Miasto Sanok, położone w województwie podkarpackim, w dolinie Sanu, stanowi ważne centrum administracyjne, gospodarcze i kulturalne. Znane jest z bogatej historii, malowniczych szlaków turystycznych oraz jako miejsce głęboko związane z losami wybitnej rodziny Beksińskich, której twórczość i tragiczne dzieje nierozerwalnie wplotły się w tożsamość miasta. Sanok to także ośrodek, w którym przechowywana jest unikalna kolekcja ikon oraz dzieła Zdzisława Beksińskiego, a sam artysta, nawet po śmierci, stał się punktem odniesienia dla współczesnych wydarzeń, takich jak pożar katedry Notre Dame.
Rodzina Beksińskich: Fundamenty i Dziedzictwo Sanoka
Trudno wyobrazić sobie Sanok bez rodziny Beksińskich, która przez pokolenia kształtowała jego oblicze. Dzieje rodu w Sanoku rozpoczął Mateusz Beksiński, który w wieku 16 lat brał udział w Powstaniu Listopadowym. Po upadku powstania, wraz z przyjacielem Walentym Lipińskim, schronił się w Galicji i w Sanoku założyli warsztat kotlarski. Ten zakład dał początek Sanockiej Fabryce Wagonów, która później przekształciła się w znany producent autobusów - Autosan.
Kolejne pokolenia Beksińskich również wyróżniały się talentem i zaangażowaniem. Syn Mateusza, Władysław, zasłynął jako architekt miejski, którego pomysły urbanistyczne, projekty i działalność patriotyczna przyniosły mu tytuł honorowego obywatela Sanoka. Potomkowie Władysława, czyli jego syn Stanisław i wnuk Zdzisław, również zostali dyplomowanymi architektami.
Zdzisław Beksiński: Architekt, Fotograf, Malarz
Choć Zdzisław Beksiński ukończył architekturę, z czasem coraz mniej zajmował się tym zawodem, ciągnęło go ku sztuce. Fascynował się fotografią, rzeźbą, a największy rozgłos przyniosło mu malarstwo. W Sanoku, w przedsiębiorstwie, którego współzałożycielem był jego pradziadek Mateusz, Zdzisław Beksiński pracował od 1959 roku do początku lat 70., projektując odważne autobusy, które nigdy nie weszły do masowej produkcji, gdyż „mocno wyprzedzały ówczesną rzeczywistość” socjalistycznego państwa. Od 1947 do 1952 roku studiował na Wydziale Architektury Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie (obecnie Politechnika Krakowska).
Zdzisław Beksiński nie znosił zmian w życiu i był człowiekiem pełnym lęków. Bał się śmierci, awantur syna Tomka, a także tego, że może stracić żonę. Z czasem trzema aktywnościami artystycznymi, jakie uprawiał, malarstwem zajął się najpóźniej, kiedy praktycznie porzucił pierwszą fascynację - fotografię. W 1958 roku rozpoczął tworzenie tzw. obrazów-reliefów, które były ciężkimi, konstruowanymi obiektami z drewna, metalu i gipsu. W grudniu 1972 roku, na wystawie w Warszawie, zaprezentował jednak zupełnie inny styl, który nazwał „malarstwem metafizycznym” - były to olejne obrazy, niemające nic wspólnego z awangardą. Artysta dbał o jakość i niezwykłość formy plastycznej oraz zaskakujące mieszanie znaczeń.
Beksiński nie nadawał swoim obrazom tytułów, uważając, że „chciał, aby to wrażliwość odbiorcy decydowała, co widzą”. Mimo to, musiał je jakoś opisywać, choćby dla celów podatkowych, obawiając się kontroli fiskusa. Był również pionierem technologicznym. Już w 1986 roku pisał do swojego marszanda Piotra Dmochowskiego, że na świecie ma pojawić się komputer do malowania i rysowania. Przygotowywał się do zakupu komputera przez lata, czytając katalogi, a w marcu 1992 roku kupił Macintosha Classic. Eksperymentował także z kserokopiarką, tworząc warianty swoich rysunków, mimo że wiązało się to z problemami technicznymi, jak marszczenie papieru, co prowadziło do anegdot o „małym pożarze w pracowni” podczas jego wysiłków z suszeniem papieru w piekarniku.
Tragiczne losy rodziny i wyprowadzka z Sanoka
Losy rodziny Beksińskich były naznaczone tragedią. Zdzisław Beksiński mieszkał w Sanoku przez pięć pokoleń w tym samym domu, który później został wyburzony. Wyprowadził się z Sanoka latem 1977 roku do Warszawy, po decyzji władz miasta o rozbiórce jego rodzinnego, drewnianego domu przy ulicy Jagiellońskiej. Nie chciał się na to zgodzić, ale władze nie ustąpiły, zapominając, jak wiele Sanok zawdzięczał Beksińskim.
Ostatnie lata życia Zdzisława były szczególnie dramatyczne. Najpierw zmarła jego żona Zofia, której poświęcił wiele fotografii i która była jego główną modelką. Zofia Beksińska, według wspomnień, była osobą skromną, nigdy nie wyjeżdżała na wakacje, a prawo jazdy zrobiła tylko po to, by wozić męża.
Następnie samobójstwo popełnił jego jedyny syn - Tomasz Beksiński (ur. 26 listopada 1958 w Sanoku, zm. 24 grudnia 1999 w Warszawie). Tomasz, choć wybrał anglistykę zamiast architektury, był wybitnym dziennikarzem muzycznym, prezenterem radiowym (szczególnie znanym z audycji „Trójka pod księżycem” w Programie 3 Polskiego Radia) i tłumaczem języka angielskiego, autorem przekładów do filmów takich jak „Milczenie owiec” czy „James Bond”. Kilka razy próbował odebrać sobie życie, aż w końcu zrobił to 24 grudnia 1999 roku, co zapowiedział w swoim ostatnim artykule. Tomasz miał charakter „bardzo pogmatwany” i już jako nastolatek szokował Sanok, rozwieszając swoje klepsydry, w których napisał, że nie żyje.
Kulminacją rodzinnej tragedii było morderstwo Zdzisława Beksińskiego 8 marca 2005 roku w Warszawie, dokonane przez dwóch młodych ludzi. Artysta został zadźgany nożem, ponieważ odmówił pożyczenia pieniędzy jednemu ze sprawców, który dla niego pracował. Dzień 8 marca 2005 roku został ogłoszony w Sanoku dniem żałoby, a pogrzeb odbył się na miejscowym cmentarzu.
Sztuka Zdzisława Beksińskiego w Muzeum Historycznym w Sanoku
Mimo tragicznych wydarzeń, sztuka Beksińskiego żyje i przyciąga rzesze ludzi. Na sanockim zamku, w Muzeum Historycznym, mieści się galeria poświęcona artyście. Obrazy, wypełniające dwa pomieszczenia galerii, nie mają tytułów, a jedynie daty powstania, co zmusza widzów do własnych interpretacji. Jak wspomina pracownik muzeum, „Potrafią całe godziny spędzać wśród dzieł Beksińskiego. Często powtarzają, że Beksiński jest 'kultowy'”. W magazynach muzeum znajduje się około 1,5 tysiąca prac Beksińskiego, ponieważ artysta, nie mając spadkobierców, zapisał wszystko w testamencie Muzeum w Sanoku. Obecnie budowane jest skrzydło zamku, aby właściwie wyeksponować wszystkie jego dzieła.
Pożar Notre Dame a "Katedry" Beksińskiego
Pożar, który 15 kwietnia 2019 roku wybuchł w paryskiej katedrze Notre Dame, uruchomił falę skojarzeń z twórczością Zdzisława Beksińskiego. Internauci masowo udostępniali jego obraz z 1983 roku, potocznie nazywany "Katedrą", przedstawiający dwuwieżową złocistą katedrę. Wielu dopatrywało się w nim profetycznej wizji.
Wiesław Banach, historyk sztuki i emerytowany dyrektor Muzeum Historycznego w Sanoku, skomentował te skojarzenia: „Patrzenie na ten pożar poprzez katedry Beksińskiego byłoby kolejnym nadużyciem wobec artysty, aczkolwiek nie dziwię się, że tego typu skojarzenia się pojawiły”. Podkreślił, że Beksiński nie miał zdolności profetycznych, a jego obrazy były inspirowane ogólnymi motywami, które sam nazywał „wieszakami”, takimi jak katedra, krzyż czy szkielet. Po zamachu na World Trade Center również odbierał telefony od ludzi twierdzących, że „przewidział” te wydarzenia. „Beksiński nie malował Notre Dame ani żadnej innej konkretnej, istniejącej katedry” - dodał Banach, przypominając, że artysta z wykształcenia był architektem, co mogło wpływać na jego zainteresowanie formami architektonicznymi.
Profesor Henryk Samsonowicz podkreślił, że „Katedra Notre Dame to wspaniałe dzieło sztuki”, symbol europejskiego chrześcijaństwa i cywilizacji. „Notre Dame jest mostem w stronę gotyku, w stronę zupełnie innej religijności i duchowości czasów średniowiecza, gdzie Bóg stał na pierwszym miejscu, a człowiek na dużo dalszym” - dodał. Katedra ta, będąc świadkiem wielu wydarzeń historycznych, od wypraw krzyżowych po koronację Napoleona, zawsze działała na ludzką wyobraźnię, inspirując twórców takich jak Wiktor Hugo czy Julian Przyboś.
Sanok: Przeszłość i Teraźniejszość
Sanok to miasto o niezwykle długiej i bogatej historii. Pierwsza pisemna wzmianka o Sanoku pochodzi z 1150 roku. W 1339 roku otrzymał przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim, a w 1366 roku Kazimierz Wielki potwierdził jego prawa miejskie, włączając go do Polski. Miasto stało się stolicą Ziemi Sanockiej w Województwie Ruskim, rozwijając się dzięki dogodnemu położeniu na szlakach handlowych. W 1417 roku w sanockim kościele franciszkańskim odbył się ślub Władysława Jagiełły z Elżbietą Granowską. Okres od połowy XIV do połowy XVI wieku uchodzi za najpomyślniejszy w dziejach miasta, choć Sanok doświadczył wielu pożarów i najazdów, które przyczyniły się do jego upadku pod koniec XVI wieku.
W XIX wieku nastąpił ponowny rozwój Sanoka, który stał się znaczącym ośrodkiem kulturalno-przemysłowym, co było również zasługą rodziny Beksińskich, współtworzącej przemysł motoryzacyjny. Obecnie Sanok, będąc ponownie siedzibą powiatu od 1999 roku, pełni rolę centrum administracyjnego, gospodarczego i kulturalnego dla gmin z historycznej ziemi sanockiej.
Atrakcje Sanoka
Sanok, będący bazą wypadową w Bieszczady i Beskid Niski, oferuje wiele ciekawych miejsc do zwiedzania:
- Muzeum Historyczne na zamku królewskim - oprócz największej kolekcji prac Zdzisława Beksińskiego, posiada najcenniejsze w Polsce zbiory ikon (XV-XX wiek), a także sztukę sakralną, ceramikę pokucką i inne zbiory. W podziemiach nowego skrzydła dostępne są niemieckie schrony z lat 1940-1941.
- Skansen - Muzeum Budownictwa Ludowego - na obszarze 38 hektarów prezentuje kulturę polsko-ukraińskiego pogranicza z Bieszczad i Beskidu Niskiego, z przeszło 200 obiektami, w tym unikalnymi przykładami architektury drewnianej.
- Pomnik Zdzisława Beksińskiego - na skraju rynku od 2012 roku stoi naturalnej wielkości figura z brązu, ustawiona przy trakcie wiodącym do jego galerii w Muzeum Historycznym.
- Ławeczka Wojaka Szwejka - pierwszy w Polsce pomnik Dobrego Wojaka Szwejka, przyciągający turystów chcących usiąść obok literackiej postaci. O samej postaci Szwejka wspomniał już Jaroslav Haszek w swojej powieści, choć miasto zyskało w niej na znaczeniu nie z powodu piękna, lecz perypetii żołnierzy.
- Willa Zaleskich - zwana "Sokolim Gniazdem", zbudowana według projektu Władysława Beksińskiego i Wilhelma Szomka.
- Kościół i klasztor OO. Franciszkanów - barokowy kompleks, miejsce ślubu Władysława Jagiełły, z cennymi ołtarzami i obrazem Matki Bożej Pocieszenia.
- Szlak Ikon - umożliwia poznanie najciekawszych przykładów drewnianej architektury cerkiewnej w regionie, stanowiącej chlubę Sanockiego Muzeum. Zbiory te były ratowane po Akcji Wisła w 1947 roku, kiedy wysiedlono 140 tysięcy Ukraińców, Łemków i Bojków, a opuszczone cerkwie były grabione. Muzealnicy wówczas ratowali pozostawione ikony.
- Inne szlaki tematyczne: Szlak Naftowy, Szlak Architektury Drewnianej, Szlak Lubomirskich.
Sanok to miasto, które swoją historią, dziedzictwem kulturowym i tragicznymi, ale fascynującymi losami rodziny Beksińskich, oferuje głębokie doświadczenie, zarówno dla miłośników sztuki, jak i historii.