Kwestia dowodzenia działaniami ratowniczymi, szczególnie w kontekście współpracy Państwowej Straży Pożarnej (PSP) z Ochotniczą Strażą Pożarną (OSP), jest tematem często poruszanym i budzącym wiele pytań. Przepisy prawne, choć istnieją, bywają interpretowane w różny sposób, prowadząc do niejasności w praktyce. Poniższa analiza ma na celu przybliżenie tej złożonej problematyki, uwzględniając obowiązujące regulacje i wynikające z nich dylematy.
Ramy Prawne Kierowania Działaniami Ratowniczymi
Podstawą dla organizacji systemu ratowniczego w Polsce jest Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG). Kluczowe zapisy dotyczące dowodzenia w tym systemie znajdują się w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 lutego 2011 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego.
Hierarchia Dowodzenia Według Rozporządzenia o KSRG
Zgodnie z § 24 ust. 1 Rozporządzenia o KSRG, kierowanie interwencyjne działaniami ratowniczymi są obowiązani przejąć ratownicy z jednostek ochrony przeciwpożarowej, posiadający kwalifikacje do kierowania działaniem ratowniczym, właściwi ze względu na obszar chroniony, w następującej kolejności:
- Członek ochotniczej straży pożarnej;
- Komendant gminny ochrony przeciwpożarowej, jeśli jest członkiem ochotniczej straży pożarnej;
- Strażak jednostki ochrony przeciwpożarowej;
- Dowódca zastępu Państwowej Straży Pożarnej;
- Dowódca sekcji Państwowej Straży Pożarnej;
- Zastępca dowódcy zmiany Państwowej Straży Pożarnej;
- Dowódca zmiany Państwowej Straży Pożarnej;
- Zastępca dowódcy jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożyarnej;
- Dowódca jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej.
Powyższa hierarchia jasno wskazuje na obowiązek przejęcia dowodzenia, co jest traktowane jako "muszę", a nie "mogę".
Definicja "Strażaka Jednostki Ochrony Przeciwpożarowej"
Istotnym elementem w interpretacji § 24 jest zrozumienie pojęcia „strażak jednostki ochrony przeciwpożarowej”. Zgodnie z Art. 15 Ustawy o ochronie przeciwpożarowej, jednostkami ochrony przeciwpożarowej są m.in. jednostki organizacyjne Państwowej Straży Pożarnej oraz ochotnicze straże pożarne. Jednakże Art. 16a ust. 2 i 3 tej samej ustawy precyzuje, że „strażakami jednostek ochrony przeciwpożarowej” są pracownicy zatrudnieni w jednostkach wymienionych w Art. 15 pkt 1a-5 i 8, posiadający kwalifikacje wymagane do wykonywania zawodu strażaka, technika pożarnictwa lub inżyniera pożarnictwa. OSP zaliczana jest do jednostek ochrony przeciwpożarowej, ale jej członkowie czynni nie są „pracownikami” w rozumieniu Art. 16a. Zatem członek OSP, który nie jest jednocześnie funkcjonariuszem PSP (lub innej formacji zawodowej wymienionej w Art. 15 pkt 1a-5 i 8), nie jest „strażakiem jednostki ochrony przeciwpożarowej” w rozumieniu Art. 16a ust. 2 i 3, lecz „członkiem ochotniczej straży pożarnej”.
To rozróżnienie jest kluczowe, ponieważ pozycja 3 w hierarchii dowodzenia (§ 24 ust. 1 pkt 3) odnosi się do „strażaka jednostki ochrony przeciwpożarowej”. W praktyce oznacza to funkcjonariusza PSP (lub innej zawodowej JOP), który jest na służbie w danej jednostce, lub został skierowany na miejsce zdarzenia w czasie służby, nawet jeśli jego stanowisko jest niższe niż dowódca zastępu. To potwierdza, że strażak PSP (nawet na stanowisku niższym niż dowódca zastępu w PSP, ale posiadający uprawnienia do kierowania działaniami ratowniczymi) ma wyższe uprawnienia dowódcze niż komendant gminny OSP, jeśli ten jest członkiem OSP, oraz wyższe niż zwykły członek OSP.
Status Funkcjonariusza PSP Poza Służbą
Kwestia, czy strażak PSP nie będący na służbie, ale będący jednocześnie członkiem OSP, ma obowiązek przejąć dowodzenie, jest źródłem wielu dyskusji. Ustawa o Państwowej Straży Pożarnej jasno określa, że strażakiem jest funkcjonariusz pełniący służbę w PSP. Mimo że „strażakiem się jest, a nie bywa”, w kontekście dowodzenia kluczowe jest rozróżnienie między pełnieniem służby a byciem członkiem OSP poza godzinami pracy. Jeśli funkcjonariusz PSP wyjeżdża do akcji jako członek OSP i nie został powołany do służby przez właściwego komendanta, to w tym konkretnym momencie nie jest on na służbie w PSP. Komendant Miejski/Powiatowy może wydać polecenie i mimo, że funkcjonariusz wyjechał z OSP, może zostać powołany do służby i przejąć dowodzenie nad akcją.
Biorąc pod uwagę art. 16a Ustawy o ochronie ppoż., który mówi o "pracowniku" z kwalifikacjami, funkcjonariusz PSP na wolnym, będąc członkiem OSP, formalnie nie jest "pracownikiem" wykonującym zawód strażaka w tym momencie, choć posiada te kwalifikacje. To sprawia, że jego pozycja w hierarchii dowodzenia z punktu 3 § 24 KSRG staje się niejednoznaczna w porównaniu do strażaka PSP na służbie.
Kwalifikacje, Doświadczenie i Praktyczne Dylematy
Przepisy jasno określają, że do kierowania działaniami ratowniczymi wymagane są odpowiednie kwalifikacje. Strażacy PSP po obecnym kursie podstawowym oraz starsi po kursach podoficerskich posiadają uprawnienia do bycia Kierującym Działaniami Ratowniczymi (KDR).
Szkolenie Podstawowe a Zdolność Dowodzenia
Wielu strażaków PSP, w tym ci po szkoleniu podstawowym, ma formalne uprawnienia do dowodzenia. Istnieje jednak pogląd, że samo ukończenie szkolenia podstawowego nie zawsze przekłada się na realne umiejętności dowodzenia. Sugeruje się, że osoby te powinny zdobywać doświadczenie przez minimum 3 lata, zanim zaczną dowodzić. W praktyce, w przypadku dylematu między młodym strażakiem po szkoleniu PSP (jadącym jako OSP), a doświadczonym ochotnikiem z OSP mającym kilkadziesiąt wyjazdów rocznie i 20 lat stażu, wielu wolałoby doświadczonego ochotnika.
Zdrowy Rozsądek kontra Przepisy
Często podkreśla się potrzebę kierowania się logiką i zdrowym rozsądkiem na miejscu zdarzenia. Mimo że hierarchia dowodzenia jest jasno określona, w sytuacjach kryzysowych doświadczony KDR często słucha głosów wokół i wyciąga właściwe wnioski. Zdarza się również, że dowodzenie jest celowo oddawane w ręce mniej doświadczonego strażaka, aby mógł on zdobyć praktyczne umiejętności, co jest elementem szkoleń wewnętrznych w OSP. "Odwaga powinna pozostać w szufladzie!" - ta sentencja podkreśla, że nierozważne decyzje podyktowane ambicją mogą prowadzić do błędów.
Koordynacja Medyczna
W przypadku działań medycznych, decyzje podejmują zazwyczaj osoby z największą wiedzą w tym zakresie. Mogą to być strażacy OSP będący ratownikami medycznymi, strażacy PSP z takimi kwalifikacjami, a następnie dowódcy PSP lub strażacy OSP posiadający kwalifikacje KPP. Ważne jest, że KDR pozostaje zwierzchnikiem dla koordynatora medycznych czynności ratowniczych, ale powinien polegać na wiedzy specjalistów. Brak znajomości doświadczenia poszczególnych ratowników może jednak sprawić, że KDR będzie polegał na domniemanej większej wiedzy kolegów z PSP.
OCENA SYTUACJI - PIERWSZA POMOC PRZEDMEDYCZNA
Wewnętrzne Zasady OSP
Niektóre OSP mają własne, wypracowane przez dziesięciolecia zasady dowodzenia. Mówi się, że jeżeli na miejsce zdarzenia przyjeżdża zastęp z PSP, to dowodzi dowódca z PSP. Jednak osoby z PSP, WSP (Wojskowej Ochrony Przeciwpożarowej) oraz LSP (Lotniskowej Służby Ratowniczej) przyjeżdżające na miejsce zdarzenia jako członkowie OSP, podlegają łańcuchowi dowodzenia na zasadach OSP, chyba że zostaną oficjalnie powołani do służby przez odpowiedniego komendanta.
Jednolite Szkolenia dla Strażaków OSP
W kontekście dyskusji o kwalifikacjach, istotna jest kwestia jednolitych szkoleń dla strażaków OSP. Ustawa o OSP przewiduje, że odbycie przez strażaka OSP wszystkich wymienionych szkoleń jest równorzędne z ukończeniem szkolenia w zawodzie strażaka. Oznacza to, że strażak OSP posiadający stosowne dokumenty potwierdzające ukończenie poszczególnych szkoleń nie będzie kierowany na szkolenia podstawowe w zawodzie strażaka w PSP. Komenda Główna PSP pracuje nad aktualizacją dokumentów normujących organizację i realizację szkoleń strażaków OSP, aby dostosować je do zapisów nowej ustawy.
Podsumowanie Problemu
System przejmowania dowodzenia, choć formalnie opisany w przepisach, wciąż pozostawia pole do interpretacji, zwłaszcza w odniesieniu do strażaków PSP będących członkami OSP i niebędących na służbie. Mimo że przepisy wskazują na wyższe uprawnienia strażaka jednostki ochrony przeciwpożarowej (w domyśle funkcjonariusza PSP) niż członka OSP, życie nie jest czarno-białe. Konieczne jest istnienie hierarchicznych mechanizmów nadzoru i dowodzenia, które uwzględniają zarówno formalne kwalifikacje, jak i realne doświadczenie oraz zdrowy rozsądek, aby zapewnić bezpieczeństwo i skuteczność działań ratowniczych. Rozwiązanie tej złożoności wymaga dalszych doprecyzowań prawnych i wypracowania jednolitych standardów postępowania.