Czynniki Powodujące Pożar i Zapobieganie Zagrożeniom

Pożary to jedno z największych zagrożeń, zarówno w gospodarstwach domowych, jak i w środowisku pracy, niosąc ze sobą śmiertelne niebezpieczeństwo oraz znaczne straty materialne. Warto zatem znać najczęstsze przyczyny powstawania pożarów, aby skutecznie unikać zagrożeń lub redukować już istniejące.

Czym jest Pożar?

Pożarem nazywamy niekontrolowany proces spalania, który nastąpił samoczynnie i w sposób nieplanowany, w miejscu i czasie, w których nie powinien był powstać. Pożar stanowi bezpośredni skutek jednoczesnego wystąpienia wszystkich elementów z tzw. trójkąta spalania. Są to: paliwo (materiał palny), tlen (utleniacz) oraz źródło zapłonu (ciepło).

W ostatnich latach dostrzeżono również znaczenie czwartego elementu, jakim jest obecność wolnych rodników, czyli cząsteczek zawierających niesparowane elektrony. Stymulują one rozwój reakcji łańcuchowej rozkładu oraz spalania. Aby powstrzymać reakcję spalania i ugasić pożar, należy wyeliminować przynajmniej jeden z elementów trójkąta spalania. Można usunąć materiał palny, odciąć dopływ tlenu lub obniżyć temperaturę. Najlepsze efekty daje jednoczesne usunięcie dwóch lub trzech elementów.

Główne Przyczyny Powstawania Pożarów

Pożary mogą być spowodowane przez czynniki naturalne, jak uderzenie pioruna, ale i przez działalność człowieka, w tym nieumyślne podpalenia, wadliwe instalacje elektryczne, palenie papierosów czy niekontrolowane ogniska. Wyróżniamy więc dwie podstawowe kategorie czynników wywołujących pożar: przyczyny naturalne (np. wyładowanie elektryczne podczas burzy) oraz działania ludzkie.

Rozróżnienie przyczyn pożarów na środowisko pracy i gospodarstwo domowe nie zawsze jest konieczne. Podejmujemy je głównie ze względu na idące za pożarem ryzyko, które w przypadku zakładu pracy może być wyższe, mowa bowiem o miejscach, w których w tym samym czasie przebywa więcej ludzi. Jednak w gospodarstwie domowym, zwłaszcza przy nieruchomościach wielorodzinnych, może to wyglądać podobnie, a przyczyny pożarów w obu tych środowiskach, czasem się pokrywają.

Nieostrożność Człowieka

Nieostrożność osób dorosłych jest jedną z najczęstszych przyczyn pożarów. Przykłady obejmują:

• Nieostrożne posługiwanie się ogniem otwartym, w tym papierosami i zapałkami. Palenie tytoniu w łóżku jest często przyczyną pożarów ze skutkiem śmiertelnym. Kontakt otwartego ognia, np. żarzącego się papierosa, z materiałem palnym może spowodować pożar w pojemniku ze śmieciami.
• Pozostawianie na kuchni gazowej bez nadzoru przygotowywanego posiłku.
• Spalanie śmieci i odpadów, suchych liści i roślin, wypalanie traw, rozgrzewanie smoły czy palenie ogniska w niekontrolowany sposób może być przyczyną pożaru zabudowań.
• Nieostrożne posługiwanie się substancjami łatwopalnymi, np. czyszczenie odzieży, likwidacja plam w cieczach łatwopalnych (np. benzynie, acetonie, rozpuszczalniku). Takie działania mogą być przyczyną groźnego pożaru i wybuchu.
• Mycie podłóg cieczami łatwopalnymi, np. benzyną, acetonem, rozpuszczalnikiem, może być przyczyną groźnego pożaru lub wybuchu.
• Rozpalanie ognia w piecu przy zastosowaniu cieczy łatwopalnej. Podczas przelewania cieczy łatwopalnych (np. benzyny, rozpuszczalnika, spirytusu) następuje ich parowanie, a pojawienie się czynnika zapalającego może spowodować pożar.

Nieprawidłowa Eksploatacja Urządzeń i Instalacji

Wiele pożarów ma swoje źródło w problemach technicznych lub niewłaściwym użytkowaniu sprzętu.

• Wady urządzeń i instalacji elektrycznych: To bardzo częsta przyczyna pożarów. Co roku w Polsce wybucha około 8000 pożarów spowodowanych wadami wykonania instalacji i urządzeń elektrycznych lub ich niewłaściwą eksploatacją. Należy pamiętać, że źle wykonane, niesprawne lub nieprawidłowo użytkowane urządzenia i instalacje elektryczne stanowią bardzo duże ryzyko powstania pożaru. Przeciążenie instalacji elektrycznej, stare kable, uszkodzone gniazdka - to wszystko buduje ryzyko pożaru. Nic nie jest wieczne i każda instalacja wymaga okresowych przeglądów i wymiany zużytych elementów. Urządzenia zabezpieczające, takie jak wyłączniki różnicowoprądowe, które wykrywają nierówność prądu, znacznie ograniczają ryzyko. Osłonięcie żarówki materiałem palnym, np. papierem, w niewielkiej odległości od niej, powoduje szybkie nagrzewanie się tego materiału, zwęglenie i zapalenie.
• Nieprawidłowa eksploatacja elektrycznych urządzeń grzewczych: Ustawienie urządzenia grzejnego w odległości zbyt małej od materiałów palnych powoduje systematyczne nagrzewanie materiałów i prowadzi do ich zapalenia. Pozostawienie na dłuższy czas włączonej grzałki elektrycznej do gotowania wody, czy pozostawienie włączonego żelazka na materiale palnym, spowoduje natychmiastowe zwęglenie i szybkie zapalenie przedmiotu, na którym jest ustawione.
• Nieprawidłowa eksploatacja środków transportu: Przykładowo, garażowanie pojazdów z silnikami spalinowymi z paliwem w zbiorniku w pomieszczeniach nieprzeznaczonych do tego.
• Niewłaściwa obsługa urządzeń technologicznych: W zakładach pracy, nieprawidłowa obsługa sprzętu, pozostawianie bez dozoru pracujących urządzeń technologicznych czy nieprzestrzeganie określonego reżimu technologicznego (np. utrzymywanie odpowiedniej temperatury i ciśnienia danej maszyny, uzupełnianie płynów zgodnie z instrukcjami) może prowadzić do pożarów.
• Prowizoryczne urządzenia elektryczne: Korzystanie z urządzeń, które zostały przygotowane w prowizoryczny sposób przez „domorosłych elektryków i majsterkowiczów”, zwiększa ryzyko pożaru, ponieważ nie można mieć pewności, czy spełniają wszelkie normy bezpieczeństwa.

Zagrożenia w Środowisku Pracy

W środowisku pracy ryzyko pożarowe często jest podwyższone ze względu na specyfikę działalności. Pożar w zakładzie pracy może być spowodowany oddziaływaniem różnych czynników, takich jak:

• Materiały niebezpieczne i łatwopalne: Nieprawidłowe obchodzenie się z niebezpiecznymi materiałami, zwłaszcza łatwopalnymi. Wystarczy, że obok siebie składowane są dwie pozornie bezpieczne substancje, które mogą wchodzić ze sobą w reakcje chemiczne, prowadzące do zagrożenia. Znaczenie ma nie tylko przechowywanie materiałów palnych w odpowiednich miejscach, ale również właściwa konserwacja pojemników, w których są przechowywane.
• Niewłaściwe sprzątanie: Jeśli do zmywania różnego rodzaju nieczystości używane są środki łatwopalne, np. rozpuszczalnik, a odpady po takim sprzątaniu składowane w miejscu, w którym może pojawić się choćby iskra, to przepis na niebezpieczeństwo jest gotowy.
• Prace pożarowo niebezpieczne: Przy prowadzeniu prac pożarowo niebezpiecznych (np. spawanie) należy zachować szczególną ostrożność, zabezpieczając zarówno pracowników, jak i całe otoczenie.
• Lekkomyślność pracowników: Część wypadków ze skutkiem pożarowym to po prostu nieuważność, czasem również poddanie się rutynie i zlekceważenie ważnych kwestii bezpieczeństwa.

Specyficzne Zagrożenia Materiałowe

Niektóre materiały wykazują szczególne właściwości pożarowe i wybuchowe.

• Pyły palne: W zakładach przetwórstwa rolnego istnieje możliwość wystąpienia atmosfery wybuchowej. Pył powstający w procesach takich jak mielenie, przesiewanie czy transport zboża, stanowi potencjalne źródło zapłonu i wybuchu w instalacji przemysłowej. Niezwykle duża skala przetwórstwa zboża (Polska jest jednym z największych producentów zbóż w Europie) powoduje, że ryzyko wystąpienia incydentów związanych z zapłonem oraz wybuchem pyłu jest bardzo duże. Spośród wszystkich wybuchów pyłów blisko 25% stanowią eksplozje pyłów w przemyśle spożywczo-rolniczym i paszowym, przy czym najbardziej narażone na eksplozje są silosy, systemy odpylające i wentylacyjne (w tym suszarnie i magazyny przeznaczone do suszenia zbóż). Pyły metali (np. aluminium) również należą do pyłów bardzo silnie wybuchowych.
• Środki ochrony roślin: W przypadku pożaru z udziałem środków ochrony roślin należy się liczyć z możliwością emisji różnych niebezpiecznych substancji, które mogą powodować poważne skutki dla zdrowia ludzi i dla środowiska.
• Gazy techniczne: Prace z użyciem gazów technicznych w butlach należą do prac wyjątkowo niebezpiecznych. W zależności od rodzaju gazu zagrożenia te mogą mieć charakter toksyczny, pożarowy i wybuchowy.

Statystyki Pożarowe w Polsce

Z danych statystycznych publikowanych przez Światowe Centrum Statystyki Pożarowej wynika, że za około 65% pożarów odpowiada bezpośrednio człowiek, średnio 30% pożarów powstaje z przyczyn technologicznych, a pozostałe 5% ma naturalną przyczynę, m.in. wyładowanie atmosferyczne czy samozapalenie. Koreluje to z danymi statystycznymi Państwowej Straży Pożarnej (PSP), które mówią, że w Polsce za 64% pożarów odpowiedzialny jest człowiek (dane za rok 2016).

Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej informowała, że w całym 2024 roku strażacy podjęli ponad 550 tys. interwencji, w tym ponad 100 tys. to pożary. Przez cały rok doszło do 29 271 takich zdarzeń w obiektach mieszkalnych, w których 295 osób straciło życie, a 2052 osoby odniosły obrażenia. To o 70 ofiar śmiertelnych mniej w porównaniu do 2023 roku.

W 2024 roku w grupie pożarów notowano:

• 16 396 pożarów upraw
• 9313 pożarów środków transportu
• 5431 pożarów lasów
• 2372 pożary obiektów użyteczności publicznej
• 2208 pożarów obiektów produkcyjnych
• 830 pożarów obiektów magazynowych

Biorąc pod uwagę przyczyny pożarów w 2024 roku, w tabeli wskazano konkretne liczby:

Klasyfikacja Pożarów

Istnieje kilka sposobów klasyfikacji pożarów. Podział pożarów na konkretne kategorie reguluje Europejska Norma PN-EN 2:1998 ze zmianą PN-EN 2:1996/A1:2006. W tabeli wyszczególniono konkretne kategorie:

Pożary można również klasyfikować pod względem ich rozwoju i zasięgu:

• Ukryty - pożar, który rozwija się i rozprzestrzenia w pustych przestrzeniach stropów, stropodachów, ścian, podłóg itp. Może też przebiegać w formie bezpłomieniowej (tlenie).
• Wewnętrzny - mający miejsce wewnątrz obiektu.
• Przestrzenny - obejmujący wiele elementów.

Fazy rozwoju pożaru to inicjacja, charakteryzująca się rozszerzaniem ognia od źródła zapalenia - w tej fazie następuje gwałtowny wzrost temperatury. Następnie pożar osiąga pełny rozwój przez objęcie płomieniem całego pomieszczenia lub przez wniknięcie w głąb materiału palnego. Podczas przejścia pożaru do tej fazy może nastąpić rozgorzenie lub wsteczny ciąg płomienia, a temperatura może wzrosnąć do ok. 800-1200 °C w górnej strefie gazów pożarowych.

Metody Gaszenia Pożarów

Najbardziej znanymi metodami walki z pożarem jest użycie środków gaśniczych. Urządzenia gaśnicze stosowane do walki z pożarem to m.in. różnego rodzaju systemy gaśnicze (np. instalacje tryskaczowe, zraszacze przeciwpożarowe czy systemy gaszenia gazem), które automatycznie wykrywają pożar i gaszą go już w początkowej fazie. Oprócz stałych urządzeń gaśniczych stosowane są również mobilne urządzenia przeciwpożarowe - jak np. gaśnice czy agregaty gaśnicze. Występują one w kilku rodzajach w zależności od wykorzystywanego środka gaśniczego i przeznaczone są do gaszenia różnych typów pożaru (m.in. gaśnice do elektroniki wykorzystujące gazy chemiczne).

• Woda: Jest najpopularniejszym i najłatwiej dostępnym środkiem gaśniczym. Woda absorbuje z palącego się ciała duże ilości ciepła, tym samym uniemożliwiając dalsze palenie się. W zetknięciu się wody z pożarem wytwarza się para wodna, która wypiera tlen z ogniska pożaru, hamując cały proces palenia się. Może być podawana w postaci zwartego strumienia, kropel czy mgły wodnej. Nie jest jednak odpowiednia do gaszenia pożarów cieczy niemieszających się z wodą (np. oleju, benzyny) czy ciał reagujących chemicznie z wodą.
• Piana gaśnicza: Może być podana w postaci piany lekkiej, średniej lub ciężkiej, co zwiększa zakres jej stosowania. W przypadku pożaru cieczy rozpuszczalnych w wodzie (np. etanolu) stosowanie piany wymaga użycia specjalnych środków pianotwórczych zapobiegających niszczeniu piany przez ciecz. Piany utworzone z użyciem tych środków doskonale nadają się do gaszenia pożarów innych cieczy palnych.
• Proszki gaśnicze: Są to drobno zmielone (niepalne) związki węglanowe lub fosforanowe. Mają za zadanie odizolować płonące ciała od dostępu tlenu. Są bardzo skutecznym środkiem gaśniczym, ich dominującym mechanizmem gaśniczym jest zmiana parametrów cieplnych środowiska pożaru polegająca m.in. na pochłanianiu ciepła, co z kolei powoduje zmniejszenie szybkości reakcji chemicznych w płomieniu i stopniowe jego wygaszenie.
• Piasek: Należy do łatwo dostępnych środków gaśniczych. Jego działanie polega na odcięciu dostępu tlenu od palącego się materiału. Użycie piasku zapobiega rozbryzgom.
• Koce gaśnicze: Służą do gaszenia małych przedmiotów lub powierzchni nie większych niż 1 m².
• Specjalistyczne środki do gaszenia metali: Podstawowym środkiem gaśniczym jest chlorek sodu, który przy zetknięciu się z płonącym metalem zaczyna się topić i wytwarza wokół niego warstwę, która odcina dostęp tlenu, przez co metal gaśnie. W przypadku mieszanin metali z utleniaczem warstwa stopionej soli izoluje płonący metal od palnych materiałów. Stosuje się także grafit i piasek (są mniej skuteczne z powodu wyższej temperatury topnienia i wytwarzania mniej szczelnej warstwy). W przypadku pożaru litu stosowana jest także sproszkowana miedź, która działa podobnie do soli. Czasami, gdy dojdzie do pożaru niewielkiej ilości mieszaniny metalu z utleniaczem (np. termit) i dysponuje się dużą ilością ciekłego azotu lub (mniej skutecznego) dwutlenku węgla (np. w laboratorium), można ten metal gasić tą cieczą, zalewając go, co spowoduje obniżenie jego temperatury poniżej temperatury zapłonu (należy uważać na rozpryskiwanie się metalu). Takie działanie bardzo często może zakończyć się niepowodzeniem, ponieważ gaz powstały wskutek odparowania cieczy tworzy warstwę izolacyjną utrudniającą oziębianie materiału palnego.
• Specjalistyczne środki do gaszenia tłuszczów i olejów spożywczych: W przypadku pożarów małej ilości gorącego tłuszczu (typowa kuchnia domowa) wystarczy zwykła gaśnica B, BC, ABC. Natomiast gaszenie w ten sposób pożarów w restauracjach, cukierniach itp., kiedy zapali się duża ilość rozgrzanego tłuszczu, może być nieskuteczne, ponieważ po ugaszeniu tłuszczu może się on znów zapalić, kiedy z powrotem dotrze doń tlen. Należy wtedy stosować specjalne gaśnice klasy F zawierające przeważnie roztwór octanu potasu.

Zapobieganie Pożarom

W zakresie zapobiegania pożarom warto zastosować działania prewencyjne, zapobiegające powstaniu ognia. Zalicza się do nich:

• Regularne kontrole i serwis instalacji elektrycznej.
• Zastosowanie wywietrzników i czujników dymu czy ognia.
• Budowa z zastosowaniem materiałów, które nie są łatwopalne.
• Respektowanie zasad przeciwpożarowych, dotyczących np. izolowania paleniska w kominku.
• Edukacja w zakresie ochrony przeciwpożarowej. Szkolenia i ćwiczenie odpowiednich zachowań w czasie wybuchu pożaru, ma na celu przede wszystkim zminimalizowanie ryzyka rozprzestrzeniania się ognia w wyniku nieprawidłowych działań ludzi.
• Stosowanie w strategicznych miejscach domu czy biura gaśnic, hydrantów, czy zestawów ppoż.

Dobrym pomysłem będzie też ubezpieczenie domu od ognia i innych zdarzeń losowych. Zwróć uwagę jednak w OWU (Ogólnych Warunkach Ubezpieczenia), w jakich przypadkach możesz spotkać się z odmową wypłaty odszkodowania za pożar w mieszkaniu.

Identyfikacja Przyczyn Pożaru: Rola Oględzin

Oględziny miejsca pożaru to podstawowe źródło informacji niezbędnych do przeprowadzenia dochodzenia popożarowego i ustalenia przyczyn pożaru. Są czynnością wymagającą specjalistycznej wiedzy i doświadczenia. Najważniejszym zadaniem jest wykrycie ogniska pożaru, czyli miejsca, w którym się rozpoczął. Jest to możliwe poprzez ujawnienie i zbadanie śladów zniszczeń termicznych oraz kierunku rozprzestrzeniania się ognia.

Na podstawie analizy charakteru uszkodzeń termicznych można ustalić miejsce lub obszar inicjacji pożaru. Mogą to być następujące ślady lub zmiany:

• Całkowicie zwęglone, przepalone i wypalone przedmioty palne (głównie elementy drewniane i drewnopochodne, tworzywa sztuczne).
• Uszkodzenia i stopienia instalacji elektrycznej, farb itp. (zwarcia, destrukcje termiczne, zwęglenia, wypalenia, przepalenia).
• Stan przeszkleń (okopcone, popękane, stopione, brak).
• Okopcenia przy otworach, framugach okiennych, kratkach wentylacyjnych.
• Kierunek dymienia (przeciwny w stosunku do ogniska pożaru, ponieważ ciepło jest przekazywane przez ognisko pożaru drogą prądów konwekcyjnych i promieniowania w kierunku materiałów mniej nagrzanych).
• Miejsca występowania smug dymu, ze zmianami koloru materiałów z otoczenia (ślady na ścianach, sufitach i stropach oraz okopcenia tynku).
• Miejsca odpadnięcia tynku, pęknięcia ścian budynków lub tzw. spękania termiczne.

Pożar zazwyczaj rozprzestrzenia się ku górze, dlatego poszukując ogniska pożaru, zawsze należy obejrzeć najniżej położone miejsca ze śladami jego oddziaływania. Najczęściej ślad taki charakteryzuje się lokalnym wypaleniem materiału albo silnym termicznym zniszczeniem niepalnych lub trudno zapalnych materiałów i elementów konstrukcyjnych. Ogniskiem pożaru bywa często miejsce, w którym nastąpiło termiczne i destrukcyjne działanie prądu elektrycznego, np. zwarcie przewodów elektrycznych lub przeciążenia linii elektrycznej.

Opinie wydawane w sprawach przyczyn pożarów zawierają informacje o zjawiskach powodujących zainicjowanie i rozprzestrzenianie się ognia, o zabezpieczeniach przeciwpożarowych w obiektach, w których zaistniał pożar, oraz o przepisach z zakresu ochrony przeciwpożarowej i BHP. Opinie te orzekane są na podstawie wyników badań zabezpieczonego materiału dowodowego, tym samym decydujące znaczenie ma jego jakość i odpowiedni wybór. Zarówno zabezpieczanie, jak i wstępna eliminacja śladów dokonywana jest na miejscu zdarzenia w trakcie prowadzonych czynności oględzin. W ustalaniu przyczyny pożaru należy porównać dane z sytuacji przed powstaniem pożaru i ocenić możliwości pierwotnego zapalenia się materiałów i substancji znajdujących się w obszarze pożaru. Profesjonalne poszukiwanie i zabezpieczenie śladów pożarowych ma wartość tylko wtedy, jeśli uzupełnione zostanie naukową ekspertyzą.

tags: #czynniki #powodujace #pozar