Na powodzenie działań ratowniczo-gaśniczych wpływa skuteczna, dobrze zorganizowana łączność. Pozwala ona na sprawne alarmowanie, wczesne przekazywanie ważnych informacji jadącym do akcji zastępom i sekcjom straży pożarnych oraz służy porozumiewaniu się strażaków pracujących na różnych stanowiskach na terenie akcji.
Zgodnie z definicją, łączność to zespół przedsięwzięć organizacyjno-technicznych zapewniających szybki przepływ informacji pomiędzy ratownikami. Bez właściwie zorganizowanej łączności, która powinna zapewnić alarmowanie, dowodzenie i współdziałanie, dowódca w wielu przypadkach nie byłby w stanie prawidłowo kierować akcją.
Rodzaje i Specyfika Łączności
Ze względu na rodzaj środka przekazu informacji, łączność można podzielić na: radiową, przewodową i sygnalizacyjną. W obecnych czasach łączność sygnalizacyjna i przewodowa wypierana jest niemal powszechnie przez łączność radiową.
Zalety i Ograniczenia Łączności Radiowej
Obok Państwowej Straży Pożarnej działa coraz więcej Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) wyposażonych w radiotelefony samochodowe i nasobne. Łączność radiowa jest bardzo wygodna: nie wymaga kontaktu wzrokowego, nie wymaga także niewygodnych do rozprowadzania połączeń przewodowych. Możliwość wykorzystania różnych częstotliwości fal radiowych pozwala na organizowanie kilku rodzajów łączności równocześnie.
Trzeba jednak powiedzieć, że łączność radiowa jest także ograniczona w swoich możliwościach zasięgiem nadawania i odbioru. Fale ultrakrótkie rozchodzą się prostoliniowo, nie omijają przeszkód w ukształtowaniu terenu i nie odbijają się również od jonosfery. Dlatego też zasięg fal ultrakrótkich zależy od wysokości umieszczenia anteny nadawczej i odbiorczej. Wprawdzie dla fal ultrakrótkich przeszkodą są także budynki, których nie mogą przeniknąć, ominąć, ale mogą się od budynków odbić. Wraz z oddalaniem się od anteny nadawczej fale słabną, dlatego zasięg dla fal ultrakrótkich nie przekracza kilkudziesięciu kilometrów. Mają te fale jednak poważną zaletę: są mało wrażliwe na zakłócenia od wyładowań atmosferycznych i urządzeń elektrycznych, co umożliwia odebranie nawet słabych sygnałów.
Wymagania i Zasady Korzystania z Łączności Radiowej w OSP
Posługiwanie się urządzeniami łączności radiowej UKF wymaga stosowania się do jednolitych przepisów obowiązujących wszystkie jednostki, w tym Ochotnicze Straże Pożarne, które otrzymały zezwolenie na użytkowanie sprzętu radiowego pracującego w paśmie częstotliwości Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA). System trankingowy EDACS produkcji firmy "Ericsson" jest użytkowany wspólnie z policją w pasmie UHF.
Obowiązki OSP w Zakresie Łączności Radiowej
Ochotnicza Straż Pożarna, która używa radiotelefonów, powinna:
- znać przepisy i zasady prowadzenia korespondencji radiowej,
- mieć ważne zezwolenie,
- znać zasady obsługi urządzenia radiowego,
- dysponować aktualnymi danymi radiowymi.
Dane Radiowe - Klucz do Efektywności
Dane radiowe to dokumenty umożliwiające prowadzenie łączności z określonymi korespondentami danej sieci. W dokumentach tych zawarte powinny być podstawowe elementy takie jak:
- wytyczne określające sposób organizacji łączności radiowej,
- obowiązujące sygnały radiowe,
- numer kanału pracy (częstotliwość),
- kryptonim stacji głównej oraz kryptonimy korespondentów danej sieci radiowej.
Dane radiowe są dokumentami poufnymi zastrzeżonymi "do użytku służbowego". Sieć radiową tworzą co najmniej trzy stacje pracujące na wspólnych danych radiowych. Kierunek radiowy jest to sposób organizacji łączności pomiędzy dwoma stacjami, które pracują na wspólnych danych radiowych.
Zasady Prowadzenia Korespondencji
Dla zachowania sprawności systemu łączności, który powinien ułatwiać prowadzenie działań ratowniczo-gaśniczych, niezbędne jest przestrzeganie zasad prowadzenia korespondencji. Najważniejsze z nich to:
- podczas prowadzenia korespondencji należy kierować się zasadą: "minimum czasu nadawania - maksimum treści",
- wymieniając korespondencję w warunkach słabej słyszalności trzeba najważniejsze hasła powtarzać dwa razy, a nawet stosować zgłoskowanie,
- w czasie prowadzenia korespondencji stosuje się formę zwracania do korespondentów: "Ty",
- nie należy, nawet w przypadku przekazywania informacji o charakterze jawnym, używać stopni służbowych i nazwisk osób funkcyjnych. Do określenia osób służą specjalne kody,
- podstawowym rodzajem pracy w sieciach radiowych jest prowadzenie nasłuchu.
Procedury Wywoływania i Przekazywania Informacji
Nadawanie ma miejsce w przypadku potrzeby wywołania korespondenta i przekazania informacji, a także zgłoszenia się na wywołanie korespondenta w celu odebrania informacji.
Wywoływanie korespondenta:
Aby wywołać korespondenta, należy nadać:
- kryptonim korespondenta - 1 raz
- zwrot "TU" - 1 raz
- kryptonim własny - 1 raz
- zwrot "ODBIÓR" - 1 raz
Przykład: "459-45" tu "459-11" odbiór. Jeśli korespondent nie zgłosi się, treść wywołania należy powtórzyć, jednak nie więcej niż dwa razy. Ponowne wywoływanie powinno się rozpocząć po upływie kilku minut. W przypadku braku odbioru przy ponownym wywoływaniu, trzeba starać się wywołać korespondenta za pomocą innej stacji. Na przykład: "459-49" tu "459-11" wywołaj dla mnie "459-45" odbiór.
Zgłaszanie się na wywołanie:
Jeśli nasza stacja jest wywoływana przez inną stację, strażak obsługujący ją zgłasza się następująco: Tu "459-11" odbiór.
W przypadku wywoływania stacji przez kilku korespondentów, zgłoszenie się polega na podaniu:
- zwrotu "TU" - 1 raz
- kryptonimu własnej stacji - 1 raz
- zwrotu "zgłaszam się dla" - 1 raz
- kryptonimu jednej z wywoływanych stacji - 1 raz
Przykład: Tu "459-11" zgłaszam się dla "459-45" odbiór.
Przekazywanie treści korespondencji:
Aby przekazać treść korespondencji, należy podać:
- kryptonim stacji korespondenta - 1 raz
- zwrot "TU" - 1 raz
- kryptonim własnej stacji - 1 raz
- treść korespondencji - 1 raz
- zwrot "odbiór" - 1 raz
Przykład: "459-45" tu "459-11" jestem na miejscu akcji, udaję się na rozpoznanie, odbiór.
Potwierdzenie przyjęcia korespondencji:
Potwierdzenie przyjęcia korespondencji polega na nadaniu:
- zwrotu "TU" - 1 raz
- kryptonimu własnej stacji - 1 raz
- zwrotu "zrozumiałem" - 1 raz
- zwrotu "odbiór" - 1 raz
Przykład: Tu "459-11" zrozumiałem odbiór. W razie niezrozumienia treści informacji należy użyć zwrotów: "powtórz" lub "nie zrozumiałem". Przykład: Tu "459-11" powtórz - odbiór.
Łączność wojskowa - podstawowe przepisy korespondencji radiowej.
Organizacja Łączności w Działaniach Ratowniczych
Sprawna wymiana informacji na miejscu akcji możliwa jest tylko wtedy, gdy kierujący działaniami ratowniczymi (KDR) uniknie błędów w organizowaniu łączności. Organizacja łączności jest procesem ciągłym - zaczyna się od momentu wyjazdu z garażu pierwszego zastępu do działań i kończy po opracowaniu informacji ze zdarzenia. KDR musi mieć od samego początku akcji świadomość, że to na nim w głównej mierze spoczywa obowiązek organizacji łączności, a jej właściwe przygotowanie może mieć ogromne znaczenie nie tylko dla skuteczności prowadzenia operacji ratowniczo-gaśniczych, lecz przede wszystkim dla skutecznej ochrony zdrowia i życia ratowanych.
Najczęstsze Problemy i Rozwiązania
Problem z łącznością pojawia się, gdy do akcji kierowane są kolejne jednostki i obszar działań gwałtownie się rozrasta, a KDR nie zadbał o zorganizowanie łączności już na początku. Typowymi trudnościami są wówczas: praca wszystkich na jednym kanale (najczęściej w sieci powiatowej), brak możliwości ustalenia, kto z kim rozmawia, gdyż nie określono stosownych kryptonimów, nieumiejętne przekazywanie komunikatów do wszystkich korespondentów danej sieci. Ponadto w tym samym momencie na terenie powiatu mogą być prowadzone różne działania ratownicze, wobec czego kanał powiatowy staje się niewydolny.
Właściwie zorganizowana łączność pozwala na przekazywanie meldunków z miejsca akcji i uzyskanie dodatkowej wiedzy z dostępnych baz danych, a także umożliwia dysponowanie kolejnymi siłami i środkami. Dyżurny stanowiska kierowania nie ma możliwości prostego rozdzielenia komunikacji, a wszystkie istotne i nieistotne dla danego zdarzenia wiadomości są przekazywane przez jedną sieć i odbierane przez wszystkich jej użytkowników. Oczywiście należy mieć świadomość, że łączność radiowa nie jest jedynym możliwym technicznym środkiem porozumiewania się podczas działań; powszechnie dostępne usługi sieci telefonii komórkowej, stacjonarnej, Internetu czy telefonii satelitarnej również pozwalają na przekazywanie informacji, co może być na co dzień wykorzystywane.
Kanały Łączności Radiowej PSP i OSP
Pasmo częstotliwości radiowych użytkowanych przez jednostki ochrony przeciwpożarowej zostało podzielone na kanały. Każdy z nich przydzielono do określonych sieci radiowych, co porządkuje ich wykorzystanie. Każdemu powiatowi w kraju został przydzielony jeden kanał, który tworzy sieć powiatową (PR). Mając na uwadze, że działania ratowniczo-gaśnicze mogą być prowadzone w odległości kilkuset metrów od KP/KM PSP, jak również w promieniu kilku, kilkunastu czy nawet kilkudziesięciu kilometrów, zaleca się wykorzystywanie do pracy w sieci powiatowej radiotelefonów stacjonarnych i przewoźnych.
Każdy powiat ma ponadto do wykorzystania osiem kanałów ratowniczo-gaśniczych (KRG) służących do korespondencji na miejscu prowadzenia działań pomiędzy KDR a podległymi mu bezpośrednio ratownikami. Są to te same częstotliwości (kanały) w całym kraju. Bardzo często w chwili przyjazdu na miejsce akcji pierwszych jednostek KDR całą korespondencję, zarówno ze stanowiskiem kierowania, jak i z ratownikami, prowadzi na kanale powiatowym. Umiejscowienie zbyt wielu korespondentów w jednej sieci prowadzi do złamania przyjętych zasad w zakresie organizacji łączności, a przede wszystkim do dublowania informacji przekazywanych do SK KP/KM PSP, w pierwszej kolejności przez roty, następnie przez dowódcę. Nieprawidłowość ta zazwyczaj zostaje zniwelowana dopiero po powołaniu sztabu i podziale terenu akcji na odcinki bojowe.
Aktualizacja Zasad Organizacji Łączności (2016)
Wychodząc naprzeciw tym problemom, w 2016 r. komendant główny PSP dokonał aktualizacji „Zasad organizacji łączności (...)” i wskazał komendantom wojewódzkim PSP, by w uzgodnieniu z komendantami powiatowymi/miejskimi PSP ustalili kolejność przydziału kanałów ratowniczo-gaśniczych podczas prowadzenia działań ratowniczych na terenie powiatu. Zmiana taka spowodowała, że dowódca po przybyciu na miejsce działań do prowadzenia korespondencji na miejscu akcji używa kanału ratowniczo-gaśniczego (KRG) ustalonego wcześniej. W przypadku zajętości tego kanału dowódca uzgadnia z SK KP/KM PSP kolejny kanał ratowniczo-gaśniczy do prowadzenia korespondencji.
Zmiana ta została wymuszona analizami ze zdarzeń, z których wynikało, że jeśli w danej jednostce nie został wyrobiony nawyk pracy w relacjach: dowódca <-> stanowisko kierowania (w sieci powiatowej) oraz dowódca <-> ratownicy (na kanale ratowniczo-gaśniczym) i wszyscy pracują na jednym kanale radiowym, to w przypadku wprowadzenia do działań kilku zastępów łączność nie będzie funkcjonowała prawidłowo.
Inna zmiana dotyczyła uregulowania kwestii organizacji łączności w przypadku dysponowania pojazdów poza teren własnego powiatu, czyli o prowadzenie nasłuchu/korespondencji w sieci KSW od razu po wyjeździe z jednostki, a nie jak to miało miejsce wcześniej - po przekroczeniu granicy powiatu. Jednostki dysponowane z jednego powiatu do drugiego często pracowały w sieci powiatowej własnej lub powiatu, do którego się udawały. Taka sytuacja zazwyczaj powodowała, że obydwa SK KM/KP PSP szukały SIS w trzech sieciach: KSW, PR jednego powiatu lub PR drugiego powiatu. Teraz zapis jest jednoznaczny, a pojazdy dysponowane poza teren własnego powiatu mają zawsze prowadzić nasłuch/korespondencję w krajowej sieci współdziałania i alarmowania KSW.
Ostatnią znaczącą zmianą, w szczególności w kontekście działań prowadzonych przez ochotnicze straże pożarne, jest wprowadzenie jednoznacznego zakazu prowadzenia komunikacji głosowej ze stanowiskiem kierowania oraz sąsiednimi jednostkami straży pożarnej w sieci alarmowania PA1 i PA2. Należy przypomnieć, że sieci alarmowania PA1 i PA2 nie służą do prowadzenia komunikacji głosowej i wymiany informacji.
Znaczenie Kryptonimów w Łączności Radiowej
Niezbędnym elementem łączności radiowej są kryptonimy. Zasady ich tworzenia i stosowania zostały szczegółowo przedstawione w „Instrukcji (...)”. Należy przede wszystkim pamiętać o podstawowej funkcji kryptonimu, czyli zapewnieniu jednoznacznej identyfikacji zarówno nadawcy, jak i odbiorcy korespondencji. Dlatego tak ważne jest, aby wszyscy uczestnicy działań wiedzieli, jaki został przyjęty schemat nadawania i stosowania kryptonimów. Warto także odnotować fakt, że gdy korespondencja odbywa się w ramach jednego odcinka bojowego lub grupy ratowniczej w sieci KRG, dopuszcza się wykorzystywanie jako kryptonimów np. numerów funkcyjnych.
Wymagania Techniczne dla Radiotelefonów
Wymagania techniczno-funkcjonalne dla radiotelefonów zostały określone w załącznikach od 1 do 3 „Instrukcji w sprawie organizacji łączności w sieciach radiowych UKF Państwowej Straży Pożarnej” i stanowią minimalne wymagania resortu spraw wewnętrznych i administracji (uzgodnione pomiędzy służbami) dla radiotelefonów stacjonarnych, przewoźnych i nasobnych. Zgodnie z „Instrukcją (...)” adekwatnie do potrzeb OSP, jak i podmiotów współdziałających pracujących w sieciach radiowych PSP, dopuszcza się zmianę parametrów funkcjonalno-użytkowych dla radiotelefonów. Na przykład, liczba programowanych kanałów radiowych opisanych w parametrach funkcjonalno-użytkowych dla radiotelefonów nasobnych w PSP wynosi 250. Mając na uwadze, że poszczególne jednostki OSP nie są w stanie wykorzystać takiej wartości, dopuszcza się zakupy radiotelefonów np. 32-kanałowych. Niedopuszczalne są zmiany parametrów technicznych, środowiskowych i klimatycznych.
Charakterystyka Radiotelefonów i Systemów
W dziedzinie łączności radiowej w ciągu ostatnich lat nastąpiła widoczna i znacząca poprawa. Strażacy posługują się radiotelefonami o coraz lepszych parametrach technicznych, chociaż jak wynika z pojawiających się w Komendzie Głównej PSP sygnałów i informacji - być może nie zawsze spełniającymi wymagania dla sprzętu łączności UKF pracującego w sieciach radiowych MSWiA. Ciągle też pozostawia wiele do życzenia sposób wykorzystania sprzętu, a przede wszystkim sieci radiowych. Generalnie według Krajowej Tablicy Przeznaczeń Częstotliwości (Dz.U. 2021 poz. 470) Straż Pożarna pracuje m.in. w zakresie 148,65 MHz-149,90 MHz (Lp. 239). Służba ta korzysta z kanałów o szerokości 12.5kHz i pracuje w modulacji FM (NFM) oraz trybie simpleksowym lub dupleksowym.
Radiotelefony cyfrowe pracujące w standardzie łączności radiowej DMR (ang. Digital Mobile Radio) będą sukcesywnie wypierać rozwiązania analogowe stosowane dotąd przez PSP i OSP.
Przykładowe Urządzenia
Radiotelefony samochodowe (przewoźne) dzielimy na analogowe i cyfrowe. Przykładem jest Dynascan M-6D, który wyróżnia się mocą wyjściową aż 70W, co w niesprzyjających warunkach (teren górzysty czy silnie zurbanizowany) może zapewnić czytelny kontakt radiowy. Radiotelefony marki TYT to trwały i pewny sprzęt łączności.
Radiotelefony przenośne (nasobne-podręczne) różnią się przede wszystkim mocą wyjściową oraz jakością wykonania. Polecanym modelem jest Wouxun KG-828, wytrzymała, profesjonalna wersja pozbawiona wyświetlacza i klawiatury z akumulatorem o dużej pojemności.
Przydatnym rozwiązaniem dla każdego strażaka z pewnością jest retraktor (ściągacz na smyczy), doskonałe narzędzie dla pracowników na wysokościach czy strażaków, dostępny w wersji odpornej na sól, samooczyszczającej się, z wytrzymałością na zerwanie sięgającą aż 27kg.
Dla stałego nasłuchu, realizowanego za pomocą skanera, faworytem jest analogowo-cyfrowy Uniden UBCD 3600, charakteryzujący się najlepszym współczynnikiem ceny do możliwości. Warunkiem dobrego nasłuchu jest odpowiednia antena. Skuteczna latarka o dużej jasności, wytrzymała na upadki i o dużym zasięgu, to ważny i potrzebny dodatek dla każdego strażaka.
Dbałość o stan techniczny sprzętu łączności (anten, fiderów, radiotelefonów) to nie tylko obowiązek, ale również kluczowy element, ponieważ niezawodna łączność autentycznie ratuje ludzkie życie i mienie.
Doskonalenie i Szkolenie
Szczególnie kierujący działaniami ratowniczymi powinni być świadomi, jakie informacje i komu muszą być przekazywane, i na tej podstawie określać wykorzystywane kanały i sieci radiowe. Potrzebna jest radykalna zmiana podejścia dowodzących do wykorzystania środków łączności, bez której nie będzie można liczyć na uzdrowienie sytuacji, nawet przy zastosowaniu najnowszych dostępnych technologii. W ramach doskonalenia zawodowego należy wielokrotnie ćwiczyć prowadzenie korespondencji i korzystanie z sieci radiowych, bo jeśli pewne zachowania nie staną się nawykami, to można założyć, że podczas rzeczywistych działań, pod presją realnego zagrożenia, nigdy nie będą stosowane.
Warto też zwrócić uwagę na konieczność odpowiedniego oprogramowania radiotelefonów przewoźnych i nasobnych przede wszystkim pod kątem „własnej” sieci powiatowej (PR) oraz wszystkich tzw. sieci KRG. Zasadne byłoby również, aby każdy strażak pełniący obowiązki KDR mógł zapoznać się z możliwościami oraz budową samochodów dowodzenia i łączności, aby ewentualnie skorzystać z dobrodziejstw, jakie mogą dać obecnie wykorzystywane technologie.