Początki funkcjonowania Państwowej Straży Pożarnej (PSP) po transformacji ustrojowej w Polsce, regulowane przez ustawę o Państwowej Straży Pożarnej obowiązującą od początku 1992 r., skupiały się głównie na "rozpoznawaniu zagrożeń pożarowych i innych miejscowych zagrożeń" jako jednym z pięciu podstawowych zadań. Tzw. prewencja operacyjna w akcie prawnym z 1992 r. dotyczyła kontroli możliwości prowadzenia działań ratowniczych w obiektach. Zgodnie z ówczesną ustawą o ochronie przeciwpożarowej, odpowiedzialność za zabezpieczenie przeciwpożarowe spoczywała na właścicielach, zarządcach i użytkownikach obiektów, bez ustanawiania formy nadzoru.
Kluczowe Zmiany Legislacyjne i Wzmocnienie Prewencji PSP
Przewrót w Podejściu do Prewencji (1992-1996)
Po katastrofalnych pożarach lasów w 1992 r. oraz głośnych pożarach w 1994 r. w hali Stoczni Gdańskiej (siedem ofiar śmiertelnych i dwustu rannych) oraz w 1995 r. w wieżowcu w Łodzi i Teatrze Polskim we Wrocławiu, zarówno opinia publiczna, jak i władze, zaczęły jednoznacznie domagać się, aby to strażacy oceniali stan zabezpieczenia przeciwpożarowego obiektów i mieli możliwość egzekwowania poprawy. W odpowiedzi na te postulaty, na wniosek Komendy Głównej PSP (KG PSP), w 1996 r. Sejm znowelizował ustawę o Państwowej Straży Pożarnej.
Wzmocnienie Uprawnień PSP
Nowelizacja z 1996 r. umieściła rozpoznawanie zagrożeń na pierwszym miejscu wśród zadań PSP oraz wprowadziła na piąte miejsce nadzór nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych, co stanowiło powrót do klasycznej prewencji, od której wcześniej się odżegnywano. Komendanci PSP uzyskali wówczas uprawnienie do zakazywania użytkowania obiektów, w których mogło pojawić się zagrożenie życia ludzi. To uprawnienie znacząco wzmocniło siłę oddziaływania PSP. W ciągu pięciu lat funkcjonariusze PSP, podczas czynności kontrolno-rozpoznawczych, wykryli i podjęli działania na rzecz eliminacji zagrożenia życia ludzi w ponad 1200 budynkach.
Metodyka Usuwania Zagrożeń i Kryteria Oceny
Aby właściciele budynków mogli w realny i nieuciążliwy sposób usuwać stwierdzone zagrożenia, wprowadzono specjalną metodykę postępowania. Umożliwiała ona spełnianie wymagań bezpieczeństwa pożarowego w sposób alternatywny do aktualnie obowiązujących, z zastosowaniem rozwiązań zamiennych. Rozwiązania te, określane przez rzeczoznawców do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych, wymagały akceptacji komendanta wojewódzkiego PSP.
Przyjęte początkowo przez KG PSP i Główny Urząd Nadzoru Budowlanego kryteria oceny zagrożenia życia ludzi w budynkach, znane jako "11 punktów", były wskazówkami fachowymi służącymi jednolitej ocenie warunków ewakuacyjnych. Po kilkuletnich doświadczeniach, kryteria te w zmodyfikowanej postaci wprowadzono jako przepisy do rozporządzenia MSWiA z 16 czerwca 2003 r. Obejmowały one m.in.:
- przekroczenie o ponad 100% dopuszczalnej długości przejścia lub dojścia ewakuacyjnego,
- zawężenie przejścia lub dojścia o ponad jedną trzecią,
- niezabezpieczenie dróg ewakuacyjnych przed zadymieniem,
- braki w oświetleniu ewakuacyjnym,
- niespełnianie wymagań dotyczących okładzin i wykładzin w pomieszczeniach i na drogach ewakuacyjnych.
Czynności Kontrolno-Rozpoznawcze (K-R) i Nadzór
Standaryzacja Działań K-R
Czynności kontrolno-rozpoznawcze (k-r) pozostawały niezmiennie podstawowym działaniem PSP w obszarze rozpoznawania zagrożeń. Starano się ujednolicić sposób ich planowania i wykorzystania wyników, opierając się na obiektywnych podstawach. Zamiast doraźnych akcji kontrolnych, często stosowanych we wcześniejszych latach po spektakularnych pożarach, wprowadzono stałe monitorowanie stanu bezpieczeństwa pożarowego najistotniejszych grup obiektów.
Roczny plan czynności k-r sporządzany był przez komendanta powiatowego PSP na podstawie analizy stanu bezpieczeństwa powiatu, ze szczególnym uwzględnieniem budynków użyteczności publicznej i zamieszkania zbiorowego, terenów leśnych, a od 2001 r. także zakładów o zwiększonym i dużym ryzyku wystąpienia poważnej awarii przemysłowej.
Wpływ Nadzoru na Bezpieczeństwo
Trudno jest precyzyjnie określić, ilu ludzi nie ginie w pożarach oraz o ile nie rosną straty materialne dzięki prowadzeniu czynności k-r. Niemniej jednak, analiza danych z okresu 1993-2010 wykazała interesującą zależność: ilekroć w tym czasie wzrastało zatrudnienie w komórkach kontrolno-rozpoznawczych komend powiatowych PSP, liczba ofiar śmiertelnych w pożarach malała, w przybliżeniu proporcjonalnie.
Reforma Administracji Samorządowej a K-R
W latach 90. XX w. rozważano przekazanie szeregu obowiązków administracji rządowej, w tym nadzoru nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych, administracji samorządowej w ramach tzw. reformy pilotażowej. Okazało się jednak, że objęcie skutecznym nadzorem całego kraju wymagałoby około 5 tys. etatów, podczas gdy PSP realizowała te czynności przy pomocy zaledwie 600 funkcjonariuszy. W związku z tym, reforma nie była kontynuowana ani rozszerzana na cały kraj.
Rola PSP w Procesie Inwestycyjnym
Nadzór nad Inwestycjami Budowlanymi
Zgodnie z ustawą Prawo budowlane z 1994 r., PSP uzyskała możliwość pełnego nadzoru nad inwestycjami budowlanymi pod względem przeciwpożarowym, zarówno w fazie projektowania, jak i przekazywania obiektów do użytkowania. Rzeczoznawcy do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych przejęli od komend wojewódzkich PSP całość zadań związanych z uzgadnianiem projektów budowlanych najistotniejszych obiektów, łącznie z kwestią lokalizacji. Pozwoliło to na wykorzystanie kilkudziesięciu fachowych pracowników tych komend do innych zadań.
Zmiany w Prawie Budowlanym (2003) i Nadzór nad Rzeczoznawcami
W 2003 r., po nowelizacji Prawa budowlanego, której celem było ułatwienie realizacji inwestycji, organy administracji architektoniczno-budowlanej utraciły prawo do oceny poprawności rozwiązań zawartych w projektach budowlanych. Ich ocenę i akceptację pozostawiono drugiemu projektantowi, sprawdzającemu, bez ograniczeń dotyczących powiązań między projektantami. Faktycznym potwierdzeniem zgodności rozwiązań z przepisami ochrony przeciwpożarowej stało się uzgodnienie projektu przez rzeczoznawcę do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych.
Spowodowało to wzrost znaczenia nadzoru komendantów wojewódzkich PSP nad działaniami rzeczoznawców. Wątpliwości co do prawidłowości tych działań najczęściej zgłaszane są przez komendantów powiatowych PSP przy przekazywaniu budynków w użytkowanie. W przypadku stwierdzenia, że uzgodnienie rażąco narusza prawo, komendant wojewódzki unieważnia je, co skutkuje anulowaniem pozwolenia na budowę. Komendant główny PSP, nadający uprawnienia rzeczoznawcom, ma prawo ukarać ich dyscyplinarnie, łącznie z cofnięciem uprawnień. Rzeczoznawcy są zobowiązani do systematycznego podnoszenia kwalifikacji zawodowych, które co 5 lat podlegają weryfikacji.
Ewolucja Wymogów Przeciwpożarowych
Nowe Przepisy i Racjonalizacja Wymagań
Od chwili powstania PSP za pilne uznawano stworzenie nowych przepisów, zawierających jednolite wymagania przeciwpożarowe dla obiektów. Dotychczasowe wymogi były rozsiane w ponad 30 resortowych aktach prawnych, zróżnicowanych i związanych z poprzednią sytuacją ustrojową. Obecnie całość przepisów musiała znaleźć się w zaledwie dwóch rozporządzeniach MSWiA przygotowanych przez KG PSP i odpowiednio skorelowanych z przepisami techniczno-budowlanymi.
Wymagania przeciwpożarowe w nowych rozporządzeniach zostały w dużym stopniu zracjonalizowane w porównaniu z dotychczasowymi przepisami, aby wyeliminować niedostatecznie uzasadnione rozwiązania. Poprzednio ocenę zagrożenia pożarowego obiektów dokonywano w sposób odbiegający od światowych metod, wykorzystując aż cztery parametry (kategorie niebezpieczeństwa pożarowego, zagrożenia wybuchem, zagrożenia ludzi i obciążenie ogniowe). Pojęcie kategorii niebezpieczeństwa pożarowego wyeliminowano jako zbędne, a wymagania przeciwpożarowe dla obiektów przemysłowych uzależniono od gęstości obciążenia ogniowego i ewentualnego zagrożenia wybuchem.
Warunki Techniczne (WT) i Standardy Europejskie
Po kilku latach prac, w których brało udział Biuro Rozpoznawania Zagrożeń KG PSP, pod koniec 2002 r. wprowadzono nowe warunki techniczne, którym powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (WT), znacznie podnoszące poziom bezpieczeństwa pożarowego. Przykładowo, klatki schodowe w projektowanych budynkach średniowysokich musiały być już obudowane, zamykane drzwiami ogniochronnymi i zabezpieczone przed zadymieniem. W nowelizacji tego rozporządzenia w 2009 r. dla budynków wysokich i wysokościowych wprowadzono odpowiadające europejskim standardom zabezpieczenie klatek schodowych w postaci nadciśnienia chroniącego przed napływem dymu z pożaru.
Film instruktażowy dotyczący ewakuacji budynków i biur – Safetycare Bezpieczeństwo pożarowe w miejscu pracy
System Monitoringu i Stałe Urządzenia Gaśnicze
Do końca 1994 r. powstał system monitoringu pożarowego, utworzony z bezpośrednich połączeń za pomocą urządzeń sygnalizacyjno-alarmowych komend PSP i około 4 tys. istniejących budynków. Zgodnie z założeniem, obiekty przemysłowe nie znalazły się w tym systemie, a o formie ich zabezpieczenia przeciwpożarowego mieli decydować właściciele, kierując się rachunkiem ekonomicznym.
Stosowanie stałych urządzeń gaśniczych w odniesieniu do określonych rodzajów obiektów zostało wymienione w rozporządzeniu MSWiA jako obligatoryjne, a w wielu innych przypadkach pozwoliło na złagodzenie niektórych wymagań techniczno-budowlanych. Biuro Rozpoznawania Zagrożeń KG PSP doprowadziło również do wprowadzenia w rozporządzeniu MSWiA z 2003 r. obowiązku stosowania dźwiękowego systemu ostrzegawczego, tam gdzie uznano to za niezbędne.
Wyzwania i Proponowane Zmiany w Przepisach Techniczno-Budowlanych
Niespójności Obecnych WT
Przepisy obecnie obowiązujących warunków technicznych dla budynków (WT), zredagowane w większości ponad 20 lat temu, w znacznym stopniu nie odpowiadają współczesnym potrzebom bezpieczeństwa pożarowego. Dokonywanie zmian jest bardzo trudne ze względu na rozbieżności interesów różnych grup podmiotów. Nowelizacja wprowadzona 1 stycznia 2018 r. przez Ministerstwo Infrastruktury i Budownictwa była wymuszona głównie koniecznością dostosowania WT do unijnego rozporządzenia budowlanego. Jednak charakter zmian w Dziale VI „Bezpieczeństwo pożarowe” był jedynie hasłowy, a ich treść nie znalazła odzwierciedlenia w szczegółowych przepisach, co spowodowało niespójność wielu wymagań rozporządzenia WT z wymaganiami ustawowymi (Prawo Budowlane).
Krytyczne Uwagi KG PSP i Projekt Nowego Rozporządzenia
Krytyczne uwagi KG PSP zyskały szansę realizacji w związku z zapisem o uchyleniu do 20 września 2022 r. obowiązywania niektórych aktów wykonawczych do ustawy Prawo budowlane, w tym też WT. W Ministerstwie Rozwoju i Technologii przystąpiono wtedy do opracowywania projektu nowego rozporządzenia. Komenda Główna PSP zgłosiła 64 uwagi, uwzględniające opinie jednostek terenowych PSP oraz stowarzyszeń i indywidualnych specjalistów z zakresu ochrony przeciwpożarowej. Autorzy projektu stwierdzili jednak, że nie pozostało wystarczająco dużo czasu na skonsultowanie tak wielu obszernych i skomplikowanych uwag. W związku z tym, KG PSP wystąpiła o podjęcie prac nad przesunięciem terminu o 2 lata, tj. z 20 września 2022 r. na 20 września 2024 r. Nowelizacja taka została uchwalona 11 maja 2022 r., co umożliwiło rozpoczęcie dogłębnej analizy uwag.
Propozycje KG PSP dla Nowych WT
KG PSP zgłosiła szereg konkretnych propozycji zmian, w tym:
- Brak w § 216 ust. 1 wymagań dotyczących zachowania nośności konstrukcji budynku klasy „E” odporności pożarowej w czasie pożaru, co w praktyce umożliwia zakładanie czasu zachowania tej nośności jako „zero”. Zaproponowano, aby w budynku zawierającym pomieszczenia przeznaczone do przebywania ludzi, nośność konstrukcji w czasie pożaru lokalnego musiała być zapewniona przez czas nie krótszy niż 15 min i nie krótszy niż czas przewidywanej ewakuacji. Możliwe byłoby to ustalane przy pomocy eurokodów.
- Wprowadzenie ograniczeń możliwości przyjmowania klasy „E” dla budynku PM niewyposażonego w stałe urządzenia gaśnicze wodne.
- Za nie w pełni uzasadnione uznano możliwości powiększania w wielu przypadkach dopuszczalnej powierzchni stref pożarowych.
- Ocieplenie ściany zewnętrznej budynku z wykorzystaniem izolacji cieplnej o klasie reakcji na ogień niższej niż A2, d0 powinno być wykonywane w sposób znacznie ograniczający możliwość rozprzestrzeniania ognia.
- W celu ochrony ludzi przed oddziaływaniem pożaru w budynkach ZL IV, wskazano, że w ścianach oddzielających lokal mieszkalny od drogi komunikacji ogólnej powinny być stosowane drzwi o klasie odporności ogniowej co najmniej EI 15 w budynku niskim i średniowysokim oraz EI 30 w budynku wysokim i wysokościowym.
- W odniesieniu do stref pożarowych garaży zamkniętych, zwolnionych z obowiązku stosowania instalacji wentylacji oddymiającej ze względu na posiadanie bezpośredniego wjazdu lub wyjazdu, określono, że wjazd/wyjazd ma służyć ekipom ratowniczym do usuwania dymu na zewnątrz i odprowadzania ciepła.
- W związku z coraz powszechniejszym stosowaniem stanowisk wielopoziomowych w garażach, zaproponowano obowiązek ochrony takich stanowisk stałymi samoczynnymi urządzeniami gaśniczymi wodnymi, ze względu na zwiększoną moc i szybkość rozwoju pożarów w tych miejscach.
- Zmian wymagają też zasady stosowania hydrantów wewnętrznych, regulowane przez rozporządzenie MSWiA w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów, ponieważ obecnie w większości obiektów przemysłowych wymagane jest instalowanie hydrantów 52 z wężem płasko składanym, które w praktyce są niewykorzystywane podczas pożarów.
Aktualności i Działalność Operacyjna
Konferencja w Małopolsce (2014)
W dniach 9-11 października 2014 r. odbyła się konferencja poświęcona pożarnictwu. Podczas wydarzenia st. bryg. dr inż. wygłosił prelekcję na temat projektu nowego Kodeksu urbanistyczno-budowlanego. Dyskutowano również o warunkach pożaru i problemach związanych z uzgadnianiem projektów przez rzeczoznawców ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych, a także o produktach i urządzeniach przeciwpożarowych zapewniających budynkom wysoki standard bezpieczeństwa. Konferencja dotyczyła szeroko rozumianej ochrony przeciwpożarowej budynków w kraju. Publikacje z konferencji były dostępne w siedzibie Oddziału Małopolskiego SITP w Krakowie.
Narada Kadry Kierowniczej PSP w Wielkopolsce (2023)
24 lutego 2023 r. w siedzibie Wielkopolskiego Urzędu Wojewódzkiego odbyła się narada kadry kierowniczej Państwowej Straży Pożarnej województwa wielkopolskiego. W naradzie uczestniczyli m.in. Wielkopolski Komendant Wojewódzki PSP nadbryg. Dariusz Matczak oraz Komendant Szkoły Aspirantów PSP w Poznaniu st. bryg. Spotkanie rozpoczęło się minutą ciszy ku czci ofiar wojny w Ukrainie, szczególnie ukraińskich strażaków, co było nawiązaniem do rocznicy agresji Rosji.
Komendant Dariusz Matczak podsumował działania PSP, dziękując za wsparcie systemu ratowniczego i podkreślając wzorcową współpracę z kierownictwem poznańskiej Szkoły Aspirantów PSP. Przedstawił również najważniejsze zadania zrealizowane przez wielkopolską PSP w 2022 roku.
Działalność Wielkopolskiej PSP w 2022 Roku
Rok 2022 był bardzo pracowity dla wielkopolskich strażaków. Odnotowano 53 704 interwencje jednostek ochrony przeciwpożarowej, co stanowiło wzrost o 2 274 zdarzenia w porównaniu z rokiem 2021.
W zakresie inwestycji i modernizacji, w 2022 roku przeznaczono 11,3 mln zł na inwestycje budowlane i zadania modernizacyjne. Wielkopolska Państwowa Straż Pożarna wzbogaciła się o 52 samochody za łączną kwotę 54,5 mln zł, a ochotnicze straże pożarne (OSP) o 26 nowych pojazdów za 14 mln zł. W ramach „Programu Modernizacji 2022-2025” zakupiono komplety umundurowania i buty służbowe dla funkcjonariuszy.
W związku z wojną w Ukrainie i kryzysem migracyjnym, jednostki ochrony przeciwpożarowej podejmowały szereg działań, w tym organizację transportów uchodźców, zapewnienie pomocy na dworcach oraz miejsc zakwaterowania w remizach OSP. Czterech funkcjonariuszy Komendy Wojewódzkiej PSP w Poznaniu wzięło udział w zagranicznej misji wsparcia francuskich kolegów w walce z pożarami lasów na południu Francji.
W 2022 roku weszła w życie Ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych, na podstawie której ratownikom OSP przysługuje świadczenie ratownicze z tytułu wysługi lat. Do końca 2022 roku w województwie wielkopolskim wydano 12 315 decyzji przyznających to świadczenie.
Podnoszenie kwalifikacji jest istotnym elementem służby. W 2022 roku 26 funkcjonariuszy z Wielkopolski ukończyło Szkołę Główną Straży Pożarnej z tytułem inżyniera pożarnictwa, 20 uzyskało tytuł technika pożarnictwa po ukończeniu Szkoły Aspirantów PSP, a 59 funkcjonariuszy ukończyło szkolenie podstawowe. Na 2023 rok zaplanowano pełne kursy KPP dla druhów OSP.
Wsparcie finansowe dla OSP w 2022 roku objęło dotacje budżetowe w wysokości 9,2 mln zł dla 344 jednostek OSP spoza KSRG, dofinansowanie 29 jednostek na organizację obozów Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (0,6 mln zł) oraz 848 jednostek w ramach dotacji MDP-25 (4,2 mln zł). W ramach programu „Mały Strażak OSP” dofinansowanie otrzymało 191 jednostek OSP na kwotę 3,5 mln zł ze środków Funduszu Ochrony Środowiska.
Podsumowując działalność komend powiatowych i miejskich PSP woj. wielkopolskiego w 2022 roku, wyróżniono pracę Komendy Miejskiej Państwowej Straży Pożarnej w Lesznie, która zajęła pierwsze miejsce w rankingu wielkopolskich komend PSP. Na zakończenie narady, Komendant Główny PSP podkreślił, że PSP wraz z OSP stanowią fundament bezpieczeństwa Państwa Polskiego, a rządzący doskonale rozumieją potrzebę inwestowania w to bezpieczeństwo.
tags: #dariusz #ratajczak #pozarnictwo