W 2022 roku weszła w życie ustawa o ekonomii społecznej, która wniosła istotne zmiany do polskiego krajobrazu prawnego. Wśród kluczowych nowości znalazło się wprowadzenie jasnej definicji podmiotów ekonomii społecznej oraz oficjalnego statusu przedsiębiorstwa społecznego, o który mogą ubiegać się kwalifikujące się organizacje. Nowe przepisy przyczyniły się do dynamicznego wzrostu liczby przedsiębiorstw społecznych w Polsce.
Czym jest Ekonomia Społeczna i Przedsiębiorstwo Społeczne?
Główną misją podmiotów ekonomii społecznej jest pomaganie innym. Działają one na zasadach podobnych do zwykłych firm - sprzedają produkty i usługi - jednak ich zyski przeznaczane są na realizację ważnych celów społecznych. Miejsca, które walczą z wykluczeniem, są różnorodne i liczne. Przykładem może być kawiarnia, w której pracują osoby z niepełnosprawnościami, warsztat zatrudniający osoby po długim okresie bezrobocia, czy spółdzielnia, w której praca uczy przedsiębiorczości.
Ramy Prawne Ubiegania się o Status Przedsiębiorstwa Społecznego
Zasady ubiegania się o status Przedsiębiorstwa Społecznego reguluje dział II ustawy o ekonomii społecznej. W art. 3 ustawy wskazane jest, jakie podmioty mogą ubiegać się o ten status. Z kolei w art. 4-9 określone są wymogi, jakie podmiot musi spełnić, aby mógł mu zostać nadany status Przedsiębiorstwa Społecznego.
Definicja Podmiotów Uprawnionych do Statusu Przedsiębiorstwa Społecznego
Status Przedsiębiorstwa Społecznego może uzyskać podmiot ekonomii społecznej, o którym mowa w art. 3 ust. 1, organizacja pozarządowa, o której mowa w art. 3 ust. 2, oraz podmiot, o którym mowa w art. 3 ust. 3 pkt 1, 2 lub 4 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
Wśród podmiotów ekonomii społecznej wyróżnia się:
- Spółdzielnie socjalne: W ich przypadku kwestia weryfikacji kryterium jest całkowicie jednoznaczna. Spółdzielnia socjalna to podmiot działający na podstawie ustawy o spółdzielniach socjalnych, który jest wpisany do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS).
- Organizacje pozarządowe: Mowa o nich w art. 3 ust. 2 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Zapis ustawy nie wskazuje wprost formy prawnej organizacji pozarządowej, lecz określa, że jest to osoba prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną. Warunkiem jest, że nie działa ona dla zysku i nie jest jednostką sektora finansów publicznych, przedsiębiorstwem, instytucją badawczą, ani bankiem lub spółką prawa handlowego będącą państwową lub samorządową osobą prawną. Czytając ten zapis razem z wyłączeniem wskazanym w ustawie o ekonomii społecznej, należy przyjąć, że organizacją pozarządową będą tutaj m.in.: stowarzyszenia, fundacje, związki stowarzyszeń, ale też Koła Gospodyń Wiejskich (KGW) czy Ochotnicze Straże Pożarne (OSP).
- Kościelne osoby prawne: Rozumiane są one jako podmioty, o których mowa w art. 3 ust. 3 pkt 1 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
- Spółki non-for-profit: Wymienione w art. 3 ust. 3 pkt 4 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, są to spółki akcyjne, spółki z o.o. i kluby sportowe działające w formie spółek. Kluczowe jest, aby nie działały one w celu osiągnięcia zysku, nie przeznaczały zysku do podziału pomiędzy swoich udziałowców, akcjonariuszy i pracowników oraz przeznaczały całość dochodu na realizację celów statutowych.
W przypadku podmiotów zarejestrowanych w Krajowym Rejestrze Sądowym, weryfikacja tego warunku jest możliwa na podstawie odpisu z KRS.
Jednostki Tworzące Podmioty Ekonomii Społecznej
Oprócz bezpośrednich podmiotów ekonomii społecznej, o status Przedsiębiorstwa Społecznego może wystąpić również jednostka tworząca podmiot ekonomii społecznej. Zgodnie z definicją zawartą w art. 2 ust. 3 ustawy o ekonomii społecznej, jest to podmiot, który utworzył i prowadzi podmiot reintegracyjny, taki jak: warsztat terapii zajęciowej (WTZ), zakład aktywności zawodowej (ZAZ), centrum integracji społecznej (CIS) lub klub integracji społecznej (KIS). Należy pamiętać, że podmiot reintegracyjny nie może samodzielnie uzyskać statusu Przedsiębiorstwa Społecznego - wniosek musi być złożony przez podmiot prowadzący WTZ, ZAZ, CIS lub KIS.
Działalność Odpłatna w Kontekście Ekonomii Społecznej
Ustawa definiuje również "inną działalność o charakterze odpłatnym" jako działalność, o której mowa w art. 170 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe, działalność kulturalną w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, oraz działalność zarobkową kół gospodyń wiejskich, o której mowa w art. 22 ustawy z dnia 9 listopada 2018 r. o kołach gospodyń wiejskich.
Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) w roli Organizacji Pozarządowych
Ochotnicze Straże Pożarne (OSP), będąc organizacjami pozarządowymi, odgrywają znaczącą rolę w sektorze ekonomii społecznej. Ich działalność wykracza daleko poza reagowanie na zagrożenia pożarowe, obejmując szeroki zakres inicjatyw społecznych i charytatywnych.
Hołd dla zmarłego druha z OSP Trąbki w wykonaniu JRG 1 Warszawa.
Przykładowe Cele Statutowe Stowarzyszenia (w tym OSP)
Wiele stowarzyszeń, w tym OSP, w swoich statutach ma zapisane cele, które doskonale wpisują się w ideę ekonomii społecznej. Przykładowe cele działania stowarzyszenia to:
- Działalność w zakresie ochrony życia, zdrowia, mienia i środowiska.
- Działalność w zakresie rozwijania i krzewienia kultury fizycznej i sportu.
- Działalność na rzecz strażaków, w szczególności zrzeszonych w ochotniczych strażach pożarnych oraz emerytów i rencistów pożarnictwa.
- Pomoc społeczna, w tym pomoc rodzinom i osobom w trudnej sytuacji życiowej oraz wyrównywanie szans tych rodzin i osób, w szczególności dla członków stowarzyszenia i ich rodzin, członków ochotniczych straży pożarnych, a także organizacji związanych z działalnością straży pożarnej.
- Przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu oraz dyskryminacji osób i grup społecznych.
- Działalność na rzecz dzieci, młodzieży, dorosłych i osób starszych, w tym organizacja wypoczynku.
- Podtrzymanie tradycji narodowej, pielęgnowanie polskości oraz rozwoju świadomości narodowej, obywatelskiej i kulturowej.
- Działalność w zakresie ochrony i promocji zdrowia, w tym propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy.
- Działalność na rzecz osób z niepełnosprawnościami.
- Działalność na rzecz równych praw kobiet i mężczyzn.
- Działalność na rzecz osób starszych, w tym w wieku emerytalnym.
- Działalność na rzecz ekologii i ochrony zwierząt oraz ochrony dziedzictwa przyrodniczego.
- Działalność na rzecz turystyki i krajoznawstwa.
- Działalność na rzecz pomocy ofiarom katastrof, klęsk żywiołowych, konfliktów zbrojnych i wojen w kraju i za granicą.
- Działalność wspomagająca rozwój gospodarczy, w tym rozwój przedsiębiorczości.
- Działalność wspomagająca rozwój wspólnot i społeczności lokalnych.
- Działalność edukacyjna, kształceniowa i badawcza wśród dzieci, młodzieży, osób dorosłych i starszych.
- Działalność na rzecz kultury, sztuki, ochrony dóbr kultury i dziedzictwa narodowego.
- Działalność charytatywna.
- Promocja i organizacja wolontariatu.
- Propagowanie i wspieranie działań o charakterze międzypokoleniowym i wielokulturowym.
- Działalność na rzecz organizacji pozarządowych oraz podmiotów wymienionych w art. 3 ust. 3, w zakresie określonym w art. 4 ust. 1 pkt 1-32a ustawy o pożytku publicznym i wolontariacie.
- Działalność na rzecz podmiotów ekonomii społecznej i przedsiębiorstw społecznych, o których mowa w ustawie z dnia 5 sierpnia 2022 r.
Przykłady i Rozwój Przedsiębiorstw Społecznych w Polsce
Spółdzielnia Socjalna Grupa Alivio stanowi doskonały przykład podmiotu ekonomii społecznej, który uzyskał status przedsiębiorstwa społecznego 26 czerwca 2023 roku. Powstała ona na początku 2020 roku, a jej misją jest świadczenie usług społecznych w środowisku lokalnym oraz społeczna i zawodowa reintegracja osób zagrożonych wykluczeniem. Spółdzielnia aktywnie działa na rzecz osób z niepełnosprawnościami, seniorów oraz ich rodzin, oferując m.in. krótkoterminowe usługi opiekuńcze, asystenturę osobistą, wypożyczalnię sprzętu rehabilitacyjno-pomocniczego, a także szkolenia i wsparcie dla opiekunów.
W Polsce rośnie liczba podmiotów posiadających status przedsiębiorstwa społecznego. Już 1804 podmioty uzyskały ten status, co świadczy o dynamicznym rozwoju tego sektora i rosnącym zaangażowaniu organizacji w realizację celów społecznych poprzez model biznesowy.