Kwestia właściwego zachowania pocztu sztandarowego, zwłaszcza podczas uroczystości kościelnych i państwowych, budzi wiele pytań i nierzadko prowadzi do niejednolitej interpretacji przepisów. Wiele jednostek kieruje się tradycją, co bywa problematyczne w przypadku udziału wielu pocztów. Niniejsza artykuł ma na celu wyjaśnienie zasad, a także przedstawienie praktyk związanych z pochylaniem sztandaru strażackiego, szczególnie w kontekście hymnu kościelnego.
Ceremoniał a praktyka
Zgodnie z ogólnie przyjętymi zasadami i ceremoniałem, pochylanie sztandaru jest formą oddawania honorów. W kontekście uroczystości kościelnych i państwowych, kluczowe jest zrozumienie, kiedy i w jaki sposób należy to robić.
Regulacje dotyczące oddawania honorów sztandarem
Zasady zachowania pocztów sztandarowych regulowane są przez odpowiednie dokumenty. Ustawa o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych jasno określa, że: "Poczty sztandarowe podczas wykonywania lub odtwarzania hymnu [państwowego] oddają honory przez pochylenie sztandaru." Można to rozwinąć na flagę i hymn strażacki.
Pochylanie sztandaru podczas uroczystości kościelnych
W czasie mszy świętej poczet sztandarowy ma ściśle określone zasady zachowania:
- W czasie wprowadzania sztandaru wszyscy wstają. Poczet przechodzi przez kościół, trzymając sztandar pod kątem 45% do przodu i staje po lewej lub po prawej stronie, bokiem do ołtarza i do zgromadzonych wiernych, podnosząc sztandar do pionu.
- Podczas każdego podniesienia Hostii: w czasie Przemienienia, przed Komunią św., oraz przy błogosławieniu św. Poczet sztandarowy powinien oddać hołd przez pochylenie sztandaru.
- U mnie zwyczajowo, przy podniesieniu. Gdy hostia lub kielich są podnoszone.
- Obsada pocztu sztandarowego w modlitwach uczestniczy wewnętrznie, nie bierze udziału w gestach zewnętrznych.
- Jeżeli poczty sztandarowe wprowadzane są przed ołtarz procesyjnie przez celebransa nabożeństwa, to po zasalutowaniu przed ołtarzem i zajęciu swojego miejsca stoją w pozycji „PREZENTUJ”, aż do chwili ucałowania ołtarza przez celebransa.
- W innym przypadku, kiedy celebrans nabożeństwa wychodzi z zakrystii, a poczty stoją już na swoim miejscu, to dowódca pocztu po usłyszeniu dzwonka na wejście celebransa przyciszonym głosem wydaje komendę „PREZENTUJ”.
Wątpliwości budzi kwestia, czy podczas przeistoczenia lub Komunii Świętej, gdy sztandar jest opuszczany, reszta pocztu również salutuje. Często jest to ustalane przed mszą, aby wszystkie poczty postępowały jednolicie.
Postawy i komendy sztandarowe
Prawidłowe zachowanie chorążego i asysty jest kluczowe dla godnego reprezentowania jednostki:
- Postawa zasadnicza „Baczność”: Chorąży trzyma sztandar postawiony na stopce drzewca, przy prawej nodze, na wysokości czubka buta. Drzewce przytrzymuje prawą ręką powyżej pasa. Łokieć prawej ręki lekko przyciśnięty do korpusu ciała. Lewa ręka opuszczona wzdłuż szwów spodni.
- Postawa „Spocznij”: Chorąży trzyma sztandar przy prawej nodze. Lewa noga w pozycji „spocznij”.
- „PREZENTUJ SZTANDAR”: Chorąży robi zwrot w skos, z jednoczesnym wysunięciem do przodu lewej nogi, na długość jednej stopy (ok. 30cm), lewą dłonią chwyta drzewce (ok. 10cm poniżej płata sztandaru) i pochyla w przód pod kątem 45 stopni. W przypadku ograniczonego miejsca, sztandar może być pochylony bokiem w stosunku do frontu pocztu. Przyboczni przyjmują postawę zasadniczą.
- „SALUT SZTANDAREM”: Wykonuje się w miejscu z postawy „PREZENTUJ”.
Zauważa się, że w niektórych materiałach instruktażowych występują różnice w postawach, co może prowadzić do niejasności. Brak jest też jasnego określenia postawy sztandarowego podczas grania hymnu państwowego.
Organizacja i wygląd pocztu sztandarowego
Ubiór galowy
Regulamin umundurowania określa ubiór galowy dla pocztów sztandarowych i flagowych:
- Rękawiczki białe.
- Pas główny koloru czarnego.
- Do ubioru galowego z pasem głównym stosuje się obuwie typu „skutery” (nogawki spodni wpuszczone w cholewki butów).
W poczcie obowiązkowo nosi się pas, a do pasa również obowiązkowo obuwie „skutery”. W innym miejscu jest z kolei mowa o jednolitości umundurowania w poczcie, co jest priorytetem. Trudno założyć opinacze do spódnicy, a poczet bez opinaczy to żaden poczet. Niektóre jednostki rozwiązały problem, wprowadzając uchwały zarządu, zgodnie z którymi kobiety noszą rogatywki i długie spodnie na wzór PSP.
W okresie zimowym dopuszczalny jest strój z kurtkami i założonym pasem głównym. Jednak w uroczystościach zbiorowych poczty sztandarowe powinny w tym względzie podporządkować się organizatorowi.
Skład pocztu i szkolenia
Możliwość niesienia Sztandaru to najwyższy zaszczyt i honor. Skład pocztu sztandarowego powinien być możliwie stały i powinien zostać również ustalony skład rezerwowy. Chorąży i przyboczni mogą być powoływani, jak też odwoływani przez Walne Zebranie związkowe jednostki związku zawodowego, do której należy sztandar. Skład pocztu sztandarowego powinny stanowić osoby godne tego wyróżnienia i nieprzypadkowe.
Brak stałego składu pocztu wymaga od odpowiedzialnego za organizację uroczystości powołania pocztu jednorazowego, który powinien zostać zapoznany z ceremoniałem. Ważne jest, aby zarządy gminne co jakiś czas robiły szkolenia z pocztami. Niestety, często na właściwą imprezę przyjeżdżają inne osoby niż te, które brały udział w szkoleniu, a ich wygląd pozostawia wiele do życzenia.
Członkowie Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP) mogą nosić umundurowanie wyjściowe i chodzić w pocztach flagowym i sztandarowym, pod warunkiem zgodności z regulaminem MDP i regulaminem umundurowania.
Kiedy wystawia się sztandar strażacki?
Okazji do wystawienia sztandaru strażackiego jest wiele, zarówno w kościele, jak i podczas innych uroczystości:
- Dzień Strażaka (4 maja)
- Boże Ciało
- Warta przy Bożym Grobie
- Rezurekcja
- Odpusty parafialne (np. 15 sierpnia, MB Różańcowej)
- Pogrzeby członków straży (wspierających, zwyczajnych, honorowych, MDP)
- Obchody powiatowe Dnia Strażaka
- Święto Konstytucji 3 Maja
- Święto Niepodległości (11 listopada)
- Pielgrzymki
- Uroczystości innych stowarzyszeń (poświęcenie i przekazanie sztandarów, samochodów, figur; obchody rocznic powstania jednostek straży, stowarzyszeń)
- Uroczystości samorządowe
- Uroczystości wynikłe pod wpływem wydarzeń (np. śmierć Jana Pawła II, katastrofa smoleńska)
- Dożynki Gminne (wszystkie OSP z terenu gminy)
Ważne jest, aby obecność sztandaru zawsze miała na celu godne reprezentowanie straży pożarnej.
Znaczenie sztandaru i jego przechowywanie
Sztandar jest symbolem organizacji, podobnie jak godło i hymn. Otaczanie tych symboli czcią i szacunkiem jest prawem i obowiązkiem każdego członka stowarzyszenia.
Sztandar winien być przechowywany w zamykanej na klucz gablocie za szkłem, która powinna zostać umieszczona w głównym pomieszczeniu związku zawodowego, na czołowej ścianie. W miejscu przechowywania sztandaru nie mogą być toczone kłótnie i wypowiadane wulgarne słowa. Nie należy tam również palić tytoniu i spożywać napojów alkoholowych.
Do transportu sztandaru winien być przygotowany odpowiedni pokrowiec. Przed umieszczeniem w pokrowcu, sztandar powinien być zawinięty w białe płótno. Bezpośrednią opiekę nad sztandarem sprawuje chorąży pocztu sztandarowego, który odpowiada za jego bezpieczeństwo i godność.