożenia wniosku o odwołanie danego funkcyjnego (lub całego zarządu) do walnego zebrania. W skrajnych przypadkach, gdy dochodzi do poważnych nieprawidłowości i braku reakcji wewnętrznych organów, możliwe jest zwrócenie się do Komendanta Gminnego lub Prezesa Zarządu Gminnego ZOSP RP, choć ich bezpośrednie uprawnienia do interwencji w wewnętrzne sprawy jednostki są ograniczone.
Procedura Usunięcia Członka Zarządu
Jeżeli członek zarządu, np. były naczelnik, dopuścił się niewłaściwego zachowania, które naruszyło dobre imię jednostki, a następnie "zawiesił się dobrowolnie" na pewien czas, kwestia jego powrotu staje się problematyczna. Należy pamiętać, że formalne "dobrowolne zawieszenie" członka nie jest zazwyczaj przewidziane w statutach. Jeżeli statut nie przewiduje takiej formy, to taki "zawieszony" członek pozostaje członkiem zarządu, chyba że został formalnie odwołany przez walne zebranie lub sam zrezygnował.
Jeśli taki druh nadal próbuje szkodzić, należy rozważyć jego formalne wykluczenie z OSP. Skreślenie z listy członków lub wykluczenie odbywa się uchwałą zarządu, a następnie głosowaniem członków OSP na walnym zebraniu. Jeżeli zarząd OSP zdecyduje się na wykluczenie, druh ma prawo odwołać się od tej uchwały do walnego zebrania.
W przypadku, gdy członek zarządu został wybrany na tę funkcję przez walne zgromadzenie, tylko walne zgromadzenie może go usunąć z zarządu. Zarząd OSP może natomiast odwołać go z pełnionej funkcji (np. naczelnika), jeśli na tę funkcję został powołany przez zarząd.
Jeżeli w jednostce występują poważne konflikty, a "zawieszony" członek jest nadal formalnie członkiem zarządu, skutecznym rozwiązaniem może być poddanie całego zarządu do dymisji. Następnie zwołanie nadzwyczajnego zebrania sprawozdawczo-wyborczego, wybór nowych władz i pominięcie w składzie niechcianego członka.
Współpraca Prezesa i Naczelnika
Współpraca prezesa i naczelnika jest bardzo złożonym problemem, ponieważ role obu funkcji są na tyle ważne, że statut jednoznacznie je rozdziela. Dobra współpraca jest tu koniecznością. Prezes jest w stałym kontakcie organizacyjnym z gminą, a naczelnik - w kontakcie operacyjnym z JRG, z którą współpracuje OSP.
W czasie akcji ratowniczych, niezależnie od tego, czy prezes lub inni członkowie zarządu są obecni, dowodzi naczelnik, jego zastępca lub w razie ich nieobecności - inna wyznaczona przez naczelnika osoba. W OSP nie ma wojskowego pojęcia „rangi” czy „stopnia”, jest pojęcie funkcji, którą się pełni kadencyjnie. Zatem, będąc członkiem zarządu czy komisji rewizyjnej, nie przestaje się być ratownikiem podporządkowanym dowodzącemu akcją.