Zawód strażaka jest o marzeniem wielu dzieci, kojarząc się z odwagą, ratowaniem ludzi i zapobieganiem tragediom. Przedstawiciele tego zawodu, znani z czerwonych strojów i wozów, zajmują się nie tylko gaszeniem pożarów, ale także pomagają w najróżniejszych sytuacjach zagrożenia życia, w tym podczas wypadków samochodowych, powodzi czy wycieków toksycznych substancji. Jest to zawód niezwykle wymagający, wiążący się z licznymi zagrożeniami, odpowiedzialnością oraz koniecznością posiadania nerwów ze stali i odporności psychicznej.
W kontekście tak wymagającej służby pojawia się pytanie o możliwość podejmowania przez strażaków dodatkowej działalności zarobkowej. Niniejszy artykuł analizuje, czy strażak może zajmować się handlem lub inną formą działalności gospodarczej, bazując na obowiązujących przepisach prawnych, etycznych dylematach oraz praktycznych aspektach związanych z dorabianiem przez funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej (PSP).
Prawne Aspekty Podejmowania Dodatkowych Zajęć Zarobkowych
Kwestie związane z możliwością prowadzenia dodatkowej działalności zarobkowej przez strażaków reguluje ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej.
Wymóg Zgody Przełożonego
Zgodnie z art. 57a ust. 1 tej ustawy, strażak nie może podejmować zajęcia zarobkowego poza służbą bez pisemnej zgody przełożonego uprawnionego do mianowania lub powołania strażaka na stanowisko służbowe. Prowadzenie działalności gospodarczej jest traktowane jako jedno z takich dodatkowych zajęć zarobkowych.
Wydając zgodę, przełożony, zgodnie z art. 57a ust. 3, kieruje się potrzebą zachowania gotowości operacyjnej jednostki organizacyjnej Państwowej Straży Pożarnej, etyką służby oraz zachowaniem przez strażaka zdolności do pełnienia służby, biorąc również pod uwagę sytuację osobistą strażaka. Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej prowadzi ewidencję wydanych zgód na podjęcie zajęcia zarobkowego poza służbą, zawierającą dane takie jak imię i nazwisko strażaka, stanowisko służbowe, miejsce pełnienia służby oraz rodzaj i miejsce wykonywania podjętego zajęcia zarobkowego.
Ograniczenia i Zakazy Specjalne
Istotnym zapisem jest również art. 57a ust. 2 ustawy, który stanowi, że strażak nie może wykonywać czynności lub zajęć sprzecznych z obowiązkami wynikającymi z ustawy lub podważających zaufanie do Państwowej Straży Pożarnej. Ocena ta jest kluczowa i musi być każdorazowo dokonana pod kątem zakresu planowanej działalności gospodarczej.
Ponadto, Komendant Główny PSP wielokrotnie zwracał uwagę komendantom wojewódzkim PSP, że zgody na dodatkową działalność zarobkową dla strażaków posiadających uprawnienia rzeczoznawcy do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych nie mogą dopuszczać prowadzenia tej działalności na terenie powiatu lub miasta, w którym dany strażak pełni służbę. Celem tego ograniczenia jest zapobieganie kolizji działalności pozasłużbowej z zakresem działań służbowych, w szczególności tych związanych z odbiorem technicznym obiektów budowlanych. Doprowadzenie tej działalności poza wymienionym obszarem jest jednak dopuszczalne.
Etyka Zawodowa, Korupcja i Konflikty Interesów
Służba w szeregach PSP to powołanie realizowane w duchu godności, honoru, poświęcenia, odwagi, odpowiedzialności i profesjonalizmu. Kodeks etyki zawodowej, będący spisanym zbiorem norm i zasad, ma na celu przeciwdziałanie nadużyciom i korupcji, a jego złamanie może skutkować sankcjami, włącznie z odebraniem prawa do wykonywania zawodu. Mundur jest symbolem bezpieczeństwa, zaufania i wyróżnienia, zobowiązując strażaka do godnego zachowania.
W środowisku strażackim oraz w debacie publicznej pojawiają się poważne wątpliwości dotyczące potencjalnych konfliktów interesów, zwłaszcza gdy działalność dodatkowa dotyczy sfery ochrony przeciwpożarowej. Krytycy wskazują na możliwość "sugestii", kto ma dostarczyć np. gaśnice czy znaki, aby "podczas odbioru było wszystko ok". Tego rodzaju praktyki podważają zaufanie do służby i są niezgodne z etyką. Podkreśla się, że naganne są takie sugestie, a odpowiedzialność powinna spoczywać na osobie, która je składa, a nie na ogólnym zakazie uczciwie prowadzonej działalności.
Problemy korupcyjne mogą dotyczyć zwłaszcza rzeczoznawców, którzy za "stosowną łapówkę" mogą załatwić odstępstwa od projektowanych wymagań, co generuje znaczne oszczędności dla przedsiębiorców. Proponuje się, że eliminacja tego procederu mogłaby nastąpić poprzez likwidację ustawowych zapisów o uprawnieniach rzeczoznawców i stworzenie jasnych, czytelnych oraz jednoznacznych przepisów w zakresie bezpieczeństwa obiektów.
Debata na temat służby publicznej: Wzmocnienie etyki i uczciwości w sektorze
Motywacje Finansowe i Zarobki Strażaków
Jedną z głównych motywacji strażaków do poszukiwania dodatkowych źródeł dochodu są stosunkowo niskie zarobki. Przyjmuje się, że mediana wynagrodzeń na stanowisku strażaka wynosi około 3501 złotych netto, natomiast najniższe pensje kształtują się na poziomie około 2619 złotych netto. Nawet strażacy zarabiający najwięcej otrzymują pensje w wysokości około 4220 złotych netto i więcej.
Wielu funkcjonariuszy, pomimo poświęcenia i wymagań służby, nie jest w stanie godnie żyć ani realizować podstawowych ambicji, takich jak zakup mieszkania czy budowa domu, bez zaciągania długoterminowych kredytów. Pojawiają się pytania, dlaczego wykształcony strażak ma pracować dodatkowo na budowach czy sprzedawać produkty online, aby się utrzymać.
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 13 września 2021 r., strażacy otrzymują dodatki za szkodliwe warunki pracy oraz dodatek motywacyjny. Dodatek za służbę w warunkach szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych, liczony w godzinach, wynosi od 5% do 20% godzinowej stawki przeciętnego uposażenia funkcjonariuszy, w zależności od stopnia szkodliwości. Mimo to, wielu strażaków uważa, że ich zarobki są niewspółmierne do ponoszonego ryzyka i odpowiedzialności.
Praktyczne Aspekty Prowadzenia Działalności Gospodarczej przez Strażaka
Rodzaje Działalności i Rozliczenia
Strażak może prowadzić działalność w formie działalności wykonywanej osobiście, na przykład na podstawie umowy o dzieło. Dochody z takiej działalności mogą być rozliczane wspólnie z dochodami z pracy zarobkowej na jednym formularzu (np. PIT-37). Przykładem takiej działalności jest obsługa muzyczna imprez, która mieści się w zakresie działalności artystycznej.
W przypadku umowy o dzieło z przedsiębiorcą, zaliczkę na podatek dochodowy odprowadza zleceniodawca. Jeśli umowa jest zawierana bezpośrednio z osobą fizyczną (np. parą młodą), strażak jest zobowiązany do samodzielnego odprowadzenia zaliczki do 20. dnia miesiąca następującego po miesiącu osiągnięcia przychodu. Koszt uzyskania przychodu wynosi zazwyczaj 20% uzyskanego przychodu, a podatek dochodowy 18% (dla dochodów do 85 528 zł).
Teoretycznie strażak może również zarejestrować własną działalność gospodarczą. Nie jest przeszkodą fakt, że przychody będą osiągane sporadycznie, gdyż działalność gospodarcza obejmuje wszelką działalność producentów, handlowców lub usługodawców, również wtedy, gdy czynność została wykonana jednorazowo w okolicznościach wskazujących na zamiar wykonywania czynności w sposób częstotliwy (art. 15 ust. 2 ustawy o VAT). Usługi takie jak oprawa muzyczna imprez mogą być zwolnione z podatku od towarów i usług na podstawie art. 43 ust. 1 ustawy o VAT.
Ubezpieczenia i Oświadczenia Majątkowe
W przypadku zarejestrowanej działalności gospodarczej, strażak jest obowiązany do comiesięcznego odprowadzania składki na ubezpieczenie zdrowotne (NFZ). Należy pamiętać, że jeśli strażak uzyskuje przychody z więcej niż jednego tytułu do objęcia obowiązkiem ubezpieczenia zdrowotnego (służba w PSP i działalność gospodarcza), składka opłacana jest z każdego z tych tytułów odrębnie.
Będąc funkcjonariuszem służb mundurowych w systemie zabezpieczenia emerytalnego, strażak nie ma obowiązku odprowadzania składek na powszechne ubezpieczenie społeczne (ZUS) z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej; może jednak zostać objęty tym ubezpieczeniem dobrowolnie.
Strażak pełniący służbę jest również zobowiązany do składania corocznego oświadczenia majątkowego do dnia 31 marca następnego roku, w którym musi podać dane dotyczące prowadzenia działalności gospodarczej oraz informację o źródłach i wysokości osiągniętych w danym roku przychodów z tytułu innej działalności zarobkowej.
Propozycje Zmian i Debata w Środowisku Strażackim
Pojawiły się propozycje, aby wprowadzić dla strażaków rozwiązania podobne do tych obowiązujących w Policji, w tym zakaz prowadzenia działalności gospodarczej w sferze ochrony przeciwpożarowej. Zwolennicy tego rozwiązania argumentują, że ma to na celu eliminację patologii i potencjalnych nadużyć.
Jednakże, jak wskazują strażacy, takie zakazy często są postrzegane jako "nieadekwatne do problemu" i uderzają w osoby uczciwie prowadzące działalność. Wielu funkcjonariuszy uważa, że kluczem do rozwiązania problemów jest zwiększenie zarobków do poziomu adekwatnego do odpowiedzialności i specyfiki zawodu. Obawy budzi także możliwość masowych odejść ze służby, zwłaszcza wśród doświadczonych strażaków, jeśli zakaz zostanie wprowadzony bez jednoczesnego podniesienia uposażeń.
W praktyce, próby wprowadzania zakazów bywają omijane, na przykład poprzez przepisywanie firm na członków rodziny (żony, braci), co wiąże się z dodatkowymi komplikacjami, ale pozwala na kontynuowanie działalności. Podkreśla się, że zamiast skupiać się na zakazach, należy dążyć do tworzenia jasnych, czytelnych i jednoznacznych przepisów oraz surowego egzekwowania odpowiedzialności za wszelkie nadużycia, jednocześnie zapewniając strażakom godne wynagrodzenie za ich trudną i odpowiedzialną służbę.