Odporność po zachorowaniu na ospę wietrzną

Wprowadzenie do ospy wietrznej

Ospa wietrzna to jedna z najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego, wywoływana przez wirus Varicella zoster (VZV), należący do rodziny Herpesviridae. Wirus ten jest również przyczyną półpaśca. Ospa wietrzna charakteryzuje się wysoką zaraźliwością, a do zakażenia dochodzi drogą kropelkową, przez kontakt bezpośredni oraz pośrednio przez kontakt z przedmiotami świeżo zanieczyszczonymi wydzieliną z pęcherzyków od osoby chorej. Ryzyko zachorowania po kontakcie z wirusem (czyli osobą chorą na ospę wietrzną lub półpasiec) dotyczy każdego, kto dotychczas nie chorował ani nie był zaszczepiony. W przypadku bezpośredniego kontaktu z wirusem, ryzyko zachorowania jest znaczne, a po kontakcie w środowisku domowym przekracza 90%.

W Polsce rocznie rejestruje się około 150-220 tysięcy zachorowań, choć dane są często niedoszacowane z powodu skąpoobjawowego przebiegu niektórych przypadków. Najwięcej przypadków ospy wietrznej występuje u dzieci poniżej 15. roku życia, ze szczytem zachorowań między 2. a 6. rokiem życia. Jednak wbrew obiegowej opinii, na ospę można zachorować w każdym wieku - pełnoobjawową ospę może przejść zarówno niemowlę, przedszkolak, nastolatek, jak i dorosły.

Czy przechorowanie ospy wietrznej daje trwałą odporność?

Choroba w większości przypadków zapewnia trwałą odporność na całe życie. Oznacza to, że osoby, które przechorowały ospę wietrzną, są zazwyczaj odporne na ponowne zakażenie. Jednakże, przechorowanie ospy w dzieciństwie wcale nie oznacza, że jesteśmy przed nią chronieni na resztę życia w sensie całkowitej eliminacji wirusa z organizmu. Wirus ospy pozostaje bowiem w organizmie w postaci utajonej, ukryty w zwojach nerwowych, i może się uaktywnić nawet po wielu latach, powodując rozwój półpaśca. Opisywano również rzadkie przypadki ponownych zakażeń ospą wietrzną u zdrowych dzieci.

Przebieg choroby w zależności od wieku i stanu zdrowia

Rokowanie w ospie wietrznej różni się znacząco w zależności od grupy pacjentów, przy czym głównymi czynnikami wpływającymi na prognozę są wiek chorego oraz stan jego układu odpornościowego.

Przebieg ospy wietrznej u dzieci

U zdrowych dzieci rokowanie w ospie wietrznej jest zazwyczaj doskonałe. Dzieci prawie zawsze wracają do pełnego zdrowia bez jakichkolwiek problemów czy trwałych następstw choroby. Widoczne pęcherze na skórze utrzymują się u dzieci zazwyczaj od czterech do siedmiu dni, a pojawienie się nowych zmian skórnych zaczyna ustępować po piątym dniu choroby. Zazwyczaj dzieci w wieku przedszkolnym przechodzą ospę nieco łagodniej niż starsze dzieci. Najczęstszym powikłaniem u zdrowych dzieci są wtórne bakteryjne zakażenia zmian skórnych, które mogą objawiać się jako liszajec, zapalenie tkanki podskórnej czy róża. W większości przypadków ospa wietrzna przebiega łagodnie, lecz u 2-6% chorych mogą wystąpić groźne powikłania. Jest to nieprzewidywana choroba - powikłania mogą wystąpić u dotychczas zdrowych osób. Większość hospitalizacji, powikłań i zgonów z powodu tej choroby występuje u dzieci, które wcześniej były zdrowe i nie występowały u nich zaburzenia odporności czy inne choroby przewlekłe.

Przebieg ospy wietrznej u dorosłych

U dorosłych pacjentów rokowanie w ospie wietrznej jest znacznie gorsze niż u dzieci. Choroba przebiega ciężej, a ryzyko zgonu jest wyraźnie podwyższone. Dodatkowymi powikłaniami, które częściej występują u dorosłych, są zapalenie oskrzeli (wirusowe lub wtórne bakteryjne), zapalenie wątroby oraz zapalenie mózgu. Dziewięćdziesiąt procent przypadków zapalenia płuc w przebiegu ospy wietrznej występuje właśnie w populacji dorosłych. Rokowanie w ospie wietrznej zależy od kilku kluczowych czynników, z których najważniejszym jest wiek pacjenta - im młodszy wiek zachorowania, tym lepsze rokowanie.

Przebieg ospy wietrznej u osób z obniżoną odpornością

Ospa wietrzna może być śmiertelna dla osób z upośledzoną odpornością. Liczba osób w tej grupie wysokiego ryzyka wzrosła znacząco z powodu epidemii HIV oraz zwiększonego stosowania terapii immunosupresyjnych. Przypadki ciężkie lub zagrażające życiu występują częściej u dorosłych, kobiet w ciąży, noworodków oraz osób z upośledzoną odpornością komórkową typu T (np. osoby zakażone HIV, pacjenci z chorobami nowotworowymi, przewlekle leczeni glikokortykosteroidami). U osób immunokompromitowanych częściej występują powikłania krwotoczne, choć mogą one dotknąć również zdrowe dzieci i dorosłych.

Objawy i rozpoznanie ospy wietrznej

Po kontakcie z wirusem choroba rozwija się bezobjawowo przez okres inkubacji wynoszący najczęściej 11-21 dni. Następnie następuje etap objawów prodromalnych, trwający 1-2 dni, ze złym samopoczuciem, stanem podgorączkowym, zmęczeniem, utratą łaknienia, bólami głowy oraz objawami zakażenia górnych dróg oddechowych.

Dopiero później dochodzi do wysiewu wykwitów skórnych - w początkowej fazie w postaci plamek, a następnie grudek, pęcherzyków i ostatecznie do samoistnie odpadających suchych strupków. Swędząca wysypka grudkowo-pęcherzykowa to najbardziej charakterystyczny objaw ospy wietrznej, zwykle umożliwiający rozpoznanie jej na podstawie samego badania klinicznego. Wysypka występuje na całym ciele, choć początkowo pojawia się na tułowiu i może zajmować również błony śluzowe (jamę ustną, krtań, odbyt, rogówkę, spojówki, narządy płciowe). Wysypce towarzyszy silny świąd. Oprócz wysypki, ospie może towarzyszyć gorączka i złe samopoczucie oraz bóle stawów.

Powikłania ospy wietrznej

Ospa wietrzna nie zawsze ma lekki przebieg, a powikłania mogą być uciążliwe, groźne dla zdrowia, a nawet życia. Rocznie w Polsce z powodu ospy wietrznej umiera 1-4 osób, a liczba hospitalizacji z powodu ciężkiego przebiegu lub powikłań ospowych waha się w granicach 1000 rocznie. W 2017 roku w Polsce niemal co setna osoba chora na ospę wietrzną wymagała leczenia szpitalnego.

Rodzaje powikłań

• Bakteryjne zakażenia skóry i tkanki podskórnej: Najczęściej występują u dzieci poniżej 5 roku życia (ryzyko 1/3800 zachorowań), kiedy krosty zostaną zakażone bakteriami (najczęściej paciorkowcem ropotwórczym albo gronkowcem). Obraz kliniczny może być różny, od zapalnego nacieku, poprzez ropowice albo ropnie, do płonicy, róży przyrannej, a nawet martwiczego zapalenia powięzi. W poważniejszych formach nadkażenia bakteryjne, poza antybiotykoterapią, mogą wymagać drenażu i opracowania chirurgicznego.
• Zakażenia uogólnione: Rzadko może dojść do zakażeń uogólnionych pod postacią sepsy, co jest najczęstszą przyczyną zgonów małych dzieci z powodu ospy wietrznej.
• Powikłania neurologiczne: Obejmują zapalenie móżdżku (zaburzenia równowagi, niemożność chodzenia, niezborność ruchowa), zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, oraz drgawki. Zapalenie mózgu może prowadzić do powstania zaburzeń zachowania i padaczki. Warto podkreślić, że w przypadku powikłań neurologicznych nie ma żadnych grup podwyższonego ryzyka.
• Powikłania oddechowe: Mogą wystąpić zapalenia płuc oraz zapalenia oskrzeli (wirusowe lub wtórne bakteryjne).
• Powikłania kardiologiczne: Zapalenie mięśnia serca, zapalenie wsierdzia.
• Inne powikłania: Zapalenie żołądka i jelit, małopłytkowość (obniżenie liczby płytek krwi, prowadzące do krwawień), zapalenie wątroby, stawów, nerek.

Ospa osłabia odporność na wiele tygodni, co jest czynnikiem sprzyjającym rozwojowi innych infekcji, np. dróg moczowych, układu oddechowego czy zapalenia ucha. Błahe z pozoru przeziębienie może w tym okresie skończyć się zapaleniem płuc.

Czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu i powikłań

Bezwzględnie wymagają hospitalizacji osoby z grup podwyższonego ryzyka ciężkiego przebiegu ospy wietrznej. Należą do nich: młodzież i osoby dorosłe, kobiety w ciąży, noworodki, pacjenci z wrodzonymi lub nabytymi niedoborami odporności, osoby z chorobami nowotworowymi (zwłaszcza z białaczką), przewlekle leczone glikokortykosteroidami, oraz dzieci z atopowym zapaleniem skóry. Ciężej chorują także dzieci, które zaraziły się od rodzeństwa lub innego członka rodziny, z uwagi na większe narażenie na wirusy w takich przypadkach. Należy pamiętać, że wśród dotychczas zdrowych dzieci nie da się przewidzieć przebiegu choroby.

Leczenie ospy wietrznej i pielęgnacja

Leczenie niepowikłanych przypadków tej choroby sprowadza się do stosowania leków działających objawowo oraz odpowiedniej pielęgnacji.

Leczenie objawowe

• Leki przeciwgorączkowe: Należy unikać niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takich jak ibuprofen, ze względu na zwiększone ryzyko skórnych powikłań bakteryjnych.
• Leki przeciwświądowe: Krostki z natury są swędzące, jednak przy zastosowaniu odpowiedniego preparatu na skórę swędzenie znika. Lekarz może zalecić specjalne żele łagodzące świąd lub leki antyhistaminowe. Blizny po ospie zostają wtedy, gdy rozdrapuje się krostki. Jeśli rzetelnie stosuje się preparat znoszący swędzenie, unika się drapania i można uniknąć blizn.

Zalecenia dotyczące higieny i pielęgnacji zmian skórnych

Dawniej wysypkę przy ospie leczono gencjaną, która ma intensywny fioletowy kolor, oraz pudrami płynnymi. Dziś lekarze odradzają stosowanie gencjany czy pudrów płynnych. Puder w płynie, choć początkowo przynosi ulgę, zasychając tworzy nieprzepuszczalną warstwę, pod którą mogą namnażać się bakterie. Zamiast tego, wbrew niedawnym zaleceniom, dziecko czy osoba dorosła chora na ospę powinna być kąpana codziennie, najlepiej w wodzie z niewielkim dodatkiem nadmanganianu potasu, sody oczyszczonej czy siemienia lnianego. Należy utrzymywać w czystości wykwity. Długie przesiadywanie w wannie jest jednak niewskazane ze względu na zwiększenie możliwości nadkażenia zmian skórnych. Można stosować preparaty oktenidyny. Zalecane jest leżenie w łóżku.

Leczenie przeciwwirusowe

W leczeniu zakażeń VZV lekiem z wyboru jest acyklowir. Jego stosowanie jest rekomendowane u chorych narażonych szczególnie na ciężki przebieg choroby, takich jak pacjenci z upośledzeniem odporności, noworodki, młodzież i osoby dorosłe. Ważne jest, że zastosowanie acyklowiru (leku przeciwwirusowego) nie chroni przed powikłaniami bakteryjnymi i neurologicznymi.

Szczepienia przeciwko ospie wietrznej

Szczepienie przeciwko ospie wietrznej stanowi najskuteczniejszy sposób poprawy rokowania w tej chorobie, szczególnie u osób z grup wysokiego ryzyka. Jest to zdecydowanie bezpieczniejszy wybór niż narażenie dziecka na zachorowanie.

Mechanizm działania i skuteczność szczepionki

Szczepionka przeciwko ospie wietrznej zaliczana jest do tzw. żywych szczepionek, co oznacza, że zawiera żywe, ale pozbawione zjadliwości wirusy ospy wietrznej. Organizm potrafi je rozpoznać i wytworzyć pamięć immunologiczną, tak jak po przechorowaniu, ale wirusy szczepionkowe nie są w stanie wywołać choroby. Po szczepieniu, w razie kontaktu z chorobotwórczymi (tzw. dzikimi) wirusami ospy wietrznej, organizm jest od razu przygotowany i nie pozwala na rozwój choroby. W składzie szczepionki jest osłabiony wirus, który nie przenosi się na osoby z bliskiego otoczenia.

Początkowo obowiązywało szczepienie pojedynczą dawką, co wiązało się ze skutecznością około 70-75%. Obserwowano jednak przypadki przełamywania odporności poszczepiennej po kontakcie z ospą wietrzną i zachorowania pomimo szczepienia (zwykle o dużo łagodniejszym przebiegu). Z tego powodu od 2006 roku wprowadzono zalecenie stosowania dwóch dawek szczepienia. Dwudawkowy schemat gwarantuje bardzo dobrą skuteczność: nawet 90% osób zaszczepionych w ten sposób w ogóle nie zachoruje na ospę wietrzną, a 90-100% zaszczepionych uniknie ciężkiego przebiegu choroby i/lub komplikacji.

Długotrwałość odporności poszczepiennej

Szczepionki przeciwko ospie wietrznej zostały po raz pierwszy zarejestrowane w Japonii i Korei w 1988 roku, a w USA są powszechnie stosowane od 1995 roku. Dysponujemy już kilkunastoletnimi obserwacjami z wielu krajów oraz ponad 20-letnimi danymi z Japonii czy Korei. Jak dotąd nie wykazano, że z biegiem lat odporność nabyta dzięki szczepieniu spada. Nie ma naukowych podstaw, aby twierdzić, że odpowiedź poszczepienna będzie utrzymywać się przez całe życie, ponieważ nie dysponujemy jeszcze takimi danymi, jednak nie ma też podstaw, aby sądzić, że odporność poszczepienna zaniknie. Zachorowania na ospę wietrzną nie "przesunęły się" w tych krajach na późniejszy wiek, ani nie obserwuje się zwiększenia zachorowalności na półpasiec u osób szczepionych. Każdy kolejny rok dostarcza następnych dowodów na utrzymywanie się długotrwałej odporności po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej.

Zalecenia i obowiązkowe szczepienia w Polsce

Osoby, które nie były zaszczepione i nie chorowały na ospę wietrzną, mogą być zaszczepione. Szczepionkę można podawać od ukończenia 9 miesięcy, najlepiej po ukończeniu 12. miesiąca życia. W Polsce, zgodnie z aktualnie obowiązującym Programem Szczepień Ochronnych, szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest obowiązkowe dla osób narażonych w sposób szczególny na zakażenie. Dotyczy to dzieci do ukończenia 12 roku życia z upośledzeniem odporności, wysokim ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby, ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażonych HIV, przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią, a także dzieci do ukończenia 12 roku życia z otoczenia tych osób. Od 2012 roku bezpłatnie szczepione są również dzieci uczęszczające do żłobków, klubów malucha i domów dziecka.

Mity i fakty dotyczące ospy wietrznej

Wokół ospy wietrznej krąży wiele mitów, które mogą prowadzić do niebezpiecznych decyzji.

Ospa party - niebezpieczna moda

„Ospa party” to celowe narażanie dziecka na zakażenie wirusem Varicella zoster poprzez bliski kontakt lub zabawę z innym chorym dzieckiem. Takie postępowanie to narażanie dziecka na poważne niebezpieczeństwo, gdyż nie jesteśmy w stanie przewidzieć, czy wystąpią u niego powikłania. Udział w „ospa party” daje wątpliwe korzyści i łączy się z nieprzewidywalnym ryzykiem. Wystąpienie powikłań ospowych jest często dużym zaskoczeniem dla rodziców, a ich konsekwencje mogą być bardzo poważne, wymagając leczenia szpitalnego, dożylnego, a nawet interwencji chirurgicznej. Świadome narażanie dzieci na zakażenie wirusem ospy wietrznej jest nieodpowiedzialne i prowadzi do nie zawsze przemyślanych decyzji, których skutki są widoczne w codziennej pracy lekarzy.

Zakaźność przed wystąpieniem wysypki

Osoby zarażone ospą przekazują wirusa dalej jeszcze zanim pierwsze krostki pojawią się na ich ciele, zazwyczaj 1-2 dni przed wystąpieniem wysypki. Okres ten trwa do momentu przyschnięcia wszystkich wykwitów i może ulec wydłużeniu u osób z upośledzoną odpornością. Z tego powodu niemożliwe jest uchronienie dziecka przed kontaktem z wirusem jedynie poprzez unikanie osób z widoczną wysypką.

tags: #czy #zachorowanie #na #ospe #daje #odpornosc