W każdej firmie, nawet najlepiej prowadzonej, może okresowo dochodzić do sytuacji potencjalnie niebezpiecznej. Awarie techniczne sprzętu, błędy ludzkie prowadzące do wypadków i niebezpiecznych sytuacji oraz zdarzenia losowe czy klęski żywiołowe, niosą za sobą trudne do przewidzenia skutki.
W trakcie takich wydarzeń może dojść również do niekontrolowanego powstania odpadów, których charakter może być zbliżony do odpadów wytwarzanych w procesach produkcyjnych lub zupełnie odbiegać od profilu działalności firmy. W przypadku powstawania odpadów o charakterze zbliżonym do odpadów wytwarzanych w bieżących procesach produkcyjnych, mamy na myśli sytuację, w której np. w wyniku zdarzenia/ciągu zdarzeń rozszczelnieniu ulega wanna procesowa z agresywną chemicznie cieczą (kwas, zasada), a wydostające się w sposób niekontrolowany medium zostaje następnie zabezpieczone i zebrane dzięki zabiegom służb ratowniczych. Natomiast w przypadku np. pożaru/powodzi powstają odpady o zupełnie innym składzie fizyko-chemicznym.
Definicje Kluczowych Pojęć
Pojęcie awarii technicznej oraz poważnej awarii przemysłowej jest precyzowane przez szereg przepisów i dokumentów międzynarodowych oraz krajowych. Zrozumienie tych definicji jest kluczowe dla właściwego zarządzania ryzykiem i minimalizowania skutków.
Awaria Techniczna
Awaria techniczna to gwałtowne uszkodzenie infrastruktury państwa (obiektów budowlanych, urządzeń, instalacji lub sieci technicznych lub informatycznych) skutkujące przerwami lub ograniczeniami w dostawie kluczowych towarów lub usług. Termin ten stosowany jest również na określenie nieplanowanego zdarzenia, często z udziałem materiałów (substancji) niebezpiecznych, wywołujących lub też mogących wywołać negatywne skutki dla zdrowia, środowiska lub poważne szkody (straty) w mieniu.
Awaria techniczna oznacza również zdarzenie będące wynikiem niekontrolowanych wydarzeń powstałych w trakcie działalności przemysłowej, prowadzące do powstania poważnego niebezpieczeństwa dla człowieka i/lub środowiska naturalnego, występujące bezpośrednio lub z opóźnieniem, wewnątrz przedsiębiorstwa albo poza nim, związane z jedną lub kilkoma sytuacjami niebezpiecznymi.
Poważna Awaria (wg Dyrektywy Seveso II/III)
W dyrektywie UE tzw. Seveso II (a także Seveso III) stosowane jest określenie poważna awaria, rozumiane jako wystąpienie niebezpiecznego zdarzenia, takiego jak emisja, pożar lub eksplozja, powstałego w wyniku niekontrolowanego rozwoju sytuacji, w czasie eksploatacji dowolnego zakładu objętego zakresem stosowania dyrektywy, które skutkuje powstaniem natychmiastowego lub opóźnionego poważnego niebezpieczeństwa dla zdrowia ludzi i/lub środowiska, wynikającego z pojawienia się jednej bądź wielu substancji niebezpiecznych.
Poważna Awaria w Polskim Prawie
Nieco szerzej pojęcie poważnej awarii definiują polskie przepisy dotyczące ochrony środowiska, stosując określenia:
- poważna awaria, czyli zdarzenie, a w szczególności emisja, pożar lub eksplozja powstałe w trakcie procesu przemysłowego, magazynowania lub transportu, w trakcie którego/których występuje jedna lub więcej niebezpiecznych substancji, które prowadzą do natychmiastowego powstania zagrożenia dla życia lub zdrowia ludzi lub środowiska lub też powstania takiego typu zagrożenia z opóźnieniem;
- poważna awaria przemysłowa - awaria zaistniała w zakładzie przemysłowym.
Tak definiuje pojęcie poważnej awarii ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 roku - Prawo ochrony środowiska. Jest to podstawowy akt prawny, w którym w ustawodawstwie polskim wdrożone zostały dyrektywy unijne.
Inne Kluczowe Pojęcia
- Awaria przemysłowa (industrial accident) - zdarzenie, które nastąpiło w wyniku niekontrolowanych zmian/niekontrolowanego przebiegu jakiejkolwiek działalności związanej z substancjami niebezpiecznymi (z udziałem substancji niebezpiecznych) na terenie instalacji, np. w czasie ich produkcji, wykorzystywania, przechowywania, usuwania (składowania), postępowania z nimi lub w transporcie.
- Efekt domina (domino effect) - wzrost prawdopodobieństwa lub/oraz ciężkości/wielkości skutków poważnej awarii z powodu bliskości/lokalizacji zakładów/instalacji, ilości/zapasów substancji niebezpiecznych w tych zakładach (instalacjach).
- Instalacja - jednostka techniczna w obrębie zakładu, w której produkuje się, wykorzystuje, przetwarza lub magazynuje niebezpieczne substancje.
- Instalacja niebezpieczna (hazardous installation) - stacjonarny zakład przemysłowy (miejsce), w którym są produkowane, przetwarzane, stosowane, magazynowane (przechowywane), wykorzystywane lub unieszkodliwiane (składowane) substancje niebezpieczne w takiej postaci i ilości, że istnieje ryzyko powstania poważnej awarii z udziałem substancji niebezpiecznej/niebezpiecznych, która mogłaby spowodować poważne szkody dla zdrowia ludzkiego lub środowiska, łącznie ze szkodami w majątku.
- Nadzwyczajne zagrożenie środowiska - zagrożenie spowodowane gwałtownym zdarzeniem, nie będącym klęską żywiołową, które może wywołać znaczne zniszczenie środowiska lub pogorszenie jego stanu, stwarzając powszechne niebezpieczeństwo dla ludzi i środowiska.
- Substancja niebezpieczna (dangerous substance) - substancja, mieszanina lub preparat wymienione w załączniku I, części 1 lub spełniające kryteria wyszczególnione w załączniku I, części 2 i obecne jako surowiec, produkt, produkt uboczny, pozostałość bądź produkt pośredni, włączając te substancje, co do których można przypuszczać, że mogą powstać w wyniku awarii.
- Ryzyko - prawdopodobieństwo wystąpienia określonego skutku, pojawiającego się w określonym czasie bądź w określonych warunkach.
- Raport bezpieczeństwa - dokument zawierający informacje o substancjach niebezpiecznych i instalacjach, mający na celu wykazanie, że opracowano i wdrożono politykę zapobiegania poważnym awariom oraz odpowiedni system zarządzania, zidentyfikowano zagrożenia, dokonano analizy ryzyka, podjęto niezbędne działania techniczne, organizacyjne i w sferze zarządzania w celu zapobiegania tym awariom i ograniczania ich skutków, a także przygotowano plany awaryjne.
Podstawy Prawne i Dyrektywa Seveso
W ramach wdrażania prawa europejskiego w dziedzinie ochrony środowiska jednym z fundamentalnych kierunków jest stworzenie systemu zapobiegania oraz ograniczania skutków awarii, wypadków i katastrof mogących powstać w zakładach przemysłowych, które stosują, magazynują, przerabiają lub wykonują jakiekolwiek operacje z substancjami chemicznymi mogącymi stworzyć zagrożenia dla ludzi i środowiska.
Historia i Cel Dyrektywy Seveso
Dyrektywa Unii Europejskiej określającą podstawowe zasady funkcjonowania tego systemu i określającą zarówno obowiązki prowadzących działalność przemysłową, jak i odpowiedzialność kompetentnych władz publicznych, jest Dyrektywa Rady Unii Europejskiej 96/82/EC dotycząca zarządzania poważnymi awariami przemysłowymi z udziałem substancji niebezpiecznych. Była ona nowelizacją Dyrektywy Rady 82/501/EWG z 24 czerwca 1982 roku, w sprawie zagrożenia poważnymi awariami przez niektóre rodzaje działalności przemysłowej, zwanej dyrektywą SEVESO. Nazwa ta pochodzi od miejscowości we Włoszech, gdzie w 1976 roku miała miejsce poważna katastrofa w zakładach chemicznych produkujących pestycydy i herbicydy, na skutek której uwolnieniu do atmosfery uległy bardzo duże ilości toksycznych i kancerogennych produktów, powodując olbrzymie skażenie środowiska.
W późniejszym okresie wprowadzono Dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady Unii 2012/18/UE z dnia 4 lipca 2012 r., znanej jako SEVESO III. Opublikowano ją w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej pod pozycją L 197 w dniu 24 lipca 2012 roku. W 2015 roku i w latach późniejszych przeprowadzono prace legislacyjne związane z wdrożeniem zapisów ww. Dyrektywy do prawa polskiego.
Wdrożenie w Polsce
Postanowienia znowelizowanej dyrektywy (Seveso II), w ramach wdrażania w Polsce przepisów Unii Europejskiej, znalazły swoje odzwierciedlenie w uchwalonej przez Sejm w dniu 27 kwietnia 2001 r. ustawie - Prawo ochrony środowiska (Dz. U Nr 62, poz.627), w której zagadnienia dotyczące zapobiegania i ograniczania poważnych awarii przemysłowych zostały zawarte w Tytule IV "Poważne awarie przemysłowe". Odzwierciedlenie zapisów Dyrektywy Seveso III nastąpiło również w rozporządzeniach wykonawczych do tej ustawy oraz dodatkowo w kilku innych ustawach, takich jak ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym czy ustawa o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie.
Nie wszystkie awarie i wypadki z udziałem substancji niebezpiecznych kwalifikuje się jako poważne awarie. Do oceny, czy określone zdarzenie spełnia kryteria poważnej awarii, pomocne jest rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 30 grudnia 2002 roku w sprawie poważnych awarii objętych obowiązkiem zgłoszenia do Głównego Inspektora Ochrony Środowiska. W rozporządzeniu tym określone zostały warunki odnoszące się zarówno do wielkości emisji i związanego z nią potencjalnego zagrożenia, jak również skutków, które zdarzenie wywołuje w stosunku do człowieka lub środowiska.
Kryteria Klasyfikacji Zakładów (ZDR, ZZR)
Zarówno w dyrektywach, jak i w ustawie "Prawo ochrony środowiska", obowiązki są zróżnicowane w zależności od ilości substancji niebezpiecznych znajdujących się na terenie zakładu. Dyrektywa EC wprowadza kryteria klasyfikacyjne, biorące pod uwagę rodzaj i ilość substancji, których przekroczenie (w sumie) na terenie zakładu powoduje, że zakład jest objęty jej postanowieniami.
Polska ustawa - Prawo ochrony środowiska definiuje wybrane podmioty jako zakłady o dużym lub zwiększonym ryzyku wystąpienia poważnej awarii przemysłowej. Zakłady stwarzające zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej kwalifikowane są do jednej z powyższych kategorii w zależności od rodzaju, kategorii i ilości substancji niebezpiecznej znajdującej się w zakładzie. Przy dokonywaniu kwalifikacji zakładu podstawę prawną stanowi obecnie Rozporządzenie Ministra Rozwoju z dnia 29 stycznia 2016 r. w sprawie rodzajów i ilości znajdujących się w zakładzie substancji niebezpiecznych, decydujących o zaliczeniu zakładu do zakładu o zwiększonym lub dużym ryzyku wystąpienia poważnej awarii przemysłowej.
- Zakład o dużym ryzyku wystąpienia awarii (ZDR) - nazwa kategorii zakładów (instalacji) spełniających kryterium większej wartości progowej - zagrożenie poważną awarią (katastrofą), o poważnych skutkach również poza terenem zakładu.
- Zakład o zwiększonym ryzyku wystąpienia poważnej awarii (ZZR) - nazwa kategorii zakładów (instalacji) spełniających kryterium mniejszej wartości progowej - zagrożenie awarią o skutkach wewnątrz zakładu lub (ewentualnie) o lokalnym zasięgu skutków.
Przykładem substancji, dla której określa się progi ryzyka, jest:
- Azotan amonu:
- (350/2500 ton) - stosuje się do azotanu amonu i związków azotanu amonu (innych niż wymienione poniżej), w których zawartość azotanu amonu jest większa niż 28% wag.
- (1250/5000 ton) - stosuje się do prostych nawozów z azotanu amonu objętych Dyrektywą 80/876/EWG oraz złożonych nawozów, w których zawartość azotu z azotanu amonu jest większa niż 20% wag.
Wielkość zagrożeń poważnymi awariami przemysłowymi w Polsce jest znacząca. Na podstawie danych GIOŚ, na dzień 31 grudnia 2005 r. ogólna liczba ZDR wynosiła 149, liczba ZZR - 193, a łączna liczba zakładów podlegających przepisom o przeciwdziałaniu poważnym awariom przemysłowym (ZDR + ZZR) wynosiła 342. Na obszarze województwa pomorskiego na koniec 2025 roku zakładów kwalifikowanych było w sumie 24, z czego 14 podmiotów to zakłady o dużym ryzyku, a 10 to zakłady o zwiększonym ryzyku. Wśród zakładów mogących stanowić zagrożenie wystąpieniem poważnej awarii nadal największy odsetek stanowią bazy paliw płynnych, zwłaszcza te, w których magazynuje się ciekłe gazy skroplone LPG. Oczywiście zakładami dużego ryzyka w województwie pomorskim są nadal największe zakłady przemysłowe.
Klasyfikacja Odpadów Powstałych w Wyniku Awarii
Powstające w wyniku awarii lub klęsk żywiołowych odpady wymagają specjalnej klasyfikacji. Dla celów klasyfikacyjnych, w Katalogu Odpadów występują następujące podgrupy charakteryzujące omawiane zjawiska:
- 16 81 Odpady powstałe w wyniku wypadków i zdarzeń losowych, w której wydzielone zostały 2 rodzaje odpadów, o kodach:
- 16 81 01* Odpady wykazujące właściwości niebezpieczne,
- 16 81 02 Odpady inne niż wymienione w 16 81 01.
- 16 82 Odpady powstałe w wyniku klęsk żywiołowych, analogicznie podzielonych również na 2 rodzaje odpadów, o kodach:
- 16 82 01* Odpady wykazujące właściwości niebezpieczne,
- 16 82 02 Odpady inne niż wymienione w 16 82 01.
Każdorazowo mamy więc do dyspozycji pozycję wskazującą na odpady niebezpieczne oraz odpady o właściwościach innych niż niebezpiecznych.
Postępowanie w Przypadku Awarii Przemysłowej
Rola Służb
Podczas każdego zdarzenia nadzwyczajnego/klęski żywiołowej zmuszeni jesteśmy o zaistniałej sytuacji poinformować odpowiednie służby - np. Straż Pożarną, Inspekcję Pracy, a w przypadku powstania odpadów również Inspekcję Ochrony Środowiska, która przy współpracy z miejscowym Wojewódzkim Inspektoratem Orony Środowiska określi rodzaj powstałych odpadów oraz na podstawie właściwości zaklasyfikuje odpady, przyporządkowując im właściwą pozycję w Katalogu Odpadów.
Właściwy rejestr poważnych awarii prowadzony jest przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska.
Dalsze Postępowanie z Odpadami
Kolejnym etapem jest wybór firmy, która dysponując odpowiednimi możliwościami i decyzją administracyjną w zakresie wymienionych powyżej kodów odpadów powstałych wskutek awarii, przystąpi do usuwania skutków konkretnego zdarzenia. Te działania mogą się rozpocząć dopiero po zgodzie ze strony służb ratunkowych, które określą bezpieczne warunki i czas rozpoczęcia prac porządkowych. Wykonywane czynności będą miały różnorodny charakter, od wypompowania odpadów płynnych (np. mieszanina wody z gaszenia z substancjami chemicznymi), kończąc na zaawansowanej rozbiórce i wywozie pozostałości obiektu.
Wyzwania w Gospodarce Odpadami po Awarii
Ze względów na trudności w oszacowaniu jakości powstałych odpadów, wielu przedsiębiorców zajmujących się odpadami rezygnuje jednak z ubiegania się o decyzję w zakresie podgrup 16 81 i 16 82. W przypadku skomplikowanych odpadów, zwłaszcza o charakterze chemicznym, powoduje to kłopoty ze znalezieniem odpowiedniej firmy. Praca w przypadku awarii często wymaga również szybkiej reakcji, własnego sprzętu, dyspozycyjności przez 24h na dobę, co stanowi dodatkowy argument zniechęcający firmy zajmujące się odpadami do podejmowania działań w zakresie zdarzeń nadzwyczajnych.
Jednostki Specjalistyczne
Odpowiedzią na powyższe problemy są Jednostki Ratownictwa Chemicznego, które dysponują odpowiednią wiedzą, ludźmi i zapleczem technicznym do wykonywania czynności w zakresie porządkowania terenów przemysłowych. Wraz z podstawowymi jednostkami Straży Pożarnej potrafią one skutecznie zabezpieczyć teren zdarzenia losowego, czyli miejsce powstania odpadów, przeciwdziałając negatywnym skutkom ewentualnych zaniechań wynikających z niewiedzy właściciela terenu lub jego błędnych decyzji. Często to właśnie te jednostki prowadzą współpracę z instalacjami, które specjalizują się w zagospodarowaniu powstałych odpadów.
Zapobieganie i Minimalizowanie Skutków Awarii
System Zarządzania Bezpieczeństwem
Obowiązujące przepisy prawne zawarte głównie w ustawie Prawo ochrony środowiska obligują właścicieli podmiotów gospodarczych do zapewnienia, aby ich zakłady (kwalifikowane jako ZDR i ZZR) były projektowane, wykonywane, prowadzone, jak też likwidowane, w sposób zapobiegający awariom przemysłowym i ograniczający ich skutki dla ludzi i środowiska. Prowadzący te zakłady zobowiązani są w szczególności do opracowywania szeregu dokumentów i procedur mających na celu tworzenie systemu bezpieczeństwa gwarantującego ochronę ludzi i środowiska.
W stosunku do prowadzących działalność przemysłową z wykorzystaniem substancji niebezpiecznych szczególny nacisk położono na stworzenie w zakładach wewnętrznego systemu zarządzania bezpieczeństwem, który łączy w sobie elementy oceny i analizy ryzyka i podjętych na tej podstawie środków zapobiegawczych (w tym postępowania w przypadku powstania katastrofy) z całą strukturą zarządzania i kierowania przedsiębiorstwem.
Programy Zapobiegania Awariom i Plany Operacyjno-Ratownicze
Wymagane jest sporządzenie programu zapobiegania poważnym awariom i przedłożenie go przed uruchomieniem zakładu do akceptacji właściwemu organowi PSP. Informacje dostarczone przez operatora w dokumentach wykorzystywane są do sporządzenia przez komendanta wojewódzkiego PSP zewnętrznego planu operacyjno - ratowniczego. Plan ten stanowi zbiór procedur postępowania wraz z określeniem niezbędnej ilości sił i środków ratowniczych oraz systemów koordynacji działań, informowania, powiadamiania i łączności w przypadku, gdy rozmiar zagrożenia przekroczy granice zakładu.
Istotnym elementem czynności zmierzających do opracowania takiego planu jest zapewnienie udziału społeczności lokalnych w sporządzaniu planu, a także określenie zasad postępowania ludzi mogących się znaleźć w strefie zagrożenia. Zewnętrzny plan operacyjno - ratowniczy jest sprawdzany w formie ćwiczeń nie rzadziej niż co 3 lata, a także powinien być aktualizowany w przypadku każdej zmiany technologii lub zmian funkcjonowania jednostek ratowniczych.
Rozporządzenia wykonawcze określają wymagania dla:
- raportów bezpieczeństwa,
- zewnętrznych planów operacyjno-ratowniczych,
- wewnętrznych planów operacyjno-ratowniczych.
Wewnętrzne plany operacyjno-ratownicze opisują działania podejmowane na własnym terenie zakładu na wypadek nadzwyczajnych zagrożeń.
Film instruktażowy dotyczący ewakuacji budynków i biur – Safetycare Bezpieczeństwo pożarowe w miejscu pracy
Współpraca Instytucji i Szkolenia
Dobrze zorganizowane przedsiębiorstwo, zwłaszcza takie, które w swoich procesach korzysta z dużych ilości substancji chemicznych, o różnym stopniu zagrożenia, prowadzi okresowe szkolenia w zakresie ochrony ppoż. Niewiele organizacji jednak zabezpiecza się i prowadzi ustalenia na wypadek ewentualnych zdarzeń losowych. Warto więc poszerzyć wiedzę pracowników o postępowanie w przypadku awarii, aby w momencie zagrożenia postępowanie było jak najbardziej celowe, gdyż wówczas każda minuta ma ogromne znaczenie dla zdrowia i życia pracowników, obiektów firmy oraz środowiska naturalnego.
Realizacja przez organy PSP zadań wynikających z ustawy "Prawo ochrony środowiska" nie będzie mogła być w pełni efektywna bez współpracy z innymi instytucjami i organizacjami, które w zakresie swojego działania mają ochronę środowiska i życia ludzi. Wspólne działania oraz wymiana informacji między wszystkimi zaangażowanymi stronami stanowią podstawowy element skuteczności działań. Od wielu lat prowadzone są wspólne działania kontrolne z Inspekcją Ochrony Środowiska, Państwową Inspekcją Pracy, Urzędem Dozoru Technicznego.
W kwietniu w Szkole Głównej Służby Pożarniczej uruchomiono studia podyplomowe w tym zakresie, co świadczy o rosnącym zapotrzebowaniu na odpowiednio przygotowaną kadrę. Realizację zapisów tej ustawy i funkcję Państwowej Straży Pożarnej należy też widzieć w kontekście zmieniających się zadań obrony cywilnej, która w zmieniającej się rzeczywistości kierunkuje swoje działania na zapobieganie i udział w zwalczaniu i ograniczaniu skutków klęsk żywiołowych i katastrof.
Kontrola i Weryfikacja
Ważnym elementem sprawdzenia skuteczności wewnętrznego systemu zapobiegania i ograniczania skutków awarii jest wprowadzony obowiązek kontrolowania przez komendy powiatowe Państwowej Straży Pożarnej zakładów stwarzających zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej. Państwowa Straż Pożarna jest od 1992 roku organizatorem Krajowego Systemu Ratowniczo - Gaśniczego, który wiąże wszelkie dostępne siły ratownicze oraz podmioty, które zgodziły się współpracować w ramach tego systemu w ściśle zdefiniowaną strukturę ratowniczą.
Celem tego systemu jest zapewnienie ochrony życia ludzi, ich zdrowia, własności oraz środowiska przed pożarami, klęskami żywiołowymi, katastrofami chemicznymi, technicznymi, ekologicznymi itp. Ustawowy zakres działań Państwowej Straży Pożarnej obejmuje szeroko rozumianą profilaktykę pożarową - nadzorowanie przestrzegania przepisów przeciwpożarowych, a także rozpoznanie zagrożeń na potrzeby prowadzenia działań ratowniczych.
Na podstawie przeprowadzanych działań, komendanci powiatowi i wojewódzcy sporządzają tzw. katalogi zagrożeń. Na ich podstawie sporządzane są plany ratownicze dla terenu powiatów i województw oraz przeprowadzane są szkolenia strażaków jednostek ratowniczo - gaśniczych PSP, członków jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych oraz ratowników z jednostek włączonych do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego.
Komendant wojewódzki PSP jest zobowiązany do powiadomienia ministra do spraw środowiska o awarii, która może mieć skutki transgraniczne i niezwłocznie mu przekazać informacje dotyczące zdarzenia oraz raport bezpieczeństwa, a także wewnętrzny i zewnętrzny plan operacyjno-ratowniczy. Następnie, minister niezwłocznie zawiadamia państwo, na terenie którego mogą wystąpić skutki awarii.