Ospa wietrzna to powszechna, ostra wirusowa choroba zakaźna wieku dziecięcego, wywoływana przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (Varicella-zoster virus - VZV, obecnie określany jako ludzki herpeswirus 3, HHV-3). Jedynym rezerwuarem wirusa jest człowiek, a choroba charakteryzuje się bardzo wysoką zaraźliwością.
Mechanizm zakażenia i transmisja
Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową, powietrzną („z wiatrem” na odległość do kilkudziesięciu metrów) oraz przez bezpośredni kontakt z wydzieliną dróg oddechowych lub treścią pęcherzyków. Po kontakcie z chorym zachoruje około 90% osób podatnych na zachorowanie. Chory zakaża otoczenie od 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki do czasu przyschnięcia wszystkich pęcherzyków.
Objawy kliniczne
Okres wylęgania wynosi zazwyczaj od 10 do 21 dni. Ospa wietrzna przebiega z charakterystyczną wysypką, która pojawia się rzutami, co powoduje zjawisko wielopostaciowości zmian (jednoczesne występowanie plamek, grudek, pęcherzyków i strupków).
- Objawy zwiastunowe: stan podgorączkowy lub gorączka (nawet do 40°C), bóle głowy, mięśni i stawów, brak apetytu, osłabienie.
- Wysypka: początkowo czerwone plamki, przekształcające się w grudki, a następnie pęcherzyki wypełnione płynem, które po kilku dniach zasychają w strupki.
- Lokalizacja: zmiany najczęściej obejmują tułów, twarz i skórę owłosioną głowy, rzadziej kończyny, dłonie i stopy. Często zajęte są również błony śluzowe.
Czy ospa to choroba przewlekła?
Ospa wietrzna nie jest klasyfikowana jako choroba przewlekła - jest to ostra infekcja wirusowa, która zazwyczaj samoistnie ustępuje. Należy jednak pamiętać, że wirus VZV po przechorowaniu ospy pozostaje w organizmie w stanie uśpienia (latencji) w zwojach czuciowych układu nerwowego. U osób dorosłych lub z obniżoną odpornością może dojść do jego reaktywacji w postaci półpaśca.
Powikłania
Choć u dzieci choroba przebiega najczęściej łagodnie, u dorosłych, kobiet w ciąży oraz osób z niedoborami odporności przebieg bywa ciężki. Do najczęstszych powikłań należą:
| Rodzaj powikłań | Przykłady |
|---|---|
| Skórne | Wtórne nadkażenia bakteryjne (gronkowcowe, paciorkowcowe), ropowica, blizny. |
| Neurologiczne | Ostra ataksja móżdżkowa, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu. |
| Narządowe | Zapalenie płuc (szczególnie groźne u ciężarnych i palaczy), zapalenie mięśnia sercowego, wątroby, nerek. |
Leczenie i postępowanie
W niepowikłanych przypadkach u dzieci leczenie jest objawowe: stosuje się leki przeciwgorączkowe (z wyłączeniem aspiryny ze względu na ryzyko zespołu Reye’a) oraz preparaty przeciwświądowe. W sytuacjach ciężkich, u osób z obniżoną odpornością lub pacjentów powyżej 12. roku życia, lekarz może wdrożyć leczenie przyczynowe przy użyciu acyklowiru.
Profilaktyka: szczepienia
Najskuteczniejszą metodą zapobiegania jest szczepienie ochronne, które jest zalecane wszystkim osobom, które nie chorowały na ospę. W Polsce szczepienie jest obowiązkowe i bezpłatne dla określonych grup ryzyka (m.in. dzieci z upośledzeniem odporności, dzieci w żłobkach czy placówkach opiekuńczych). Schemat szczepienia obejmuje dwie dawki.