Rola Ochotniczej Straży Pożarnej w ratowaniu zwierząt i aspekty prawne

Działania Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) na przestrzeni lat znacząco ewoluowały, wykraczając poza pierwotne zadania związane wyłącznie z gaszeniem pożarów. Obecnie strażacy coraz częściej interweniują w tzw. miejscowych zagrożeniach, wśród których pomoc zwierzętom stanowi istotną i rosnącą część. Troska o los zwierząt, zarówno domowych, jak i dzikich, staje się etycznym i prawnym obowiązkiem służb ratowniczych.

Podstawy prawne obowiązku ratowania zwierząt

Obowiązek ratowania zwierząt przez służby, w tym OSP, ma swoje mocne podstawy w polskim prawodawstwie:

• Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt:

  Art. 1 ust. 1 jasno stwierdza: „Zwierzę, jako istota żyjąca, zdolna do odczuwania cierpienia, nie jest rzeczą. Człowiek jest mu winien poszanowanie, ochronę i opiekę.” Ten przepis stanowi fundament dla wszelkich działań mających na celu zapewnienie dobrostanu zwierząt.

• Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej:

  Art. 2 pkt 2 definiuje „działania ratownicze” jako „każdą czynność podjętą w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska”. Zwierzęta, będąc częścią środowiska i nierzadko mieniem (w przypadku zwierząt hodowlanych) lub wręcz „członkami rodziny” (w przypadku zwierząt towarzyszących), jednoznacznie wchodzą w zakres tych działań.

• Rozporządzenie MSWiA z dnia 17 września 2021 r. w sprawie szczegółowej organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego:

  Reguluje ono m.in. zasady ewakuacji z miejsca objętego pożarem. Wskazuje, że rota prowadząca przeszukanie pomieszczeń pod kątem osób i zwierząt, w momencie zlokalizowania zwierzęcia (np. kota lub psa), powinna je ewakuować. W przypadku obecności człowieka i zwierzęcia w jednym pomieszczeniu, priorytetem jest ewakuacja człowieka, a następnie zwierzęcia. Decyzja ostatecznie należy do roty i kierującego działaniem ratowniczym (KDR), z uwzględnieniem specyfiki zdarzenia.

Codzienność interwencji OSP w związku ze zwierzętami

Jak podkreśla Michał Szturemski, strażak Ochotniczej Straży Pożarnej w Chynowie, nazwa „straż pożarna” jest już tylko częściowo adekwatna, gdyż obecnie około 70% akcji to nie pożary, a miejscowe zagrożenia. Wiele z nich dotyczy zwierząt. Strażacy OSP często wyjeżdżają do zdarzeń takich jak:

• Psy pilnujące swojego terytorium.
• Koty, które utknęły w ciasnych miejscach lub nie schodzą z drzew.
• Małe łosie, które nie mogły przedostać się do matki przez ogrodzenie i chodziły w okolicach ruchliwej drogi.
• Bobry, które wpadły do studzienki.
• Psy, które utknęły w ogrodzeniu.
• Koty zakleszczone między dachem a stropem.
• Zwierzęta poszkodowane w wypadkach komunikacyjnych, np. pies amstaff.

W takich sytuacjach kluczowy jest profesjonalizm, pewność siebie oraz posiadanie odpowiednich narzędzi pracy.

Specyfika działań ratowniczych przy zwierzętach

Postępowanie z dzikimi zwierzętami jest szczególnie trudne i wymaga dodatkowej ostrożności. Ważne jest, aby nie pozostawić własnego zapachu na zwierzęciu, aby nie zostało ono odrzucone przez rodziców lub stado. Strażacy muszą również uważać na pogryzienia, zwłaszcza w przypadku dzikich zwierząt, których siła nacisku szczęki może być bardzo duża, prowadząc do poważnych konsekwencji dla człowieka. Zwierzęta, nie rozumiejąc intencji ratowników, często traktują ludzi jako potencjalne zagrożenie.

Wyposażenie i szkolenia dla ratownictwa zwierząt

Obecne zagadnienia, prawo oraz procedury ratownicze w polskim pożarnictwie nie przewidują konkretnego i specyficznego przygotowania do ewakuacji, ratownictwa i udzielania pomocy zwierzętom. Mł. kpt. w st. spoczynku. Waldemar Pruss podkreśla jednak, że warto być przygotowanym na takie zdarzenia, aby móc profesjonalnie prowadzić działania. W wielu jednostkach brakuje podstawowych narzędzi, takich jak specjalistyczne chwytaki czy klatki, które mogą być wykorzystywane nie tylko do psów. Samorządy lokalne, często licząc się z kosztami, nie zawsze są w stanie zakupić sprzęt, który, ich zdaniem, jest rzadko potrzebny. Tymczasem potrzeba może pojawić się w każdej chwili.

Osobiście poleca się, aby na wyposażeniu jednostek OSP i PSP znajdowała się „torba” przeznaczona do udzielania pomocy medycznej zwierzętom. Dzięki temu unika się narażania sprzętu medycznego przeznaczonego dla ludzi na patogeny zwierzęce. Wyposażenie takiej torby powinno zawierać niezbędne sprzęty dedykowane zwierzętom, a także nosze płachtowe o mniejszych rozmiarach niż dla ludzi. Ważne jest również ciągłe zdobywanie wiedzy i umiejętności na specjalistycznych szkoleniach, gdyż żadne omówienie teoretyczne nie przygotuje do efektywnego udzielania pomocy.

Procedury i dokumentacja akcji

Po każdych działaniach, w których brały udział zwierzęta, a w szczególności, jeśli prowadzono ich ewakuację i/lub udzielano pomocy medycznej, fakt ten musi zostać zanotowany w informacji ze zdarzenia. Należy odnotować, czy osoba odbierająca zwierzę zgłosiła jakieś uwagi. Jeśli sytuacja na to pozwala, warto wykonać dokumentację fotograficzną lub wideo do celów szkoleniowych i operacyjnych. W przypadku konieczności przekazania rannego zwierzęcia innym uprawnionym instytucjom, należy to zrobić w formie papierowej, posiłkując się drukami „Potwierdzenia przekazania terenu, obiektu lub mienia”, ponieważ dokumentacja operacyjna nie zawsze przewiduje formularz przekazania zwierzęcia.

Status interwencji OSP a zgłaszanie wyjazdów

Istnieje wyraźna różnica między akcją ratowniczą a tzw. wyjazdem gospodarczym. OSP powinna wyjeżdżać do akcji, gdy zagrożone jest życie lub zdrowie ludzkie/zwierząt/mienie oraz dla zabezpieczenia przeciwpożarowego imprez masowych. Każdy wyjazd samochodu OSP z remizy, niezależnie od jego charakteru (ratowniczy, gospodarczy, po paliwo, na przegląd), powinien być zgłaszany do właściwej M/PSP (Miejskiej/Powiatowej Straży Pożarnej). Dyspozytor musi mieć świadomość lokalizacji i gotowości jednostek. Niezgłaszanie wyjazdów skutkuje m.in. brakiem wypłaty ekwiwalentu oraz utratą dotacji dla jednostek KSRG.

Pomoc w ramach czynu społecznego, bez angażowania wozów bojowych, jest możliwa, ale należy pamiętać, że nie jest to oficjalna akcja ratownicza. Akcje takie jak odśnieżanie dachów na polecenie wójta, usuwanie sopli czy wyciąganie samochodów z zasp, jeśli nie ma zagrożenia życia, są często traktowane jako wyjazdy gospodarcze. Dyspozytorzy mogą odmówić „otwarcia akcji” w takich przypadkach. Ważne jest, aby jednostki OSP współpracowały z samorządami w kwestii finansowania tego typu działań, gdyż wydatkowane są środki publiczne.

Współpraca z innymi służbami i wyzwania

Jednym z kluczowych wyzwań dla OSP, zwłaszcza podczas akcji nocnych, jest brak łatwego dostępu do specjalistów zajmujących się zwierzętami, takich jak weterynarze, czy instytucje, które mogą odebrać uratowane zwierzęta. Koordynacja działań z organami ochrony przyrody, takimi jak Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, jest istotna, zwłaszcza w przypadku dzikich zwierząt. Zadaniem własnym gminy jest zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty, co obejmuje również ochronę przyrody i pomoc dziko występującym zwierzętom w incydentalnych przypadkach.

Zwierzęta w państwowych służbach mundurowych (kontekst)

Kwestia dobrostanu zwierząt jest coraz szerzej rozumiana w kontekście służb publicznych. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) aktywnie działa na rzecz kompleksowego uregulowania statusu zwierząt w służbie (np. psy i konie w Policji, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej). Projektowana ustawa ma na celu zapewnienie humanitarnych zasad opieki, szczególnie po wycofaniu zwierząt ze służby (tzw. „emerytura”). Pierwszeństwo w opiece nad zwierzętami po służbie mają ich aktualni opiekunowie. Nowe przepisy określają obowiązki opiekunów, takie jak zapewnienie wyżywienia, dostępu do wody, swobodnej aktywności oraz opieki weterynaryjnej. Regulacje te podkreślają wybitne zasługi zwierząt dla obywateli i stanowią szerszy kontekst rosnącej świadomości o ich roli i potrzebach w służbie publicznej.

tags: #czy #osp #musi #pomagac #zwierzetom