Krystyna Paluszyńska-Daszkiewicz – Życie i Dorobek Prawniczy

Profesor Krystyna Paluszyńska-Daszkiewicz, nestorka polskiej nauki prawa, jest postacią o niezwykle bogatym życiorysie, który fascynuje obfitością przeżyć i dokonań. Odważna i błyskotliwa prawniczka, wielokrotnie udowodniła swoje zaangażowanie w obronę wartości i ludzi. Jej publikacje zyskały uznanie zarówno w kraju, jak i zagranicą.

Biografia i Lata Młodości

Pochodzenie i Okres II Wojny Światowej

Krystyna Czesława Paluszyńska-Daszkiewicz urodziła się 12 marca 1924 roku w Toruniu. Była córką powstańca wielkopolskiego i uczestnika wojny polsko-bolszewickiej. Na jej życie zawodowe z pewnością wpłynęły lata nastoletnie, które przypadły na trudny czas okupacji.

W 1939 roku jej ojciec, powstaniec wielkopolski, zaginął na linii Bugu i był poszukiwany przez Niemców. Starszego brata Krystyny aresztowało gestapo. Jako 15-letnia dziewczyna, Krysia jeździła na rowerze do Fortu VII w Toruniu, gdzie przetrzymywano jej brata Jerzego, w nadziei na skontaktowanie się z nim. W więzieniu nie było pralni, dlatego codziennie krewni aresztowanych czekali pod budynkiem po odbiór paczek z odzieżą do prania. Czas oczekiwania Krysia wypełniała zabawami w aportowanie z jamniczką Żabą. Pewnego razu piesek przedostał się za ogrodzenie fortu, a dziewczynka pobiegła za nim. Wspomnienie tamtych chwil i postać Krysi Paluszyńskiej znalazły się w filmie „Barbarka 1939 roku”, opowiadającym o zamordowaniu więźniów obozu dla internowanych w Toruniu, wyprodukowanym przez Instytut Filmowy Unisławskiego Towarzystwa Historycznego. Wiele lat wcześniej ksiądz Wojciech Gajdus, jeden z toruńskich więźniów, który przeżył wojnę, wydał pamiętnik zatytułowany „Nr 20998 opowiada”, w którym zadedykował jej jeden z rozdziałów.

Podczas II wojny światowej w okresie okupacji niemieckiej Krystyna Paluszyńska-Daszkiewicz była przetrzymywana w „obozie przejściowym” przy ulicy Łorzeńskiej w Toruniu. Od 1941 roku przebywała na obszarze Generalnego Gubernatorstwa, gdzie została wywieziona wraz z rodzicami. Jednym z najtrudniejszych przeżyć wojennych było aresztowanie całej rodziny, selekcja i pobyt w obozie koncentracyjnym „Szmalcówka”. Następnie nastąpiło wysiedlenie do Puław, leżących w granicach Generalnej Guberni. Pobierała nauki w Gimnazjum im. Adama Czartoryskiego w ramach tajnego nauczania.

Działała w Armii Krajowej od 1942 do 1945 roku, a u kresu wojny służyła w szeregach oddziału partyzanckiego AK pod dowództwem „Lechity”. Opowiadając o tamtym okresie, wybitna prawniczka wspominała, że mówiła synom, iż tak kochała swojego ojca, że nigdy nie sprawiła mu żadnego zmartwienia. Syn odpowiedział jej: „Mamo, umknęłaś do leśnej partyzantki AK, co on mógł o tym myśleć?”.

Przed wkroczeniem Armii Czerwonej (wraz z nadejściem frontu wschodniego) w 1944 roku funkcjonowała przy tworzeniu polskiej administracji w Kazimierzu Dolnym. Gdy w 1945 roku Puławy płonęły, rodzinę Paluszyńskich ewakuowano do Osin, gdzie Krysia odszukała bliskich. Ojca zawiadomiono, że będą aresztowania, a na liście jest jego córka. „Nie byłam już wtedy dzieckiem, mimo to ojciec szedł ze mną w nocy kilka kilometrów do Wąwolnicy, trzymając kurczowo za rękę. Stamtąd ruszyłam do wąwozów w Kazimierzu Dolnym” - wspominała. Po wydaniu odezwy zwalniającej uczestników AK z przysięgi, postanowiła się uczyć i podjęła naukę w pierwszym gimnazjum, zorganizowanym w Garbowie.

Edukacja i Początki Kariery Akademickiej

Po wojnie zdała egzamin dojrzałości w Liceum Ogólnokształcącym im. Stefana Żeromskiego w Toruniu. Podjęła studia na kierunku prawa na Wydziale Prawa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Podczas studiów odnosiła sukcesy w ogólnopolskich konkursach krasomówczych studentów prawa, co skłoniło ją do rozważenia kariery w adwokaturze. Przewodnicząca zespołu adwokackiego z Bydgoszczy zaproponowała jej aplikację.

Niespodziewanie jednak, pani Sztukowska (przewodnicząca zespołu adwokackiego) została aresztowana z powodu opozycyjnej działalności bratanicy, co zmieniło plany Krystyny Paluszyńskiej. Ostatecznie, na czwartym roku nauki, została asystentką wolontariuszką w Katedrze Prawa Karnego UMK. W 1951 roku obroniła doktorat.

Po likwidacji Wydziału Prawa na toruńskiej uczelni, przeniosła się na Wydział Prawa Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, gdzie kolejno pełniła funkcje młodszego asystenta, starszego asystenta i adiunkta. W 1959 roku została docentem, w 1971 roku uzyskała tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1977 roku tytuł profesora zwyczajnego.

Działalność Prawnicza i Naukowa

Obrona Opozycjonistów w Okresie Stanu Wojennego

Okres stanu wojennego (1981-1983) ujawnił odwagę i zaangażowanie profesor Paluszyńskiej-Daszkiewicz. Wówczas nadal obowiązywał kodeks karny z 15 maja 1871 roku. Była obrońcą w procesach sądowych studentów i pracowników uczelni, chroniąc wielu młodych opozycjonistów przed więzieniem. Robiła to, udowadniając niekompetencję i błędy ówczesnym legislatorom. Profesor wspominała o początkach znajomości ze zmarłą prof. Szyfterową, której syna aresztowano pod zarzutem przechowywania broni muzealnej. Dzięki interwencji Krystyny Paluszyńskiej-Daszkiewicz, opartej na ekspertyzie biegłego, syn prof. Szyfterowej uniknął więzienia.

Jej interwencja zapobiegła też relegowaniu z uniwersytetów studentów skazanych na pozbawienie wolności. Argumentowała, że choć wprowadzono przepis mówiący, iż można stosować karę, to „jak można, to nie znaczy, że trzeba”. Inteligentna prawniczka uważała, że jej obowiązkiem jest ratowanie polskiej elity. Po latach wyszło na jaw, jak te, przecież niewygodne dla władz, artykuły były publikowane w czasopismach prawniczych; konieczny był podstęp, a głos karnistki z UAM miał znaczenie.

Na konferencji katedr prawa karnego w Kazimierzu Dolnym pani profesor udało się rozprawić z zarządzeniami generała Kiszczaka o stosowaniu wobec kobiet opozycjonistek siatek obezwładniających i psów.

Specjalizacje Badawcze i Kluczowe Publikacje

Profesor Krystyna Paluszyńska-Daszkiewicz w pracy badawczej specjalizowała się w wielu kluczowych dziedzinach. Do głównych tematów jej pracy naukowej należały: prawo karne, patologia społeczna, odpowiedzialność karna za niemieckie zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie ustrojów totalitarnych, nadużycia władzy, a także kwestie reformy prawa karnego w Polsce.

Szczególnie intensywnie zajmowała się kwestiami dotyczącymi niemieckich zbrodni na Polakach w okresie II wojny światowej. Tematyka ta była jej bliska częściowo dlatego, że jako studentka w 1947 roku wzięła udział w procesie zbrodniarza nazistowskiego Ludwiga Fischera, gubernatora dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa. „Wiele się wtedy nauczyłam o zbrodniach hitlerowskich” - wspominała.

Autorka znaczącej monografii koncentrującej się na problematyce kompletności ochrony wierzycieli przed działaniami zagrożonych niewypłacalnością dłużników. Praca ta przedstawia rozwój instytucji ochrony wierzycieli od czasów starożytnych do współczesnych. Książka zawiera z jednej strony wykładnię znamion czynów zabronionych, które popełniane są przez dłużników na szkodę wierzycieli, oraz odpowiada na pytanie o możliwość więzienia za długi. Z drugiej strony przedmiotem analizy są okoliczności uwalniające dłużnika od odpowiedzialności karnej. W publikacji zaprezentowano również regulacje prawa międzynarodowego i europejskiego, mające chronić wierzycieli w obrocie handlowym.

Trudności w Karierze Akademickiej

W swojej karierze akademickiej Krystyna Paluszyńska-Daszkiewicz spotkała się z licznymi szykanami, które o mało nie zniszczyły jej kariery. Powodem szykan było zaproszenie na seminarium ze studentami osoby uznawanej za „wroga Polski Ludowej”, co podchwycił prof. Józef Bossowski. „Boże, co się zaczęło dziać! Wezwano go do komórki PZPR i zagrożono natychmiastowym przejściem na emeryturę, jeśli podtrzyma decyzję o zaproszeniu wroga Polski Ludowej” - opowiadała profesor. W wyniku tych wydarzeń wstrzymano jej wyjazd za granicę i awans. „Ponad 12 lat byłam docentem bez końca” - wspominała. Pani profesor skupiła się wówczas na pracy naukowej i powiększaniu dorobku publikacyjnego. Niektóre jej prace były pionierskie w polskim piśmiennictwie, a wiele z nich miało uniwersalny charakter, dzięki czemu zyskały uznanie zarówno w krajach zachodnich, jak i komunistycznych. „Moje publikacje dotarły do Niemców, którzy napisali, że Daszkiewiczowa ma rację, podejmując krytykę Sądu Najwyższego” - podkreślała.

Sprawa Uprowadzenia i Morderstwa Ks. Jerzego Popiełuszki

Zbrodnie totalitarne i związane z nimi mechanizmy nadużycia władzy to kolejne zainteresowania badawcze profesor Paluszyńskiej-Daszkiewicz. Kwestią szczególną, której poświęciła kilka książek, była sprawa uprowadzenia i morderstwa księdza Jerzego Popiełuszki. „Studenci z mojego seminarium koniecznie chcieli być na rozprawie, a że nie mieli na to szansy, prosili, żebym ja wzięła w niej udział. Przekonywali, że władze nie odmówią, bo zawsze interesowały mnie wielkie zbrodnie” - wspomina. „Zwróciłam się o przepustkę, której jednak nie dostałam. Studenci namawiali, żebym zadzwoniła i się upewniła, bo urzędnicy mogą później twierdzić, że przepustka była, ale jej nie odebrałam. I tak było w istocie”.

W czasie rozprawy działy się różne rzeczy: usunięto protokolantkę zaangażowaną przez radę adwokacką, z sali wyniesiono obrończynię jednego z oskarżonych, bo zemdlała. Profesor pamiętała również wielki kłopot, jaki mieli z profesorem Edmundem Chróścielewskim, który uczestniczył w sekcji zwłok księdza Popiełuszki. Profesor Chróścielewski odkrył dowód, że ksiądz został wrzucony do wody żywy, ponieważ znalazł w jego płucach plankton pochodzący z tamy. Rozpoczęła się walka o to, żeby profesor Chróścielewski nie wystąpił ze swoją tezą na rozprawie. Chodziło o kwalifikację czynu: jeśli ksiądz stracił życie z powodu znęcania, zmieniłoby to charakter przestępstwa ze zbrodni na występek. Profesorowi nie przesłano protokołu z sekcji. Udostępnił go adwokat Jan Olszewski, ale profesor Daszkiewicz dokument musiała oddać w poniedziałek rano, a był już wtedy sobota. W tamtych czasach zrobienie kopii nie było takie proste.

Dorobek Publikacyjny

Profesor Krystyna Paluszyńska-Daszkiewicz jest autorką lub współautorką licznych publikacji naukowych, które w istotny sposób przyczyniły się do rozwoju polskiej nauki prawa karnego. Jej dorobek obejmuje monografie, komentarze do kodeksów, artykuły w czasopismach naukowych oraz rozdziały w pracach zbiorowych. Poniżej przedstawiono wybrane dzieła:

• Przestępstwo i wykroczenie uszkodzenia rzeczy, Lublin 2005.
• Kodeks karny. Praktyczny komentarz (wspólnie z M. Mozgawą, P. Kozłowskim-Kaliszem i M. Budyn-Kulik), Zakamycze 2005 i kolejne wydania (do 2019).
• Prawo karne materialne. Część ogólna (wspólnie z M. Mozgawą, P. Kozłowskim-Kaliszem i M. Budyn-Kulik), Zakamycze 2006 i kolejne wydania (do 2016).
• Kodeks wykroczeń. Komentarz (wspólnie z M. Mozgawą, P. Kozłowskim-Kaliszem i M. Budyn-Kulik), Zakamycze 2007 i wydania późniejsze.
• Przedawnienie karalności i przedawnienie wykonania kary w polskim prawie karnym, Warszawa 2014.
• Przestępstwa współukarane w polskim prawie karnym, Lublin 2021.
• Udział w publikacji: Inne przestępstwa przeciwko mieniu (kradzież leśna, szantaż, kradzież programu komputerowego, oszustwo komputerowe, zabór pojazdu mechanicznego w celu krótkotrwałego użycia, kradzież impulsów telefonicznych) w: R. Zawłocki (red.) Tom IX. Przestępstwa przeciwko mieniu i gospodarcze (w:) A. Marek (red.) System prawa karnego, Warszawa 2011.
• Udział w publikacji: Rozdział XXV: Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności (w:) M. Królikowski, R. Zawłocki (red.) Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz (wspólnie z M. Budyn-Kulik).
• Prawo do prywatności a karalność spowodowania lekkiego uszczerbku na zdrowiu za zgodą pokrzywdzonego, „Prokuratura i Prawo” 1999, nr 10.
• Z prawnokarnej problematyki graffiti, „Prokuratura i Prawo” 2001, nr 2.
• Czy bezpodstawne uchylenie się od złożenia zeznania jest „zatajeniem prawdy” w rozumieniu art. 233§ 1 kodeksu karnego? Uwagi na tle uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2003 r.
• „Faust i Małgorzata. Próba prawnokarnej analizy niektórych wątków dramatu J.W. Goethego” (w:) L. Leszczyński, E. Skrętowicz, Z. Hołda (red.): W kręgu teorii i praktyki prawa karnego. Księga poświęcona pamięci Profesora Andrzeja Wąska. Lublin 2005 (wspólnie z M. Mozgawą).
• Wolność działalności artystycznej jako okoliczność wyłączająca lub ograniczająca odpowiedzialność karną (w:) M. Mozgawa (red.): Prawnokarne aspekty wolności. Zakamycze 2006 (wspólnie z M. Budyn-Kulik).
• Komentarz do przepisów karnych ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. nr 162, poz. 1568 ze zm.).
• Odpowiedzialność karna za przestępstwo zniszczenia lub uszkodzenia zabytku (w:) T. Gardocki, J. Sobczak (red.) Prawna ochrona zabytków, Warszawa 2010 (wspólnie z A. Skrzyniakiem).
• Przestępstwo uprowadzenia lub zatrzymania małoletniego lub osoby nieporadnej - art. 211 k.k. (ze szczególnym uwzględnieniem tzw. uprowadzeń rodzicielskich), Prawo w Działaniu 2014, nr 16 (wspólnie z M. Mozgawą i A. Kołodziejem).
• Możliwość wyłączenia odpowiedzialności karnej artysty za bluźnierstwo (w:) F. Ciepły (red.) Odpowiedzialność karna artysty za obrażę uczuć religijnych, Warszawa 2014 (wspólnie z M. Budyn-Kulik).
• Przestępstwo rozbójnictwa morskiego (art. 170 k.k.), CzPKiNP 2014, z. 3.
• Zniszczenie lub uszkodzenie zabytku. Analiza dogmatyczna i praktyka ścigania, Prawo w Działaniu 2015, nr 22 (wspólnie z M. Budyn-Kulik).
• Z zagadnień współdziałania przestępnego. Uwagi na gruncie art. 281 k.k., (wspólnie z M. Budyn-Kulik), Palestra 2016, nr 6.
• Społeczna szkodliwość czynu jako klauzula generalna w prawie karnym (wspólnie z M. Budyn-Kulik), Annales UMCS, Sectio G. Ius, 2016, vol. 63, nr 2.
• Czy nieletni może odpowiadać karnie za niewykonawcze postaci współdziałania przestępnego oraz formy stadialne poprzedzające dokonanie? „Studia Prawnicze PAN” 2016, nr 4.
• Tryb penalizacji zachowania polegającego na prowadzeniu pojazdu (mechanicznego i niemechanicznego) pod wpływem alkoholu w poszczególnych krajach Unii Europejskiej (wspólnie z M. Mozgawą i M. Budyn-Kulik), Prawo w Działaniu 2017, nr 28.
• Kara 20 lat pozbawienia wolności (wspólnie z M. Budyn-Kulik), Palestra 2018, nr 1-2.
• Głos w sprawie strony podmiotowej pomocnictwa przez zaniechanie, Państwo i Prawo 2018, z. 9.
• Odpowiedzialność karna za współdziałanie przestępne w koncepcji J. Makarewicza w świetle dalszego rozwoju regulacji współdziałania przestępnego, Państwo i Prawo 2020, z. 2.

Uznanie i Nagrody

W III Rzeczypospolitej praca i postawa życiowa pani profesor zostały wreszcie docenione. Otrzymała Nagrodę Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku za „uparte dążenie do prawdy”, o czym dowiedziała się od swojego syna, przebywającego na emigracji w Paryżu. Nagrodę im. Jerzego Łojka otrzymała w 2004 roku, przyznaną przez Fundację Łojka przy Instytucie Józefa Piłsudskiego w Ameryce za książkę „Sprawa morderstwa ks. Jerzego Popiełuszki raz jeszcze”. W 2015 roku przyznano jej Order Odrodzenia Polski. W 2017 roku otrzymała również Medal Homini Vere Academico.

Życie Prywatne

Mężem profesor Krystyny Paluszyńskiej-Daszkiewicz był profesor zwyczajny doktor habilitowany Wiesław Daszkiewicz (1927-2013), również pracownik naukowy UAM. Mieli dwóch synów: Pawła, lekarza i dyrektora Szpitala Klinicznego im. Karola Jonschera w Poznaniu, oraz drugiego syna, którego wspomnienia dotyczące Nagrody Instytutu Józefa Piłsudskiego zostały zacytowane w artykule.

tags: #daszkiewicz #krystyna #osp #2003 #12