Ospa wietrzna, znana również jako wiatrówka, to powszechna i bardzo zaraźliwa choroba wirusowa wywołana przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (Varicella zoster virus, VZV). Jest jedną z najbardziej zaraźliwych chorób zakaźnych. Wiele osób postrzega ją jako łagodną dolegliwość u dzieci, jednak jej powikłania mogą być bardzo poważne - szczególnie u młodzieży i dorosłych. W Polsce rocznie rejestruje się około 150-220 tysięcy zachorowań, z czego większość stanowią dzieci do 10. roku życia.
Najczęstszym źródłem zakażenia jest bezpośredni kontakt z chorym lub droga kropelkowa. Zakażenie szerzy się także przez kontakt z przedmiotami zanieczyszczonymi wydzielinami z dróg oddechowych chorej osoby. Możliwe jest również zarażenie poprzez kontakt ze zmianami skórnymi chorego (pęcherzykami) i sączącym się z nich płynem.
Objawy i przebieg ospy wietrznej
Do głównych objawów choroby należą: swędząca wysypka grudkowo-pęcherzykowa na tułowiu, twarzy, owłosionej skórze głowy, kończynach i błonach śluzowych. Pojawienie się charakterystycznej wysypki zwykle jest poprzedzone kilkudniowym okresem objawów zwiastunowych, takich jak bóle głowy, gorączka/stan podgorączkowy, złe samopoczucie czy utrata apetytu. Wysypka przyjmuje różnorodną postać w trakcie rozwoju choroby: czerwonych plamek, które po pewnym czasie wypełniają się płynem surowiczym, następnie zmieniają się w krostki, a na końcu w strupy. Gojenie się zmian skórnych trwa zwykle około tygodnia. Charakterystycznymi objawami są również bóle mięśni i powiększenie węzłów chłonnych.
Okres zakaźności i inkubacji
Okres inkubacji, czyli czas od chwili zakażenia do pojawienia się pierwszych symptomów choroby, to najczęściej od 10 do 21 dni (średnio około 14 dni). Okres zakaźności trwa od 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki i do 6 dni po jej wystąpieniu, praktycznie do przyschnięcia wszystkich pęcherzyków. Zakażenie może dochodzić nawet dwa dni przed pojawieniem się charakterystycznych zmian skórnych.
Powikłania ospy wietrznej
W większości przypadków ospa wietrzna przebiega łagodnie, jednak u 2-6% chorych mogą wystąpić groźne powikłania. Nawet po łagodnym przechorowaniu wirus pozostaje w organizmie w postaci utajonej do końca życia. Zagrożenia związane z ospą wietrzną wynikają z możliwych powikłań, a także faktu, że jest to bardzo zaraźliwe schorzenie (na poziomie nawet 90-95 proc. w przypadku kontaktu domowego z osobą chorą). Nie jesteśmy w stanie przewidzieć, które dzieci przechorują ospę wietrzną łagodnie, a u których dojdzie do rozwoju ciężkich powikłań.
Do najczęstszych i groźnych powikłań należą:
- Zakażenia bakteryjne skóry: mogą powodować powstanie szpecących blizn, nacieków zapalnych lub ropnych zapaleń skóry, powstających na skutek rozdrapywania pęcherzyków wypełnionych płynem surowiczym.
- Objawy neurologiczne: zapalenie móżdżku, mózgu, czy opon mózgowo-rdzeniowych, które mogą prowadzić do trwałych zaburzeń neurologicznych.
- Ostra małopłytkowość.
- Zakażenie układu oddechowego: wirusowe zapalenie płuc oraz wtórne zapalenie płuc.
- Mniej powszechne powikłania: zapalenia stawów, nerek czy mięśnia sercowego, porażenia nerwu twarzowego oraz stany zapalne nerwu wzrokowego.
Ospa wietrzna ma cięższy przebieg u dorosłych powyżej 20. roku życia (ryzyko powikłań, a nawet zgonu jest 10-20 razy większe niż u dzieci). Jest również bardzo groźna dla kobiet w ciąży, stwarzając zagrożenie dla płodu (możliwe trwałe uszkodzenia) oraz dla noworodków matek, które zachorowały na ospę w ciągu 5 dni przed porodem lub do 48 h po nim. Szczególnie zagrożeni są także chorzy z upośledzoną odpornością (z powodu wrodzonych niedoborów odporności, w czasie leczenia przeciwnowotworowego lub otrzymywania hormonów steroidowych).
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej
Szczepienie ochronne jest podstawową zasadą profilaktyki przeciwko ospie wietrznej. W Polsce dostępne są dwie szczepionki przeciwko ospie wietrznej: Varilrix oraz Varivax. Są to preparaty monowalentne (jednoskładnikowe), zawierające w swoim składzie żywy, osłabiony (atenuowany) szczep wirusa ospy wietrznej i półpaśca (Varicella zoster virus, VZV), szczep Oka. Skład preparatów jest bardzo podobny i wykazują one taką samą skuteczność oraz poziom bezpieczeństwa. Szczepionka należy do tzw. szczepionek żywych, ale wirusy są tak osłabione i zmodyfikowane, że nie wywołują u zdrowych osób choroby, a jedynie stymulują odporność. Nie ma niebezpieczeństwa przeniesienia wirusa szczepionkowego na osoby z niedoborami odporności.
Skład i działanie szczepionki Varilrix
W składzie szczepionki Varilrix znajduje się substancja czynna, którą jest wirus Varicella zoster (0,5 ml), szczep Oka (żywy, atenuowany wirus ospy i półpaśca). Do pozostałych składników szczepionki zaliczają się: laktoza, sorbitol, mannitol, woda i aminokwasy do zastrzyków. Ponadto w składzie szczepionki znajdują się śladowe ilości neomycyny. Varilrix ma postać proszku w lekko kremowym, żółtym kolorze. Przed aplikacją jest rozpuszczany w wodzie do zastrzyków i bezpośrednio po tym aplikowany. Varilrix wstrzykuje się zazwyczaj w ramię lub udo. Szczepionka Varivax jest preparatem o bardzo zbliżonym składzie i praktycznie identycznym działaniu, dlatego może być stosowana np. jako dawka przypominająca, również gdy przy pierwszym wkłuciu zastosowano Varilrix.
Skuteczność i bezpieczeństwo szczepienia
Szczepionka przeciw ospie wietrznej jest bezpieczna i dobrze tolerowana, rzadko wywołuje niepożądane odczyny poszczepienne. Jej skuteczność jest bardzo wysoka. Jeżeli pod uwagę weźmiemy ochronę przed ciężkim przebiegiem zakażenia, to skuteczność podania 1 dawki lub 2 dawek jest porównywalna i wynosi ok. 98-99%. Ochrona przed rozwojem jakichkolwiek objawów ospy wietrznej jest wysoka i po podaniu 2 dawek wynosi 92% (po 1 dawce wynosi 77-86%). Szczepienie zabezpiecza przed objawami i powikłaniami ospy wietrznej na całe życie. Rzadko po szczepieniu występuje poronna postać ospy wietrznej. Rzadko się zdarza, aby dzieci chorowały mimo szczepienia.
Szczepionka może zostać również podana jako szczepienie poekspozycyjne (po kontakcie z chorym) - optymalnie do 72 godzin od kontaktu (najpóźniej w ciągu 72-120 h po narażeniu na kontakt z osobą chorą na ospę). Takie szczepienie zwykle nie zapobiega zachorowaniu, ale znacznie łagodzi przebieg choroby.
Schemat szczepienia
Szczepionkę przeciwko ospie wietrznej podaje się podskórnie (w ramię lub udo). Można ją podawać już od 9. miesiąca życia u zdrowych dzieci, choć zaleca się rozpoczęcie szczepienia po ukończeniu 12. miesiąca życia, a najlepiej przeprowadzić je między 12. a 18. miesiącem życia. Kompletne szczepienie obejmuje podanie 2 dawek szczepionki. Minimalny odstęp to 6 tygodni, optymalny - 3 miesiące. Między pierwszą a drugą dawką szczepionki należy zachować odstęp co najmniej 6 tygodni, aby zapewnić jeszcze lepszą odporność.
Dzieci do 12 lat, które kwalifikują się do bezpłatnego szczepienia obowiązkowego, dostają jedną dawkę. Natomiast osoby powyżej 12 roku życia otrzymują dwie dawki.
Szczepionkę przeciwko ospie wietrznej można podać wraz ze szczepionkami skojarzonymi - nie stanowi to problemu. Minimalny odstęp pomiędzy podaniem kolejnych dawek szczepionek żywych wynosi 4 tygodnie. Po szczepieniu nie trzeba powstrzymywać się od codziennych aktywności (np. kąpieli itp.).
Dla kogo jest szczepionka? Zalecenia i obowiązki
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest zalecane każdemu, kto nigdy nie chorował na nią w przeszłości i nie był wcześniej szczepiony, bez limitów wiekowych. Jest to szczególnie ważne w przypadku dorosłych, którzy nigdy nie przechodzili wiatrówki, ponieważ ospa u nich przebiega ciężej. W Polsce szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest zalecane dla większości populacji i jest pełnopłatne.
Jednakże, zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych (PSO), szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest obowiązkowe i bezpłatne dla określonych grup ryzyka dzieci i młodzieży do ukończenia 19. roku życia, które nie chorowały wcześniej na ospę wietrzną. Należą do nich:
- Dzieci i młodzież z wrodzonym lub nabytym upośledzeniem odporności (w tym zakażone wirusem HIV).
- Dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji.
- Osoby przed planowanym leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią, oraz po przeszczepieniu narządów.
- Dzieci i młodzież z otoczenia wyżej wymienionych osób, które jeszcze nie chorowały na ospę wietrzną.
- Dzieci do 12. roku życia przebywające w żłobkach, klubikach dziecięcych, rodzinnych domach dziecka, placówkach opiekuńczo-wychowawczych, zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych, regionalnych placówkach opiekuńczo-terapeutycznych, zakładach opiekuńczo-leczniczych, domach dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych oraz w domach pomocy społecznej.
Szczepienie jest również rekomendowane kobietom planującym ciążę, jeśli nie chorowały nigdy na ospę wietrzną. O konieczności szczepienia przeciwko ospie, ze względu na powyższe wskazania środowiskowe, decyduje lekarz, najczęściej pierwszego kontaktu (w przypadku dzieci - pediatra).
Koszty i dostępność
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej dostępna na rynku polskim (np. Varilrix) niestety nie jest refundowana dla większości pacjentów. Jej koszt w zależności od apteki wynosi od 240 zł do 290 zł za jedną dawkę. Aby wykonać szczepienie, niezbędne jest uzyskanie kwalifikacji do szczepienia od lekarza. Koszt szczepionki nie obejmuje kwalifikacji do szczepienia.
Po stronie pacjenta lub jego rodziców/opiekunów prawnych leży wcześniejsze wykupienie preparatu przeciwko ospie wietrznej w aptece na podstawie recepty. W trakcie transportu z apteki do domu lub przychodni należy ją umieścić w torbie termicznej, aby zachować jej właściwości.
Przeciwwskazania i środki ostrożności
Przed podaniem szczepionki lekarz przeprowadza rozmowę i badanie, na podstawie których dokonuje kwalifikacji do szczepienia. Istnieją sytuacje, w których szczepienie jest przeciwwskazane:
- Stany obniżenia odporności: wrodzone lub nabyte niedobory odporności (np. zakażenie HIV), chłoniaki, inne nowotwory z zajęciem szpiku czy układu chłonnego.
- Ciąża: szczepienie kobiet w ciąży jest przeciwwskazane. Ponadto zaleca się, aby kobiety po szczepieniu na ospę przez miesiąc nie zachodziły w ciążę i stosowały środki antykoncepcyjne.
- Gorączka lub stan podgorączkowy.
- Ciężkie reakcje alergiczne na składniki uprzednio podanych szczepionek lub na neomycynę (w składzie szczepionki znajdują się śladowe ilości neomycyny). Miejscowe uczulenie na neomycynę w preparatach stosowanych na skórę (tzw. wyprysk kontaktowy) nie stanowi jednak przeciwwskazania.
- Przyjmowanie radioterapii w odstępie krótszym niż pół roku.
- Niska odporność humoralna.
- Przyjmowanie salicylanów: nie wolno podawać w ciągu 6 tygodni po szczepieniu przeciwko ospie.
- Leczenie krwią, osoczem, immunoglobulinami lub innymi preparatami krwi: szczepienia nie należy wykonywać przez 3-11 miesięcy po leczeniu krwią, osoczem, immunoglobulinami lub innymi preparatami krwi. Preparatów krwi nie należy także podawać w ciągu 2 tygodni po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej. Jeżeli takie leczenie jest konieczne, szczepienie trzeba powtórzyć po odpowiednio długiej przerwie.
Jeśli u dziecka podejrzewa się lub rozpoznano ciężki niedobór odporności albo nowotwór złośliwy krwi lub układu chłonnego (np. białaczkę, chłoniaka), lub przyjmuje ono leki osłabiające układ odpornościowy (np. kortykosteroidy), nie wolno go szczepić. Jeśli zaszczepione dziecko będzie miało po szczepieniu kontakt z pacjentem z wymienionych grup ryzyka lub z kobietą w ciąży, należy zgłosić to lekarzowi.
Według informacji od producenta nie ma danych dotyczących szczepienia kobiet karmiących piersią, dlatego w tym okresie szczepienie nie jest zalecane.
Przed podaniem szczepionki zaleca się powiedzieć lekarzowi o wszystkich przyjmowanych w ostatnim czasie lekach i suplementach, także tych dostępnych bez recepty. Niektóre substancje lecznicze mogą spowodować konieczność odłożenia szczepienia na kolejne 3 miesiące.
Jak działa szczepionka?
Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP)
Szczepionka na wiatrówkę jest bezpieczna i dobrze tolerowana, jednak może powodować łagodne i krótkotrwałe skutki uboczne. Są to tzw. odczyny poszczepienne, które ustępują samoistnie w krótkim czasie. Jeżeli w ciągu czterech tygodni po szczepieniu na ospę wietrzną zaobserwujemy zaburzenie stanu zdrowia, możemy mówić o niepożądanych odczynach poszczepiennych (NOP).
Najczęściej występujące objawy
Do najczęściej występujących objawów niepożądanych wywołanych podaniem Varilrix (i Varivax) należą:
- Ból, zaczerwienienie i/lub obrzęk skóry w miejscu wykonania zastrzyku (zwykle w pierwszej dobie po szczepieniu, ok. 10%).
- Stan podgorączkowy lub gorączka (pojawia się zwykle 7-21 dni po szczepieniu i dotyczy ok. 5-15% szczepionych).
- Wysypka (kilka zmian na skórze: czerwonawych grudek, rzadziej typowych pęcherzyków), która pojawia się w ciągu 5-26 dni po szczepieniu u 3-5% szczepionych i znika samoistnie bez śladu. Wysypka podobna do występującej w przebiegu ospy.
Powyższe objawy ustępują samoistnie po 2-3 dniach od szczepienia. Jeśli się pojawią, można zastosować lek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy, np. paracetamol.
Rzadziej występujące NOP
Rzadziej występującymi objawami są:
- Zakażenie dróg oddechowych, stany zapalne gardła, katar, kaszel.
- Powiększone węzły chłonne.
- Zawroty i ból głowy.
- Uczucie senności, rozdrażnienie, zmęczenie, obniżone samopoczucie.
- Wymioty, brak apetytu.
- Świąd, ból mięśni i stawów.
Wyjątkowo rzadkie i poważne NOP
Do wyjątkowo rzadko pojawiających się przypadków NOP należą: zapalenie spojówek, biegunka, pokrzywka. Sporadycznie występują też reakcje alergiczne, w tym anafilaktyczne, półpasiec, zapalenie mózgu, zapalenie móżdżku, przejściowe zaburzenia chodu i osłabienie koordynacji ruchowej (niezborność ruchowa, chwiejny chód, problemy z utrzymaniem równowagi), małopłytkowość, drgawki, rumień wielopostaciowy.
W przypadku ciężkich odczynów (np. reakcja anafilaktyczna), które stwarzają zagrożenie dla życia pacjenta, wymagana jest natychmiastowa wizyta w szpitalu.
Ospa wietrzna a półpasiec
Półpasiec jest chorobą ściśle związaną z ospą wietrzną. Zakażenie półpaścem jest wywoływane przez ten sam wirus co ospa, czyli wirus VZV. Schorzenie to może dotknąć osoby, które przechorowały już ospę wietrzną, ponieważ wirus pozostaje w organizmie jeszcze przez wiele lat w nieaktywnej formie. W sprzyjających okolicznościach, np. stanach zaburzonej odporności, zaostrzeniach chorób przewlekłych lub po 50. roku życia, może dojść do uaktywnienia się wirusa i rozwoju półpaśca. Szczepienie przeciw ospie wietrznej wykazuje skuteczność również jako środek zapobiegawczy przeciwko półpaścowi.
Charakterystyczne w półpaścu są objawy skórne (wysypka i bolesne pęcherze). Powikłania częściowo pokrywają się z tymi występującymi przy ospie (zapalenie płuc, porażenie nerwu twarzowego), ale występują też nerwobóle, częściowa utrata słuchu lub wzroku.
Mity wokół ospy wietrznej: "Ospa party"
Istnieje błędne przekonanie, że ospa wietrzna powinna zostać przechorowana w dzieciństwie, aby uniknąć cięższego przebiegu w dorosłości. Z tego powodu niektórzy rodzice organizują tzw. "ospa party" - spotkania, podczas których zdrowe dzieci, które nie przechodziły jeszcze ospy wietrznej, mają kontakt z dzieckiem aktualnie zarażonym tym wirusem. W zamyśle celem takiego spotkania jest zarażenie zdrowych dzieci, aby po przejściu choroby ich układ odpornościowy wytworzył trwałą odporność.
Jednakże, ospa wietrzna jest chorobą nieprzewidywalną. Chociaż w większości przypadków przebiega łagodnie, to u niektórych mogą wystąpić groźne powikłania. Nie jesteśmy w stanie przewidzieć, które dzieci przechorują ospę wietrzną łagodnie, a u których dojdzie do rozwoju ciężkich powikłań. Ryzyko zakażenia się wirusem "szczepionkowym" w wyniku bliskiego kontaktu z zaszczepionym dzieckiem jest minimalne i nie stanowi zagrożenia dla osób z niedoborami odporności.