Strażak Państwowej Straży Pożarnej (PSP) nie przechodzi na emeryturę w tym samym systemie co większość pracowników cywilnych. Za świadczenia mundurowe odpowiada Zakład Emerytalno-Rentowy MSWiA, a zasady dla funkcjonariuszy różnią się od tych znanych z ZUS. Zagadnienia emerytalne funkcjonariuszy służb mundurowych, w tym strażaków Państwowej Straży Pożarnej, reguluje ustawa z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (t.j.: Dz. U. z 2020 r. poz. 723 ze zm.).
Zasady Nabywania Prawa do Emerytury PSP w Zależności od Daty Rozpoczęcia Służby
Dla strażaków PSP najważniejszy jest podział na grupy, uwarunkowany datą rozpoczęcia służby. Osoby, które zaczęły służbę przed 2013 r., mają inne uprawnienia niż ci, którzy weszli do formacji po 2012 roku. Dodatkowo, reformy z 1999 i 2003 roku wprowadziły kolejne odrębności, szczególnie dla tych, którzy posiadali okresy pracy cywilnej.
Służba Rozpoczęta przed 1 Stycznia 1999 Roku
Zgodnie z art. 12 cytowanej ustawy, emerytura tzw. policyjna przysługuje funkcjonariuszowi zwolnionemu ze służby, który w dniu zwolnienia ma na koncie 15 lat służby w wymienionych formacjach. W przypadku funkcjonariusza, który pozostawał w służbie przed dniem 2 stycznia 1999 r., uwzględnia się okresy zarówno służby, jak i pracy cywilnej (składkowe) oraz okresy nieskładkowe. Podstawę wymiaru emerytury stanowi uposażenie należne funkcjonariuszowi na ostatnio zajmowanym stanowisku (art. 5 ustawy).
Strażacy, którzy rozpoczęli służbę przed 2013 r. (a zatem również ci przed 1999 r.), mogą nabyć prawo do emerytury po 15 latach służby. Ich świadczenie startuje z poziomu 40 proc. podstawy, a każdy kolejny rok służby podnosi je o 2,6 proc. Maksymalna emerytura mundurowa może osiągnąć 75% podstawy wymiaru emerytury.
Służba Rozpoczęta po 1 Stycznia 1999 Roku (System Dwóch Emerytur)
Inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku funkcjonariusza, który został przyjęty do służby po raz pierwszy po 1 stycznia 1999 r. Wówczas, zgodnie z art. 15a ustawy, emerytura wynosi 40% podstawy jej wymiaru za 15 lat służby i wzrasta o 2,6% podstawy wymiaru za każdy dalszy rok tej służby. Istotną różnicą jest to, że w tym przypadku nie ma możliwości uwzględnienia okresów składkowych i nieskładkowych do wymiaru emerytury mundurowej.
Nowy sposób obliczania emerytury, wprowadzony zmianą ustawy z 2003 r. (art. 15a), miał umożliwić osobom, które po raz pierwszy wstąpiły do służby po 1 stycznia 1999 r. i posiadały okresy „cywilnej” pracy, prawo do dwóch emerytur z dwóch różnych źródeł. Emeryturę tzw. „policyjną” (wyłącznie za lata służby) osoby te miały otrzymywać z Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA, a emeryturę z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (FUS) - za lata „cywilnej” pracy - z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS).
Jeżeli zatem funkcjonariusz PSP, urodzony po 31 grudnia 1948 r., został przyjęty do służby po raz pierwszy po 1 stycznia 1999 r. i oprócz okresów służby w PSP, ma również okresy ubezpieczenia społecznego (np. z tytułu pozostawania w stosunku pracy), przysługuje mu prawo ubiegania się o emeryturę na zasadach określonych w art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 748, ze zmianami), pod warunkiem osiągnięcia wieku emerytalnego, wynoszącego 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.
Podstawę obliczenia tej emerytury stanowi suma składek zewidencjonowanych na indywidualnym koncie ubezpieczonego w ZUS, z uwzględnieniem ich waloryzacji oraz zwaloryzowanego kapitału początkowego. Jeśli funkcjonariusz przed przyjęciem do służby przebył przed 1 stycznia 1999 r. cały swój staż ubezpieczeniowy, a po zwolnieniu ze służby nie będzie podlegał ubezpieczeniu emerytalnemu, podstawę obliczenia jego emerytury z FUS stanowić będzie wyłącznie odpowiednio zwaloryzowany kapitał początkowy.
W przypadku, gdy suma emerytury obliczonej na podstawie art. 15a przysługującej łącznie z emeryturą z FUS będzie niższa od kwoty najniższej emerytury, emerytura policyjna podwyższana jest w taki sposób, aby ich suma nie była niższa od kwoty najniższej emerytury (art. 18 ust. 3 ustawy).
Służba Rozpoczęta po 31 Grudnia 2012 Roku
W tej grupie funkcjonariuszy trzeba przepracować co najmniej 25 lat, aby uzyskać prawo do emerytury. Świadczenie wynosi 60% podstawy jej wymiaru, a każdy następny rok służby zwiększa je o 3% podstawy wymiaru. Dodatkowo, zgodnie z art. 18b ustawy, świadczenie emerytalne otrzymuje funkcjonariusz zwolniony ze służby, który w dniu zwolnienia ma ukończone 55 lat życia i co najmniej 25 lat służby w wspomnianych formacjach.
Podstawę wymiaru emerytury stanowi średnie uposażenie funkcjonariusza należne przez okres kolejnych 10 lat kalendarzowych, wybranych przez funkcjonariusza (art. 18f ustawy).
Czynniki Wpływające na Wysokość Emerytury Strażaka PSP
Na końcową kwotę emerytury nie wpływa jednak wyłącznie sam staż służby. Znaczenie mają również:
- Stopień i zajmowane stanowisko: Wyższe stopnie i stanowiska przekładają się na wyższe uposażenie, a tym samym na wyższą podstawę wymiaru emerytury.
- Dodatki i nagrody roczne: Składniki uposażenia, takie jak dodatki motywacyjne czy funkcyjne, oraz nagrody roczne, mogą znacząco podbić podstawę, od której liczona jest emerytura.
- Termin odejścia ze służby: Istotny okazał się moment odejścia ze służby. Osoby, które kończyły służbę przed 1 marca 2023 r., nie dostały waloryzacji uposażeń o 7,8 proc., co miało bezpośredni wpływ na podstawę, od której liczono emeryturę. MSWiA odpowiadało, że informacje o zmianach były znane wcześniej, a komendanci mieli umożliwiać wycofanie złożonych raportów o odejściu.
- Służba w warunkach szkodliwych lub szczególnych: Dodatki za każdy rok służby w warunkach szkodliwych (od 0,5 do 2 proc.) oraz podwyższenie o 2% podstawy wymiaru za każdy rok służby pełnionej bezpośrednio w charakterze nurków i płetwonurków oraz przy zwalczaniu fizycznym terroryzmu, a także 0,5% podstawy za każdy rok służby pełnionej w warunkach szczególnie zagrażających życiu i zdrowiu.
Przykładowe Wysokości Emerytur PSP i Zjawisko "Pompowania" Pensji
Choć brak oficjalnych, zbiorczych danych dotyczących wysokości emerytur, w sieci pojawiają się konkretne informacje na temat świadczeń. Wynika z nich, że strażak może liczyć na emeryturę wynoszącą co najmniej 3-4 tysiące brutto. Funkcjonariusze piastujący wyższe stanowiska, a także pozostający na służbie przez dłuższy czas, mogą pobierać wyższą emeryturę. W 2025 r. średnia emerytura z Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA wyniosła ok. 6 tys. 900 zł brutto.
Zdarzają się także przypadki, gdzie emerytura może być wyższa niż ostatnia pensja. Historia strażaka Wojtka, który odszedł na emeryturę w wieku 48 lat, po 25 latach służby w PSP, i otrzymywał 11 tys. 200 zł netto emerytury, podczas gdy jego pensja wynosiła 7 tys. 800 zł na rękę, jest przykładem tzw. „pompowania pensji”. Było to możliwe dzięki awansowi o 3 grupy zaszeregowania wyżej kilka miesięcy przed odejściem oraz dodatkom motywacyjnym w wysokości 1 tys. 500 zł i funkcyjnym w kwocie ok. 6 tys. zł, które podbiły podstawę liczenia emerytury. Mechanizm ten jest legalny, ponieważ prawo pozwala na wyliczanie emerytury od ostatniej pensji dla mundurowych, którzy wstąpili do służby przed 2013 rokiem. Dr Tomasz Lasocki, specjalista od ubezpieczeń społecznych, przyznaje, że ten zapis jest wykorzystywany do gigantycznego zwiększania emerytur.
Świadczenia Motywacyjne i Zmiany w Przepisach (Nadgodziny, Wiek Emerytalny)
Rząd wprowadził rozwiązania mające na celu zatrzymanie funkcjonariuszy w służbie. Od 2023 r. działa specjalne świadczenie po 15. roku służby, które zaczyna się od 5 proc. uposażenia i rośnie co roku o 1 proc., aż do 15 proc. po 25 latach służby. To rozwiązanie nie wyklucza się z wcześniejszymi świadczeniami motywacyjnymi. Funkcjonariusze mogą też liczyć na 1,5 tys. zł brutto po 25 latach służby i 2,5 tys. zł brutto po 28,5 roku służby.
Zgodnie z zapisami porozumienia ze stroną związkową, od lipca br. wprowadzono odpłatność w wysokości 100 proc. za ponadwymiarowy czas służby (nadgodziny) dla strażaków PSP, Policji, Straży Granicznej i SOP. Wcześniej należność za nadgodziny wypłacano strażakom w wysokości 60 proc. stawki, a w Policji, Straży Granicznej i SOP możliwy był jedynie odbiór czasu wolnego. Wymiar czasu służby funkcjonariuszy wynosi 40 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym.
Wprowadzono także zmiany dotyczące wieku emerytalnego: zrezygnowano z wymogu ukończenia 55 lat przy przechodzeniu na emeryturę dla funkcjonariuszy przyjętych po 31 grudnia 2012 roku, jeśli spełnią co najmniej 25 lat służby.
Emerytura z Tytułu Inwalidztwa w PSP
Emeryturę podwyższa się o 15 proc. ze względu na uzyskanie inwalidztwa w trakcie pełnienia służby. Oznacza to, że jeśli strażak otrzyma trzecią grupę inwalidzką (najniższa), jego emerytura może wzrosnąć o 15%, choć podwyżka ta nie może przekroczyć maksymalnego pułapu 80% emerytury.
Komisje lekarskie zazwyczaj przyznają świadczenie rentowe w przypadku orzeczenia niezdolności do służby. Przeważnie jest to okres co 3 lata do ukończenia 55 roku życia lub trzykrotny okres bez względu na wiek. Jeśli komisja przyzna 1 lub 2 grupę inwalidzką, nie ma dodatkowych 15% do emerytury; funkcjonariusz musi zadeklarować, czy bierze emeryturę czy rentę. Trzecia grupa z dodatkowymi procentami będzie jeszcze obowiązywać przez kilka najbliższych lat. Dodatek pielęgnacyjny związany z wiekiem otrzyma emeryt z automatu po osiągnięciu wieku 75 lat.
Zaliczenie Okresów Służby i Pracy do Wysługi Emerytalnej w PSP
Do wysługi emerytalnej wlicza się nie tylko czas przepracowany w Państwowej Straży Pożarnej, ale również inne okresy. Są to m.in.:
- Okresy służby wojskowej: Wliczane są ustawowo, w tym zastępcza służba wojskowa.
- Czas nauki w szkołach pożarniczych: W charakterze członka Korpusu Technicznego Pożarnictwa.
- Okresy służby w innych formacjach mundurowych: Takie jak Policja, Straż Graniczna, Służba Celna, Służba Celno-Skarbowa, Służba Ochrony Państwa, Służba Więzienna, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencja Wywiadu, Służba Kontrwywiadu Wojskowego, Służba Wywiadu Wojskowego, Centralne Biuro Antykorupcyjne czy Biuro Ochrony Rządu.
- Okresy składkowe poza służbą (praca cywilna): Dla funkcjonariuszy przyjętych do służby przed 1 stycznia 1999 r., mogą one zwiększyć wysługę. Natomiast w przypadku przyjętych po 1 stycznia 1999 r., okresy pracy cywilnej uprawniają do odrębnej emerytury z ZUS, niezależnej od emerytury mundurowej.
Procedura Ubiegania się o Emeryturę PSP
Uzyskanie emerytury strażaka odbywa się w specjalnym trybie przewidzianym dla służb mundurowych:
- Złożenie wniosku: Funkcjonariusz składa wniosek o emeryturę w jednostce organizacyjnej PSP, który następnie zostaje przekazany do Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA. Wniosek o dodatek pielęgnacyjny związany np. z orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji również składa się w ZER MSWiA.
- Weryfikacja okresów służby: Organ emerytalny sprawdza wszystkie udokumentowane lata wysługi, w tym okresy pełnienia służby w PSP oraz inne okresy, które mogą być zaliczone do stażu. Warunkiem ustalenia kapitału początkowego oraz prawidłowego obliczenia emerytury jest przedstawienie dokumentów potwierdzających przebieg całej służby i okresów składkowych.
- Ustalenie podstawy wymiaru emerytury: Emerytura obliczana jest na podstawie uposażenia należnego funkcjonariuszowi, z uwzględnieniem wszystkich składników finansowych i lat służby.
- Przyznanie emerytury: Po zakończeniu analizy następuje przyznanie funkcjonariuszowi emerytury zgodnie z zasadami określonymi w ustawie o zaopatrzeniu emerytalnym.
Oznacza to, że strażacy zawodowi korzystają z odrębnych przepisów niż osoby ubezpieczone w systemie powszechnym i nie są rozliczani przez Fundusz Ubezpieczeń Społecznych.
Status Emerytalny Dawnych Funkcjonariuszy Pożarnictwa (Strażacy Zakładowi przed 1992 r.)
Oddzielną, złożoną grupę osób stanowią byli funkcjonariusze pożarnictwa, którzy pełnili służbę przed wejściem w życie ustawy o Państwowej Straży Pożarnej (1 stycznia 1992 r.) i złożyli pisemną zgodę na podjęcie służby w PSP, tzw. „przedwojenni”. Przed wejściem w życie tej ustawy, funkcjonariuszom pożarnictwa (np. zatrudnionym w zakładowych jednostkach ochrony przeciwpożarowej lub na stanowiskach, na których wykonywali czynności z zakresu ochrony przeciwpożarowej) przysługiwało zaopatrzenie emerytalne na podstawie przepisów powszechnie obowiązujących, a to ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin lub wcześniejszej ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.
Dopiero art. 128 ustawy o PSP przewidywał objęcie ich przepisami o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, jeśli złożyli pisemną zgodę na podjęcie służby w PSP do 31 stycznia 1992 r. Ci, którzy wyrazili zgodę, zachowywali ciągłość służby, co zapewniało traktowanie i zaliczenie dotychczasowej służby w charakterze funkcjonariusza pożarnictwa do okresu dalszej służby już jako strażaka PSP. Art. 129 ust. 3 ustawy o PSP stanowił, że funkcjonariusze pożarnictwa, którzy nie podejmą służby w PSP, zwalniani są z zachowaniem uprawnień przewidzianych w dekrecie z dnia 27 grudnia 1974 r. o służbie funkcjonariuszy pożarnictwa.
Jednak nieścisłe i niezsynchronizowane z przepisami policyjnej ustawy emerytalnej regulacje zawarte w art. 129 ustawy o PSP doprowadziły do różnic w ocenie stanu prawnego, szczególnie dla tych byłych funkcjonariuszy pożarnictwa, którzy po wyrażeniu zgody na zostanie strażakami PSP pozostali poza strukturami organizacyjnymi tej formacji. W wielu przypadkach osoby te nie spełniały warunków do przyznania im zaopatrzenia emerytalnego na preferencyjnych zasadach, ponieważ służby w Państwowej Straży Pożarnej w ogóle nie pełniły i nie posiadały wymaganego okresu służby liczonego łącznie z okresami równorzędnymi. W takich sytuacjach Zakład Emerytalno-Rentowy MSWiA wydawał decyzje odmowne.
Brak Emerytury Mundurowej dla Druhów Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP)
Druhowie Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) nie podlegają tym samym zasadom co funkcjonariusze PSP. OSP działa jako stowarzyszenie i nie tworzy zawodowych jednostek ochrony przeciwpożarowej, dlatego druhowie nie nabywają prawa do emerytury mundurowej. Emerytura strażaka PSP i świadczenie dla druhów OSP różnią się charakterem: w PSP to pełne uprawnienie wynikające z przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym, a w OSP - forma dodatkowego wsparcia, która nie jest emeryturą sensu stricto, ale formą rekompensaty za długoletnią służbę ochotniczą.
Utrata Prawa do Emerytury Mundurowej
Jeśli strażak zostanie ukarany karą dyscyplinarną wydalenia ze służby, traci emeryturę mundurową niezależnie od wysługi.
tags: #dlaczego #zakladowy #strazak #ma #mniejsza #emeryture