Powszechnie wiadomo, że strażacy zawodowi otrzymują regularne pensje z budżetu państwa za swoją służbę. Inaczej jest w przypadku strażaków z Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), którzy funkcjonują na szczeblu lokalnym, a ich działania mają na celu zabezpieczenie tzw. podstawowego poziomu ochrony społeczeństwa. Wielu zastanawia się, czy ochotnicy, choć nie są zatrudnieni na etacie, również otrzymują wynagrodzenie za swoje poświęcenie. Artykuł ten wyjaśnia zasady wypłacania ekwiwalentu pieniężnego, świadczeń oraz status prawny wolontariuszy w grupach ratowniczych.
Ekwiwalent Pieniężny dla Strażaków Ochotników
Strażakowi ochotnikowi należy się wynagrodzenie, chociaż nie jest to standardowa pensja, ponieważ nie wykonuje on pracy w zwyczajnym trybie i w oparciu o spisaną umowę o pracę, umowę zlecenie lub o dzieło. Jest to tzw. ekwiwalent pieniężny.
Zasady Ustalania i Wysokość Ekwiwalentu
Wysokość ekwiwalentu pieniężnego ustala rada danej gminy lub miasta, na terenie którego działa OSP, w formie uchwały. Radni określają tę kwotę nie rzadziej niż raz na dwa lata.
- Wysokość ekwiwalentu pieniężnego może wynosić maksymalnie 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”.
- Stawka nie zależy od wieku, wykształcenia, stażu pracy oraz doświadczenia strażaka ochotnika.
Obowiązują swoiste widełki dotyczące wysokości kwoty. Jak wskazuje dh Łukasz Wiśniewski, naczelnik OSP w Solcu Kujawskim, kwota ta nie może przekroczyć 41,11 złotych na rękę, ale jednocześnie nie może być niższa niż 27,70 złotych. Jest to stawka za każdą rozpoczętą godzinę udziału w akcji ratunkowej, a nie za całą akcję. Oznacza to, że jeśli strażak ochotnik uczestniczył w akcji, na przykład, trzy godziny i 10 minut, otrzyma ekwiwalent za cztery godziny.
Warunki Wypłaty Ekwiwalentu
Wypłata ekwiwalentu jest uzależniona od sposobu dotarcia na miejsce zdarzenia. Ekwiwalent pieniężny przysługuje jedynie strażakom, którzy na akcję przyjechali wozem strażackim. Oznacza to, że musieli najpierw dotrzeć z domu we własnym zakresie do remizy, a potem wozem spod remizy pojechali na miejsce interwencji. Gdyby strażak ochotnik dotarł do remizy jako siódmy, a w wozie strażackim było tylko sześć miejsc, nie pojedzie już uczestniczyć w akcji, a tym samym nie otrzyma ekwiwalentu. Podobnie, jeśli pojechałby gasić pożar swoim prywatnym samochodem, nie będzie należał mu się wspomniany ekwiwalent.
Możliwość Rezygnacji i Przeznaczenie Środków
W praktyce często zdarza się, że strażacy ochotnicy z własnej woli rezygnują z przyjęcia ekwiwalentu. W takich przypadkach pieniądze te są przeznaczone na potrzeby jednostki OSP, np. na remont remizy, zakup sprzętu albo działalność statutową, taką jak młodzieżowa drużyna pożarnicza lub orkiestra dęta.
Świadczenie Ratownicze i Odszkodowania dla Strażaków OSP
Świadczenie Ratownicze po Osiągnięciu Wieku Emerytalnego
Strażak OSP, który osiągnął wiek emerytalny (65 lat dla mężczyzn i 60 lat dla kobiet) i przez co najmniej 25 lat (dla mężczyzn) lub 20 lat (dla kobiet) brał udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych, otrzymuje dodatek, zwany świadczeniem ratowniczym. Obecnie wynosi ono 258 zł miesięcznie.
Odszkodowania w Przypadku Uszczerbku na Zdrowiu lub Szkody w Mieniu
Zgodnie z Ustawą z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, strażakowi ratownikowi OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu i doznał uszczerbku na zdrowiu lub poniósł szkodę w mieniu, przysługuje:
- jednorazowe odszkodowanie w razie doznania stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu,
- renta z tytułu całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy,
- odszkodowanie z tytułu szkody w mieniu.
Finansowanie Grup Poszukiwawczo-Ratowniczych
Regionalna Izba Obrachunkowa w Lublinie jasno wskazała, że nie istnieją podstawy prawne do finansowania działań grup poszukiwawczo-ratowniczych (w tym stowarzyszeń z psami ratowniczymi) na zasadach tożsamych z tymi, które obowiązują w stosunku do Ochotniczych Straży Pożarnych. Wspieranie takich grup, nawet jeśli zostały uznane za podmioty ochrony ludności, jest możliwe jedynie poprzez dotacje i porozumienia o realizacji zadań publicznych.
Możliwe Formy Wsparcia i Zakres Finansowania
Finansowanie udziału członków grup ratowniczych w działaniach może odbywać się na zasadach określonych w przepisach art. 221 ustawy o finansach publicznych, w zakresie przekazywania dotacji na realizację zadań publicznych, w związku z przepisami ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Grupy poszukiwawczo-ratownicze nie posiadają statusu jednostek ochrony przeciwpożarowej w rozumieniu ustawy o ochronie przeciwpożarowej, a tym samym nie przysługuje im ekwiwalent pieniężny na podstawie art. 15 ustawy o OSP.
Zgodnie z ustawą o ochronie ludności i obronie cywilnej, wójt, burmistrz lub prezydent miasta w decyzji uznającej stowarzyszenie za podmiot ochrony ludności określa m.in. zakres zadań, warunki finansowania i sposób współpracy. Jeżeli wójt uzna działalność grupy poszukiwawczo-ratowniczej za istotną dla bezpieczeństwa mieszkańców, może zawrzeć porozumienie o współpracy, określające zakres zadań i sposób rozliczenia. W ramach takiego finansowania dopuszczalne jest pokrycie kosztów paliwa i eksploatacji sprzętu, szkoleń, badań psów, ubezpieczeń, czy zwrotu kosztów dojazdu i diet.
Uproszczony Tryb i Porozumienia Międzygminne
W przypadkach szczególnych, np. gdy zachodzi potrzeba wsparcia grupy poszukiwawczo-ratowniczej po nagłej akcji ratowniczej, możliwe jest zastosowanie trybu uproszczonego. Jeśli grupa poszukiwawczo-ratownicza działa również na obszarze innych gmin, istnieje możliwość zawarcia porozumienia międzygminnego w tym zakresie.
Uprawnienia Pracownicze Wolontariuszy i Członków OSP
Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) wystąpił do Ministra Rodziny i Polityki Społecznej w sprawie uregulowania uprawnień pracowniczych wolontariuszy, w tym tych działających w cywilnych grupach poszukiwawczo-ratowniczych. RPO uważa, że uzasadnione jest, aby i oni mieli prawo do zwolnienia od pracy na czas udziału w akcji ratowniczej lub poszukiwawczej, na czas wypoczynku po akcji oraz w celu wzięcia udziału w szkoleniach i egzaminach z psami ratowniczymi. Konieczne jest również uregulowanie trybu usprawiedliwienia nieobecności wolontariusza w pracy, na przykład zaświadczeniem od organizatora akcji.
Twoje prawa i obowiązki jako wolontariusza
Zwolnienia od Pracy dla Strażaków-Ratowników OSP
Na gruncie art. 12 Ustawy o OSP, spośród członków OSP wyodrębniono grupę strażaków-ratowników uprawnionych do udziału w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych. Zgodnie z ustawą, pracodawca zwalnia od świadczenia pracy strażaka-ratownika OSP biorącego udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, PSP lub inne uprawnione podmioty na czas ich trwania, a także na czas niezbędny do odpoczynku zgodnie z art. 132 par. 1 Kodeksu pracy. Ta regulacja odnosi się wyłącznie do strażaków-ratowników OSP, co budzi wątpliwości dotyczące zakresu uprawnień pracowniczych przysługujących pozostałym strażakom - członkom OSP.
Ewolucja Przepisów i Hierarchia Źródeł Prawa
Przed 1 stycznia 2022 r. możliwość zwolnienia członka OSP od pracy wynikała jedynie z rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 15 maja 1996 r. Zgodnie z § 11 ust. 1 pkt 1 tego rozporządzenia, pracodawca był zobowiązany zwolnić pracownika będącego członkiem OSP na czas działań ratowniczych, wypoczynku po nich oraz na szkolenia pożarnicze (do 6 dni w roku kalendarzowym).
Obowiązująca od 1 stycznia 2022 r. nowa Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o OSP reguluje kwestię obowiązku pracodawcy w zakresie zwolnienia strażaka ratownika OSP od pracy w art. 12. W porównaniu do wcześniejszych przepisów, zwolnienia te przysługują jedynie strażakowi ratownikowi OSP (a nie wszystkim członkom OSP) i obejmują czas niezbędny do uczestniczenia nie tylko w działaniach ratowniczych, ale i w akcjach ratowniczych, oraz w szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty (bez określania limitu dni w roku kalendarzowym). Dodatkowo, zwolnienia przysługują na czas niezbędny do odpoczynku zgodnie z art. 132 par. 1 Kodeksu pracy.
Ponieważ regulacja zawarta w art. 12 ustawy o OSP jest w istotnym zakresie odmienna i nowsza od regulacji zawartej w § 11 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, należy stosować zasady hierarchicznej budowy systemu źródeł prawa. Zgodnie z nimi, norma wyższa uchyla normę niższą, a norma nowsza uchyla normę starszą. Rozporządzenie jest aktem wykonawczym do ustawy i jest aktem normatywnym niższego rzędu. W związku z tym, w obecnym stanie prawnym, do ustalania uprawnień do zwolnień od pracy przysługujących członkom OSP należy stosować wyłącznie art. 12 ustawy o OSP.
Praktyka Wypłacania Ekwiwalentu - Różnorodność i Opinie
Wiele komentarzy i uchwał gminnych pokazuje dużą różnorodność w praktyce wypłacania ekwiwalentu strażakom OSP. Uchwała Rady Gminy Bulkowo z 31 marca 2025 r. stanowi przykład, ustalając wysokość ekwiwalentu pieniężnego za udział strażaków ratowników OSP w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu.
Przykładowa Uchwała Gminy Bulkowo (2025 r.)
Uchwała określa stawki ekwiwalentu, m.in.:
- Za udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej lub ćwiczeniu (np. akcje gaszenia pożaru, odśnieżanie dróg, usuwanie skutków huraganu, powodzi, podtopienia, akcje poszukiwawcze) - 25 zł za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki ochotniczej straży pożarnej.
- Za udział w szkoleniu organizowanym przez Państwową Straż Pożarną lub Gminę Bulkowo - 10 zł za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia.
Ekwiwalent za akcje jest wypłacany kwartalnie, a za szkolenia - po zakończeniu z wynikiem pozytywnym. Uchwała ta przewiduje sumowanie wyjazdów do akcji poszczególnych strażaków ratowników OSP w okresie objętym rozliczeniem.
Rozbieżności i Opinie Strażaków
Wśród strażaków OSP panują różne opinie na temat wynagrodzeń, co pokazuje, jak zróżnicowana jest praktyka w Polsce:
- Wiele jednostek OSP nie otrzymuje żadnych pieniędzy za wyjazdy, ćwiczenia czy akcje. Strażacy w nich działający często podkreślają, że robią to "za free", z pasji, chęci pomocy innym i ratowania życia oraz mienia.
- Inne jednostki otrzymują ekwiwalent, ale jego wysokość jest bardzo zróżnicowana (np. 6 zł/h, 10 zł/h, 12 zł/h, a nawet 14,50 zł za akcję).
- Niektórzy strażacy traktują ekwiwalent jako miłe zaskoczenie, inni uważają, że każda kwota przydałaby się na potrzeby jednostki.
Pojawiają się obawy, że płacenie za akcje może prowadzić do niesnasek między strażakami (tymi, którzy robią to dla pieniędzy, a tymi z pasji), a także do zwiększenia liczby "niepotrzebnych" wyjazdów, czy nawet celowych podpaleń. Jednakże, doświadczenia niektórych jednostek, które od lat wypłacają ekwiwalent, pokazują, że nie stwierdzono wzrostu liczby wyjazdów do pożarów.
Interpretacja Zasady „Do 1/175 Średniej Krajowej”
Dyskusje wśród strażaków często dotyczą interpretacji przepisu mówiącego, że za udział w akcji lub szkoleniu płacone jest do 1/175 średniej krajowej. Prawnicy i organy administracji wyjaśniają, że zapis "do 1/175" oznacza maksymalną stawkę, którą gmina może wypłacić. Gmina ma prawo ustalić niższą kwotę, ale nie może przekroczyć limitu 1/175. Nie oznacza to, że można otrzymać stawkę wyższą niż 1/175. Chociaż zdarzały się błędne interpretacje, zgodnie z wyjaśnieniami prawnika, potwierdzonymi przez Wojewodę i utrzymanymi w mocy przez Sąd Administracyjny w Lublinie, 1/175 to górna granica stawki. Gmina może wypłacić dowolną kwotę do tej granicy, a nawet nic.