Wirus Ospy Wietrznej i Półpaśca (VZV)
Wirus ospy wietrznej i półpaśca (ang. Varicella Zoster Virus - VZV) jest czynnikiem sprawczym dwóch różnych jednostek chorobowych: ospy wietrznej i półpaśca. Wirusem tym zakażamy się często w dzieciństwie, co powoduje jedną z najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego - ospę wietrzną.
Po przechorowaniu ospy wietrznej wirus VZV nie jest eliminowany z organizmu. Przyjmuje on postać latentną (ukrytą) w czuciowych zwojach nerwów, w których pozostaje w formie uśpionej do końca życia. W warunkach pogorszenia odporności organizmu, co może nastąpić nawet po kilkudziesięciu latach, dochodzi niekiedy do reaktywacji wirusa i rozwoju innej postaci choroby, nazywanej półpaścem. Wirus rozprzestrzenia się wtedy drogą nerwów czuciowych. Na półpasiec zapadają osoby, które w dzieciństwie przebyły ospę wietrzną.
Ospa Wietrzna w Oku
Wykwity ospy wietrznej mogą pojawić się w każdej okolicy skóry, także na powiekach. W większości przypadków ustępują samoistnie i nie wymagają interwencji. U niektórych pacjentów wykwity mogą jednak pojawić się na brzegu powiek, obejmując rzęsy, co powoduje podrażnienie i w konsekwencji zapalenie spojówek. Rzadziej zajęte są same spojówki. Zmiany ospowe mogą wystąpić również na rogówce oka, choć jest to rzadkie.
Leczenie ospy wietrznej z zajęciem oka
W przypadku pojawienia się wykwitów ospy wietrznej na brzegach powiek, prowadzących do podrażnienia i zapalenia spojówek, można zastosować krople nawilżające zawierające hialuronian sodu, najlepiej bez konserwantów. W razie pojawienia się wydzieliny w obrębie worka spojówkowego zaleca się stosowanie kropli z chlorheksydyną. Chlorheksydyna jest antyseptykiem, który działa na bakterie, wirusy oraz grzyby, nie wywołując jednocześnie antybiotykooporności, co zmniejsza ryzyko nadkażenia bakteryjnego.
W przypadku pojawienia się zaczerwienienia spojówek oraz dodatkowych dolegliwości, takich jak ból, światłowstręt, uczucie ciała obcego oraz pogorszenie ostrości widzenia, pacjenta należy pilnie skierować na konsultację do okulisty.
Półpasiec Oczny
Półpasiec oczny to poważna choroba wirusowa wywołana reaktywacją wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV), który pozostaje uśpiony w zwojach nerwowych po przebytej ospie wietrznej. Półpasiec oczny występuje, gdy wirus uaktywnia się i przemieszcza wzdłuż pierwszej gałęzi nerwu trójdzielnego (nerwu ocznego), wpływając na oko i otaczające struktury. Około 15% wszystkich przypadków półpaśca obejmuje gałąź oczną nerwu trójdzielnego.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Do reaktywacji wirusa VZV i rozwoju półpaśca ocznego dochodzi zazwyczaj u osób z obniżoną odpornością. Czynniki sprzyjające rozwojowi choroby to:
- Wiek - ryzyko zachorowania wzrasta u osób po 50. roku życia, najczęściej dotyczy osób w 6. i 7. dekadzie życia.
- Znaczny spadek odporności - spowodowany np. leczeniem lekami immunosupresyjnymi.
- Choroby przewlekłe - takie jak nowotwory, reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń układowy, nieswoiste zapalenie jelit.
- Przewlekły stres.
Objawy półpaśca ocznego
Półpasiec oczny charakteryzuje się typowymi objawami, które są prawie zawsze jednooczne i dotyczą obszaru unerwionego przez nerw trójdzielny. Wśród głównych objawów wyróżnia się:
- Objawy prodromalne (zwiastunowe): ból głowy, gorączka, ogólne złe samopoczucie (tzw. objawy grypopodobne), obniżenie czucia w okolicy oka i czubka głowy.
- Jednostronny ból i bolesna wysypka: wysypka pojawia się wzdłuż pierwszej gałęzi nerwu trójdzielnego, obejmując powiekę, czoło, nos i okolicę oka. Zmiany skórne mają postać plamkowo-grudkowej wysypki przechodzącej w pęcherzyki wypełnione płynem surowiczym, które później pękają i zmieniają się w pokryte strupem owrzodzenia.
- Opuchlizna powiek i zaczerwienienie oka: często towarzyszy podrażnienie oka, łzawienie, a także uczucie ciała obcego. Opuchlizna powiek jest częstym objawem i może znacząco utrudniać funkcjonowanie.
- Zaburzenia widzenia: mogą wystąpić niewyraźne widzenie, światłowstręt i ból oka.
- Porażenie nerwów czaszkowych: rzadziej, ale możliwe jest opadanie powieki.
Powikłania półpaśca ocznego
Półpasiec oczny może prowadzić do poważnych i trwałych powikłań, takich jak uszkodzenie rogówki, zapalenie błony naczyniowej oka czy trwała utrata wzroku. Powikłania są częstsze w przypadku nieleczonej choroby lub zbyt późnego wdrożenia leczenia. Mogą one trwać miesiącami i prowadzić do znacznego pogorszenia widzenia. Powikłania mogą pojawiać się nawet po 10 latach od wystąpienia ostrej fazy choroby, często wywołane odstawieniem lub zmniejszeniem dawki kropli glikokortykosteroidowych.
Zapalenie spojówek i rogówki
Do powikłań związanych z półpaścem ocznym zalicza się zapalenie spojówek oraz zapalenie rogówki oka. Ostre zapalenie nabłonka rogówki pojawia się u około 50% chorych w ciągu 2 dni od wystąpienia zmian skórnych i cofa się po kilku dniach, często bez leczenia. Może występować w postaci małych drzewkowatych lub gwiazdkowatych ognisk.
Pieniążkowate zapalenie rogówki pojawia się po około 10 dniach od wystąpienia wysypki. Charakteryzuje się wystąpieniem licznych delikatnych, ziarnistych złogów, otoczonych strefą przymglenia istoty właściwej rogówki. Zapalenie tarczowate rogówki rozwija się w około 5% przypadków 3 tygodnie po wystąpieniu zmian skórnych. Nieleczone miejscowymi glikokortykosteroidami, przechodzi w postać przewlekłą, która prowadzi do wtórnego bliznowacenia i gromadzenia się w miąższu rogówki złogów lipidowych. Neurotroficzne zapalenie rogówki, spowodowane obniżeniem czucia rogówkowego, może prowadzić w wyniku wtórnych zakażeń bakteryjnych do powstania ciężkiego owrzodzenia rogówki, które grozi perforacją gałki ocznej. Zapalenie rogówki z obecnością płytek śluzowych może rozwijać się pomiędzy trzecim a szóstym miesiącem od wystąpienia zmian skórnych.
Zapalenie błony naczyniowej i twardówki
Zapalenie przedniego odcinka błony naczyniowej rozwija się pomiędzy pierwszym a trzecim tygodniem od wystąpienia zmian skórnych. Odczyn zapalny w przedniej komorze jest zwykle łagodny. W 10% przypadków obserwuje się ostrą jaskrę wikłającą, która powstaje w wyniku zapalenia beleczkowania (trabeculitis). W ciężkich przypadkach, jako powikłanie niedokrwiennego zapalenia naczyń krwionośnych, może wystąpić zanik tęczówki.
Zapalenie twardówki jest rzadkie i może się rozwinąć pod koniec pierwszego tygodnia choroby. Przewlekłe zapalenie twardówki może prowadzić do zaników twardówki.
Inne powikłania neurologiczne
Półpasiec, nie tylko związany z zajęciem nerwu trójdzielnego, może powodować ból i mrowienie jeszcze wiele miesięcy po zakończeniu leczenia. Jest to związane z uszkodzeniem nerwów w przebiegu choroby. Do poważnych powikłań zaliczyć można zapalenie nerwu wzrokowego, zapalenie siatkówki oka. Częste są również porażenia nerwów czaszkowych, w tym trzeciego (najczęstsze), czwartego i szóstego. Rozwijać się może tzw. neuralgia popółpaścowa, czyli przewlekły ból w obrębie zajętego nerwu przez VZV, który może prowadzić do wystąpienia depresji.
Leczenie Zmian Ocznych w Przebiegu Ospy i Półpaśca
Leczenie półpaśca ocznego wymaga niezwłocznej konsultacji lekarskiej i szybkiej interwencji, aby zmniejszyć ryzyko groźnych powikłań, w tym utraty wzroku. W większości przypadków możliwe jest całkowite wyleczenie stanu zapalnego, szczególnie przy wczesnym wdrożeniu terapii.
Leczenie przeciwwirusowe
Podstawą leczenia są doustne leki przeciwwirusowe, takie jak:
- Acyklowir
- Walacyklowir (w Polsce dostępny na indywidualne zamówienie)
- Famcyklowir
Zaleca się rozpoczęcie leczenia przeciwwirusowego w ciągu 48-72 godzin od momentu pojawienia się wysypki. Takie wczesne podanie leków zmniejsza ryzyko wystąpienia ostrych powikłań ocznych, wpływa korzystnie na gojenie się zmian skórnych, skraca czas trwania objawów neurologicznych oraz zmniejsza ryzyko neuralgii popółpaścowej.
Leczenie miejscowe
W przypadku zapalenia oka stosuje się również leczenie miejscowe, które obejmuje:
- Steroidy miejscowe (np. krople z prednizolonem) w leczeniu zapalenia rogówki i błony naczyniowej oka. Leczenie kroplami glikokortykosteroidowymi powinno być prowadzone przez kilka miesięcy, po czym należy je stopniowo odstawiać.
- Krople nawilżające, łagodzące podrażnienie oka.
- Leki obniżające ciśnienie wewnątrzgałkowe, jeśli występuje podwyższone ciśnienie.
- Maści lub krople z antybiotykiem w celu zapobiegania wtórnym zakażeniom bakteryjnym (np. 3% oksytetracyklina).
- W leczeniu zapaleń spojówki związanych z półpaścem stosuje się acyklowir w postaci 3% maści ocznej lub gancyklowir podawany jako 0,15% żel oczny.
- W przypadku wystąpienia zapalenia twardówki, tęczówki i ciała rzęskowego, należy rozważyć podanie kortykosteroidów oraz leków rozszerzających źrenicę. Gdy zapalenie twardówki nie ulega samoograniczeniu, wskazane jest włączenie flurbiprofenu doustnie.
Leczenie bólu
Ból neuropatyczny, który często towarzyszy półpaścowi ocznemu, jest intensywny. Stosuje się leki przeciwbólowe, w tym opioidy oraz leki takie jak pregabalina czy amitryptylina, które pomagają w zmniejszeniu bólu po ustąpieniu wysypki.
Czas trwania leczenia
Leczenie półpaśca ocznego trwa zazwyczaj 7-10 dni w przypadku ostrych objawów, ale leczenie farmakologiczne może trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy, w zależności od stopnia zaawansowania choroby i powikłań. Im szybciej zostanie ono wdrożone, tym mniejsze ryzyko groźnych powikłań.
Zakaźność
Ospa wietrzna
Wirus ospy wietrznej charakteryzuje się bardzo wysoką zakaźnością - stąd nazwa "wietrzna", ponieważ wirus może rozprzestrzeniać się z ruchem powietrza na odległość nawet kilkudziesięciu metrów. Zakażenie następuje drogą kropelkową - bezpośrednio przez kontakt z osobą zakażoną lub poprzez kontakt z płynem z pęcherzyków pojawiających się w trakcie infekcji. Wirus wnika do organizmu przez spojówki lub śluzówki górnych dróg oddechowych. Chory jest zdolny do zarażania w ciągu 24-48 godzin, zanim pojawią się charakterystyczne objawy ospy wietrznej, i utrzymuje zdolność do zakażenia przez około 7 dni, do czasu przyschnięcia wszystkich pęcherzyków na skórze.
Półpasiec oczny
Półpasiec jest mniej zakaźny niż ospa wietrzna. Półpasiec oczny sam w sobie nie jest bezpośrednio zaraźliwy, jednak osoby z aktywnymi wykwitami pęcherzyków wypełnionych płynem surowiczym mogą przenosić wirusa na osoby, które nie miały wcześniej kontaktu z VZV (np. nie chorowały na ospę wietrzną), powodując u nich rozwój ospy wietrznej. Kontakt z płynem surowiczym z pęcherzyków jest przyczyną zakażenia, dlatego należy unikać bezpośredniego kontaktu z osobami wrażliwymi, takimi jak noworodki, kobiety w ciąży czy osoby z osłabionym układem odpornościowym.
Profilaktyka
Szczepienia przeciwko ospie wietrznej
Ospie wietrznej u dzieci i dorosłych można skutecznie zapobiegać poprzez szczepienia ochronne. Szczepienia zalecane są wszystkim dzieciom od 13. miesiąca życia (można je wykonać od 9. miesiąca) i dorosłym, którzy nie chorowali na ospę wietrzną i nie zostali wcześniej zaszczepieni. Należy podać dwie dawki szczepionki w odstępie nie krótszym niż 6 tygodni (optymalnie 3 miesiące). Szczepionka wykazuje bardzo dużą skuteczność i jest najskuteczniejszą metodą profilaktyki ospy wietrznej i jej groźnych powikłań.
Szczepienia przeciwko półpaścowi
Szczepienia ochronne przeciw półpaścowi (np. Shingrix®) są zalecane dla osób powyżej 50. roku życia oraz dla osób z obniżoną odpornością. Szczepionka znacząco zmniejsza ryzyko zachorowania na półpasiec, w tym na półpasiec oczny, oraz groźnych powikłań z nim związanych, włączając neuralgię popółpaścową.