Wiele kwestii dotyczących funkcjonowania Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), w tym ich dysponowania do działań ratowniczych, regulują szczegółowe przepisy. Zrozumienie zakresu ich działania, zwłaszcza w kontekście przynależności do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), jest kluczowe dla efektywności systemu ochrony przeciwpożarowej.
Rola i status OSP w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym
Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG) jest integralną częścią organizacji bezpieczeństwa wewnętrznego państwa. Jego celem jest ratowanie życia, zdrowia, mienia lub środowiska poprzez prognozowanie, rozpoznawanie i zwalczanie pożarów, klęsk żywiołowych lub innych miejscowych zagrożeń. System ten skupia jednostki ochrony przeciwpożarowej, inne służby, inspekcje, straże, instytucje oraz podmioty, które dobrowolnie, w drodze umowy cywilnoprawnej, zgodziły się współdziałać w akcjach ratowniczych, zgodnie z Art. 2 pkt 4 Ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej.
Jednostki włączone do KSRG działają na podstawie tych przepisów i tylko one mogą być dysponowane do działań przez Państwową Straż Pożarną (PSP). Samo utworzenie stowarzyszenia OSP nie powoduje automatycznie, iż organizacja taka może brać udział w działaniach ratowniczych. Istnieje w kraju wiele organizacji społecznych, które w swoich statutach mają wpisane działania ratownicze, jednak nie oznacza to, iż można je dysponować do działań. Gminy mają obowiązek utrzymywania OSP zgodnie z Ustawą o ochronie przeciwpożarowej, ale jedynie tych włączonych do KSRG. Pozostałe należy traktować jedynie jako stowarzyszenia, a nie instytucje ratownicze.
Centralnym organem administracji rządowej w sprawach organizacji KSRG oraz ochrony przeciwpożarowej jest Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej, podległy ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych. Minister właściwy do spraw wewnętrznych pełni nadzór nad funkcjonowaniem KSRG i określa, w drodze rozporządzenia, jego szczegółową organizację, w szczególności w zakresie funkcjonowania na obszarze powiatu, województwa i kraju, a także dysponowania do działań ratowniczych.
Komendant Powiatowy (Miejski) Państwowej Straży Pożarnej odpowiada za organizowanie KSRG na obszarze powiatu oraz dysponowanie i kierowanie siłami i środkami KSRG na obszarze powiatu poprzez swoje stanowisko kierowania. Do jego zadań należy także organizowanie i prowadzenie akcji ratowniczej oraz współdziałanie z komendantem gminnym ochrony przeciwpożarowej i komendantem gminnym związku ochotniczych straży pożarnych.
Obszar działania jednostek OSP z KSRG
Zgodnie z wyjaśnieniami Wiceministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, OSP dzielą się na te włączone do KSRG oraz OSP spoza KSRG, a istotną różnicą między nimi jest teren działania. Przedstawiciele władz samorządowych (gmin), podpisując trójstronne porozumienie o włączeniu OSP do KSRG, wyrażają zgodę, że obszarem działania OSP włączonej do KSRG jest powiat. Tym samym godzą się na ponoszenie kosztów działania OSP poza terenem gminy.
Przepis § 2 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia w sprawie terenu działania jednostek ochrony przeciwpożarowej dopuszcza ustalenie między wójtami sąsiednich gmin, w porozumieniu z właściwym terytorialnie komendantem powiatowym (miejskim) Państwowej Straży Pożarnej, własnego obszaru działania OSP.
Warto również zaznaczyć, że zgodnie z Ustawą z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, każda jednostka OSP, bez względu na to, czy przynależy do KSRG, czy nie, realizuje zadanie publiczne. Ustawa ta zrównuje wszystkich strażaków ochotników, jednak obecny system prawny faktycznie sankcjonuje podział na jednostki włączone i niewłączone do systemu, co ma wpływ na zasady dysponowania.
Dysponowanie i kierowanie siłami oraz środkami
Zasady dysponowania są bardzo proste i reguluje je Ustawa o PSP oraz Rozporządzenie o KSRG. Komendant Powiatowy (Miejski) Państwowej Straży Pożarnej ma za zadanie organizowanie na obszarze powiatu KSRG oraz dysponowanie i kierowanie siłami i środkami KSRG na obszarze powiatu poprzez swoje stanowisko kierowania.
W kwestii dysponowania jednostek istnieje istotne rozróżnienie: PSP dysponuje wyłącznie siłami i środkami KSRG. Pozostałe jednostki ochrony przeciwpożarowej (JOP) są powiadamiane o zdarzeniu na ich terenie. Jak podkreśla cytowane źródło, "dysponuje/powiadamia" to nie tylko gra słów, ale odnosi się do odpowiedzialności. Dysponowanie wiąże się z wzajemną odpowiedzialnością, często uregulowaną umową o KSRG, natomiast powiadamianie nie niesie za sobą tej samej miary odpowiedzialności.
Kierowanie działaniem ratowniczym rozpoczyna się z chwilą przybycia na miejsce zdarzenia pierwszych sił i środków podmiotów KSRG (§ 21 Rozdziału 5 Rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad kierowania i współdziałania jednostek ochrony przeciwpożarowej biorących udział w działaniu ratowniczym). Oznacza to, że jednostki OSP spoza KSRG, choć mogą być obecne na miejscu i podejmować działania, nie rozpoczynają oficjalnego "kierowania" działaniem ratowniczym w świetle przepisów.
Film instruktażowy „Zabezpieczenie działań służb i straży po 1
Udział OSP w działaniach poza powiatem i poza województwem
Chociaż obszarem działania OSP włączonej do KSRG jest powiat, system KSRG jako całość funkcjonuje na obszarze powiatu, województwa i kraju. Oznacza to, że jednostki OSP, jako integralna część KSRG, mogą być zaangażowane w działania ratownicze wykraczające poza granice ich macierzystego powiatu, a nawet województwa.
Możliwy jest wyjazd jednostki OSP na zabezpieczanie obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej (JRG) w sytuacji, kiedy obszar chroniony danej JRG wykracza poza granice powiatu. W takiej sytuacji należy mieć na uwadze zapisy Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 17 lipca 1998 r. w sprawie terenu działania jednostek ochrony przeciwpożarowej, okoliczności i warunków udziału tych jednostek w działaniach ratowniczych poza terenem własnego działania oraz zakresu, szczegółowych warunków i trybu zwrotu poniesionych przez nie kosztów.
W przypadku dysponowania poza województwo, nie ma prawnych możliwości dysponowania jednostek niewłączonych do KSRG przez Komendanta Powiatowego PSP, z wyjątkiem tych, które mają podpisane porozumienia. Jednakże, jako że KSRG jest systemem krajowym, Komendant Główny PSP (lub Komendant Wojewódzki w ramach swoich kompetencji) może koordynować działania, w tym dysponowanie sił i środków z KSRG (w tym OSP włączonych do systemu), do akcji ratowniczych na obszarze wykraczającym poza granice jednego województwa, zwłaszcza w przypadku poważnych zdarzeń, klęsk żywiołowych czy długotrwałych akcji wymagających wsparcia zasobów. W takich sytuacjach jednostki OSP z KSRG mogą być dysponowane jako część większych modułów lub kolumn ratowniczych koordynowanych przez Państwową Straż Pożarną na wyższym szczeblu.
Zwrot kosztów i rozliczenia
Działania ratownicze podejmowane przez OSP poza terenem własnego działania, zwłaszcza te wynikające z wezwania przez Państwową Straż Pożarną, generują znaczne koszty. W odpowiedzi na interpelację poselską, Wiceminister Spraw Wewnętrznych i Administracji Wiesław Leśniakiewicz przypomniał, że w aktualnym systemie prawnym istnieją przepisy umożliwiające zwrot od organów PSP kosztów uczestnictwa OSP w działaniach ratowniczych.
Zgodnie z § 5 ust. 2 rozporządzenia w sprawie terenu działania jednostek ochrony przeciwpożarowej, podmiot ponoszący koszty funkcjonowania danej jednostki występuje o zwrot poniesionych kosztów do organu Państwowej Straży Pożarnej, który wezwał jednostkę do udzielenia pomocy. Wniosek o zwrot należy złożyć w terminie 30 dni od dnia zakończenia działania ratowniczego, przedkładając zestawienie poniesionych kosztów.
Porozumienia między wójtami sąsiednich gmin w sprawie działania jednostek ochrony przeciwpożarowej powinny również zawierać ustalony zakres współpracy finansowej, dotyczący rekompensat. Gminy, podpisując trójstronne porozumienie o włączeniu OSP do KSRG, wyrażają zgodę na to, że obszarem działania OSP włączonej do KSRG jest powiat, a tym samym godzą się na ponoszenie kosztów działania OSP poza terenem gminy.
Wyzwania i perspektywy
Obecnie funkcjonujący system, choć prawnie uregulowany, stwarza szereg wyzwań. Istnieje debata na temat interpretacji przepisów, zwłaszcza w kontekście dysponowania jednostek spoza KSRG. Praktyka pokazuje, że jednostki OSP, nawet te spoza KSRG, często jako pierwsze docierają na miejsce zdarzenia i posiadają cenne informacje o lokalnym terenie.
Zgodnie z informacjami z KG PSP, trwają prace nad aktualizacją „Ramowych wytycznych Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej do opracowania zasad dysponowania sił jednostek ochrony przeciwpożarowej oraz zasad doraźnego zabezpieczenia operacyjnego terenu powiatu po zadysponowaniu zasobów ratowniczych”. Ma to na celu uporządkowanie i dostosowanie zasad do bieżących potrzeb. Komendy powiatowe i wojewódzkie PSP mają możliwość bieżącej modyfikacji planu sieci Jednostek Ochrony Przeciwpożarowej (JOP) według potrzeb.
Ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych z 2021 roku ma na celu wzmocnienie roli OSP w systemie ochrony przeciwpożarowej, poprzez poprawę regulacji prawnych, zwiększone dofinansowanie oraz wprowadzenie nowych świadczeń dla druhów. Ma to na celu minimalizowanie odpływu ludzi z OSP i stwarzanie zachęt dla nowych członków poprzez nowe możliwości szkoleń i uprawnień, co pośrednio wpływa na gotowość jednostek do działania, w tym również poza macierzysty obszar.