Doposażenie Ochotniczych Straży Pożarnych: Jak pozyskać środki?

Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają bezcenną rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa na terenach wiejskich i miejskich. To często pierwsi ratownicy na miejscu pożaru, wypadku czy powodzi, działający z poświęceniem dla dobra wspólnego. Jednak aby druhowie mogli skutecznie nieść pomoc, ich jednostki muszą dysponować odpowiednim wyposażeniem - od wozów strażackich i motopomp po specjalistyczny sprzęt ratowniczy i środki ochrony osobistej. Modernizacja remizy, zakup nowej drabiny czy organizacja szkoleń dla strażaków wymagają znacznych nakładów finansowych, na które małe, wiejskie OSP często nie stać z własnej kieszeni.

Na szczęście istnieje wiele źródeł finansowania, z których OSP mogą pozyskać dotacje i dofinansowania na swoją działalność. Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych pochodzi z wielu źródeł - od środków publicznych po darowizny społeczności. W niniejszym poradniku omówimy najważniejsze programy wspierające strażaków ochotników, wyjaśnimy, na co konkretnie można otrzymać wsparcie (sprzęt, pojazdy, infrastruktura, szkolenia), jakie wymogi formalne musi spełnić jednostka OSP oraz jak przebiega proces ubiegania się o dotacje.

Kluczowe źródła finansowania Ochotniczych Straży Pożarnych

1. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) oraz Komenda Główna PSP

Największym mecenasem jednostek OSP jest państwo, a dokładnie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) wraz z Komendą Główną Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Na podstawie ustawy o OSP z 2021 roku, OSP mogą otrzymywać środki z budżetu państwa na realizację swoich zadań ratowniczych.

Rodzaje dotacji z MSWiA/PSP

• Dotacje dla jednostek włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) - są to środki na zapewnienie gotowości bojowej tych jednostek.
• Dotacje dla pozostałych jednostek OSP (poza KSRG) - MSWiA wspiera również OSP nienależące do systemu KSRG, choć tu alokacje bywają mniejsze. Środki przeznaczone są na „przygotowanie jednostek OSP do działań ratowniczo-gaśniczych”.

Proces ubiegania się o środki

W praktyce każda OSP - zarówno w KSRG, jak i poza nim - na początku roku otrzymuje od właściwej Komendy Powiatowej PSP informacje o możliwości złożenia wniosku o dotację MSWiA. Wniosek zazwyczaj składa się poprzez komendanta gminnego OSP lub bezpośrednio do komendy powiatowej PSP. Trzeba w nim określić, co jednostka potrzebuje (wg katalogu kwalifikującego się sprzętu) i uzasadnić te potrzeby. Następnie Komenda Główna PSP dzieli środki według ustalonych kryteriów (np. liczby wyjazdów jednostki, zagrożeń w rejonie, braków wyposażenia). Po przyznaniu dotacji, pieniądze są przekazywane na konto OSP na podstawie umowy podpisanej między Komendantem Głównym PSP a daną OSP (reprezentowaną przez zarząd jednostki).

Na co można otrzymać dofinansowanie?

Z dotacji MSWiA/PSP można finansować bardzo różnorodny sprzęt - od umundurowania bojowego (hełmy, buty, ubrania specjalne), przez sprzęt łączności (radia, syreny), ratownictwa technicznego (np. zestawy hydrauliczne do wypadków) i medycznego (torby R1, defibrylatory) po drobne wyposażenie typu węże, prądownice, pompy, drabiny itp. W 2024 roku na liście sprzętów dofinansowywanych znalazły się nawet elementy do zawodów sportowo-pożarniczych czy wyposażenie Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych, co pokazuje szeroki zakres wsparcia. W przypadku OSP KSRG dotacje mogą objąć także poważniejsze inwestycje.

Finansowanie zakupu samochodów ratowniczo-gaśniczych

Zakup samochodów ratowniczo-gaśniczych jest finansowany ze specjalnie montowanych źródeł, w których udział bierze również MSWiA. Zazwyczaj corocznie zatwierdzana jest lista OSP, które otrzymają dofinansowanie do zakupu nowego wozu. Pieniądze na ten cel pochodzą z: dotacji MSWiA (przez PSP), środków z firm ubezpieczeniowych (fundusz prewencyjny ubezpieczeń od ognia), a często także z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska oraz wkładu samorządu. Przykładowo, zakup średniego wozu za ok. 900 tys. zł może być sfinansowany w ten sposób: 400 tys. PSP/MSWiA, 200 tys. NFOŚiGW, 250 tys. od gminy, 50 tys. z funduszu ubezpieczeniowego. Ten montaż finansowy sprawia, że jednostka OSP otrzymuje praktycznie cały samochód sfinansowany z zewnątrz, bo same OSP rzadko dysponują tak dużymi kwotami.

Środki z Funduszu Ubezpieczeniowego

Środki finansowe przeznaczone wyłącznie na cele ochrony przeciwpożarowej przekazywane przez zakłady ubezpieczeń, potocznie zwane „środkami ubezpieczeniowymi”, stanowią dodatkowe źródło wsparcia. Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz. U. z 2022 r. poz. 2057) oraz rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 grudnia 2022 r. w sprawie sposobu i trybu rozdziału tych środków regulują ich przekazywanie. Od 1 maja 2023 roku, wnioski o dofinansowanie na podstawie art. 38 ust. 1 ww. ustawy są realizowane w ramach Systemu Obsługi Funduszu Ubezpieczeniowego (aplikacji Systemów Centralnych PSP). W celu ubiegania się o dofinansowanie, przedstawiciele jednostek ochotniczych straży pożarnych powinni osobiście zgłosić się do właściwego terytorialnie komendanta powiatowego/miejskiego PSP w celu złożenia wniosku za pomocą tego systemu.

Wymogi formalne

Podsumowując, dotacje z MSWiA/PSP to podstawowe źródło wsparcia dla OSP. Aby z nich skorzystać, utrzymujcie stały kontakt z komendantem powiatowym PSP i władzami gminy. Pamiętajcie, że formalnym wymogiem jest, by OSP miała uregulowaną sytuację prawną (aktualny wpis w KRS, ważny statut) i konto bankowe, a także by dobrze rozliczała wcześniej otrzymane środki.

2. Narodowy i Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW / WFOŚiGW)

Drugim istotnym wsparciem, bardzo cenionym przez OSP, są środki z Narodowego oraz Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW / WFOŚiGW). Fundusze te wspierają strażaków, ponieważ działalność OSP ma bezpośredni związek z ochroną środowiska (gaszenie pożarów lasów, usuwanie skutków klęsk żywiołowych, likwidacja skażeń).

Program "Mały Strażak"

„Mały Strażak” to popularny program dofinansowania zakupu sprzętu i wyposażenia dla OSP. Realizują go wojewódzkie fundusze przy wsparciu NFOŚiGW. Jest on dedykowany głównie mniejszym potrzebom - pozwala zakupić sprzęt ratowniczy, ubrania specjalne, wyposażenie osobiste strażaka, drobne narzędzia (piły, agregaty), a nawet sprzęt do ćwiczeń czy zawody sportowo-pożarnicze. Każdy WFOŚiGW ogłasza nabór (zwykle raz do roku). OSP składają wnioski do swojego funduszu wojewódzkiego, wskazując listę potrzebnego wyposażenia z katalogu (np. 5 hełmów, 4 węże W52, motopompa pływająca).

Program „Mały Strażak” zwykle pokrywa do 50% kosztów kwalifikowanych, przy czym jest ustalony limit dotacji na jednostkę (np. 5 tys. zł lub 10 tys. zł - zależy od województwa i edycji). W przypadku jednostek OSP z terenu województwa śląskiego, które uzyskały pozytywną opinię powiatowych/miejskich PSP, intensywność dofinansowania może wynosić do 100% kosztów kwalifikowanych przedsięwzięcia ze środków NFOŚiGW, lecz nie więcej niż 25 tys. zł dla jednej jednostki OSP. Resztę kwoty musi zapewnić OSP lub gmina jako wkład własny.

Dofinansowanie zakupu samochodów ratowniczo-gaśniczych

NFOŚiGW wraz z funduszami wojewódzkimi od lat uczestniczy w finansowaniu nowych wozów dla OSP. Dzieje się to tak, że NFOŚiGW przeznacza pulę (np. 50 mln zł rocznie) na dopłaty do zakupu pojazdów, a WFOŚiGW zawierają umowy z poszczególnymi gminami/OSP na przekazanie dotacji. Najczęściej dotacja środowiskowa pokrywa część kosztu - np. do 300 tys. zł przy zakupie średniego samochodu. Często warunkiem jest wycofanie starego, mocno wyeksploatowanego wozu (co ma uzasadnienie ekologiczne - nowe pojazdy są mniej emisyjne i bezpieczniejsze).

Inne projekty

Zdarzały się także konkursy na doposażenie OSP w sprzęt przeciwpowodziowy (pompy szlamowe, worki przeciwpowodziowe) czy szkolenia z zakresu ekologicznych zagrożeń.

Jak skorzystać?

Aby skorzystać z funduszy ochrony środowiska, należy śledzić komunikaty właściwego WFOŚiGW (np. na ich stronie internetowej w zakładce „konkursy” lub „oferta finansowania”). Nabory z reguły mają krótki czas trwania (kilka tygodni). Wypełnia się formularz (często elektroniczny), gdzie wykazuje się m.in. status OSP, zakres planowanych zakupów, orientacyjne koszty. Warto mieć przygotowany wkład własny - tu duża rola gminy, która często wspomaga OSP, np. deklarując pokrycie drugiej połowy kosztów. Po pozytywnej decyzji podpisywana jest umowa dotacji między funduszem a OSP/gminą. Wymagane jest później rozliczenie (faktury za zakupiony sprzęt, protokoły odbioru).

3. Fundusz Sprawiedliwości (Ministerstwo Sprawiedliwości)

Fundusz Sprawiedliwości, będący w dyspozycji Ministerstwa Sprawiedliwości, to kolejne nietypowe źródło wsparcia dla OSP. Fundusz ten z założenia służy pomocy ofiarom przestępstw, ale w ramach tej pomocy uznano, że dobrze wyposażone służby ratownicze również przyczyniają się do ratowania życia i zdrowia.

Mechanizm wsparcia

Ministerstwo Sprawiedliwości podpisywało umowy z wybranymi gminami (najczęściej na poziomie powiatów) i przekazywało środki z Funduszu Sprawiedliwości na zakup wyposażenia dla OSP z tych terenów. Przykładowo, w danym województwie wybierano kilkanaście powiatów, przyznawano kwotę, a następnie każda OSP w powiecie dostawała konkretny sprzęt zgodnie ze zgłoszonym zapotrzebowaniem. W praktyce druhowie odbierali np. nowe zestawy ratownictwa medycznego, defibrylatory AED, pilarki, rozpieracze hydrauliczne, zestawy do oznakowania miejsca wypadku, a bywało że i drobne samochody ratownicze (quady, łodzie) - wszystko sfinansowane w 99% z Funduszu Sprawiedliwości. Wkład własny gmin bywał symboliczny. W roku 2023 ze środków Funduszu Sprawiedliwości do jednostek OSP w całym kraju trafiło kilkadziesiąt milionów złotych, za które zakupiono m.in. setki defibrylatorów, zestawów ratownictwa drogowego oraz innych urządzeń.

Charakter programu i jak z niego skorzystać

Program ten ma charakter uznaniowy - to Ministerstwo wybiera, które rejony i w jakim zakresie wesprzeć, często we współpracy z lokalnymi urzędami wojewódzkimi. Co zrobić, by skorzystać? Warto śledzić komunikaty władz wojewódzkich i strony Ministerstwa Sprawiedliwości, a przede wszystkim utrzymywać kontakt z wójtem/burmistrzem i powiatem. Kiedy rusza nabór z Funduszu Sprawiedliwości, gmina często zbiera od OSP informacje o potrzebach. Dobrze jest mieć przygotowaną listę brakującego wyposażenia, które przydałoby się Waszej jednostce w kontekście działań ratowniczych (zwłaszcza pomocy poszkodowanym). Priorytetem Funduszu są bowiem rzeczy bezpośrednio związane z ratowaniem życia - torby medyczne, zestawy PSP R1, nożyce do cięcia pasów, sprzęt do udzielania pierwszej pomocy, narzędzia hydrauliczne do uwalniania ofiar wypadków. Mniej prawdopodobne jest sfinansowanie typowo pożarniczego wyposażenia jak węże czy pompy - od tego są inne programy.

4. Samorząd Terytorialny (Gminy, Powiaty, Fundusze Sołeckie)

Samorząd terytorialny jest naturalnym sprzymierzeńcem OSP, wszak ustawa o samorządzie gminnym nakłada na gminy obowiązek ochrony przeciwpożarowej i porządku publicznego na swoim terenie. Ustawa o ochronie przeciwpożarowej rozróżnia kilka rodzajów podmiotów określanych mianem jednostek ochrony przeciwpożarowej, a główny ciężar finansowy utrzymania ochotniczych straży pożarnych spoczywa na gminie. Koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej OSP ponosi zatem gmina. Gmina ma również obowiązek bezpłatnego umundurowania członków OSP oraz ubezpieczenia w instytucji ubezpieczeniowej członków OSP i młodzieżowej drużyny pożarniczej, co szczegółowo reguluje art. 32 ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej.

Wsparcie z budżetu gminy

W praktyce każda gmina finansuje bieżące funkcjonowanie swoich OSP - zapewnia środki na paliwo, ubezpieczenia, drobne remonty remizy czy badania lekarskie druhów. Na poziomie gminy często stosuje się specjalne uchwały określające „warunki i tryb finansowania zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej”. Dzięki temu OSP jako stowarzyszenia mogą występować np. raz w roku z wnioskiem o dotację na określone zadanie. Przykład: OSP planuje zakupić kamerę termowizyjną za 20 tys. zł - składa wniosek do gminy o dotację np. 15 tys., uzasadniając potrzebę posiadania kamery przy poszukiwaniu osób w zadymieniu. Jeśli gmina ma środki, może takie dofinansowanie przyznać. Podobnie bywa z dofinansowaniem zakupu nowego pojazdu - gmina potrafi wyłożyć nawet kilkaset tysięcy złotych, bo przecież będzie to służyło jej mieszkańcom. Co prawda większe kwoty często są przekazywane nie jako dotacja dla OSP, ale jako zakup inwestycyjny gminy (samorząd kupuje wóz i przekazuje jednostce).

Znaczenie komunikacji i planowania

Ważne jest, żeby OSP utrzymywały dobrą komunikację z samorządem. Wójt lub burmistrz powinien znać potrzeby strażaków. Warto sporządzić listę priorytetów na dany rok i przedstawić ją na spotkaniu z władzami (często odbywają się odprawy OSP na początku roku). Czasem gminy proszą o przygotowanie preliminarza wydatków - np. w jakiej wysokości gmina ma zapewnić środki na OSP. Im lepiej uzasadnicie swój plan (np. poprzez liczbę wyjazdów, zagrożenia w rejonie), tym większa szansa na sukces.

Wsparcie powiatów

Powiaty także potrafią wspierać OSP, choć w mniejszym zakresie (z racji ograniczonych kompetencji w tym obszarze). Bywa, że starostwo organizuje konkurs ofert dla stowarzyszeń na zadania z zakresu bezpieczeństwa - OSP może tam zdobyć kilka tysięcy złotych np. na popularyzację zasad udzielania pierwszej pomocy w szkołach (które strażacy przeprowadzą) lub na Powiatowe Zawody Sportowo-Pożarnicze.

Przykładem jest czwarty otwarty konkurs ofert na realizację zadania publicznego Województwa Łódzkiego z zakresu bezpieczeństwa publicznego w 2026 roku. Głównym celem zadania jest utrzymanie odpowiednio wysokiego poziomu bezpieczeństwa publicznego na terenie województwa poprzez wsparcie działalności Młodzieżowych oraz Dziecięcych Drużyn Pożarniczych (MDP/DDP). Zadanie realizowane jest poprzez zakup niezbędnego wyposażenia/sprzętu służącego rozwijaniu umiejętności praktycznych, doposażenie członków MDP lub DDP w umundurowanie i wyposażenie osobiste oraz rozwijanie ich sprawności fizycznej poprzez uprawianie różnych dyscyplin sportowych i turystyki.

Fundusz sołecki

Nie można też zapominać o funduszu sołeckim w wioskach - jeśli dana wieś ma fundusz sołecki, społeczność może zdecydować o przeznaczeniu części kwoty na doposażenie lokalnej OSP (np. zakup mundurów galowych czy odnowienie świetlicy w remizie).

5. Fundusze Unii Europejskiej

OSP mogą także skorzystać - choć raczej pośrednio - z funduszy Unii Europejskiej dostępnych w programach regionalnych i krajowych. W perspektywie 2021-2027 wiele województw przewidziało w swoich programach (Fundusze Europejskie dla regionu) działania związane ze wzmocnieniem systemu ratownictwa.

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (EFRR)

Przykładem może być działanie typowe dla kilku województw: dofinansowanie zakupu samochodów ratowniczo-gaśniczych i sprzętu dla OSP ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Jeśli Twoja gmina jest aktywna w pozyskiwaniu funduszy UE, sprawdź, czy planuje projekt dla OSP. Na przykład w woj. wielkopolskim w poprzednich latach dzięki WRPO strażacy otrzymali kilkadziesiąt nowych pojazdów i wyposażenie za dziesiątki milionów złotych. W nowej perspektywie programy noszą nazwy „Fundusze Europejskie dla Kujawsko-Pomorskiego” itd.

Programy transgraniczne (Interreg)

Inną ścieżką są programy transgraniczne (Interreg). Niektóre przygraniczne OSP uczestniczą w projektach wspólnie z strażakami z krajów ościennych (Czechy, Słowacja, Niemcy, Litwa). W ramach takich projektów można zdobyć środki na wspólne ćwiczenia, szkolenia, a nawet sprzęt (jako „elementy poprawy zdolności reagowania”).

Rola OSP w pozyskiwaniu funduszy UE

Podobnie jak w przypadku funduszy krajowych, tak i przy europejskich rola OSP to często partnerstwo i sygnalizowanie potrzeb. Dobre relacje z gminą zaprocentują tym, że wójt uwzględni Waszą remizę w planach dofinansowania (np. termomodernizacja remizy czy wymiana źródeł ciepła) lub pozyskania środków na sprzęt dla OSP.

6. Sektor Prywatny i Fundacje

Społeczna rola strażaków OSP jest powszechnie doceniana, dlatego również sektor prywatny chętnie ich wspiera.

Programy fundacji korporacyjnych

• „ORLEN dla Strażaków” - coroczny program Fundacji ORLEN, w którym OSP z całego kraju mogą składać wnioski o dofinansowanie zakupu sprzętu czy umundurowania. Budżet programu sięga kilku milionów złotych rocznie. Pojedyncze jednostki otrzymują zwykle do kilkunastu tysięcy zł na wskazane we wniosku potrzeby. Konkurs ogłaszany jest z reguły na początku roku (luty/marzec). Wniosek wymaga m.in. opisu jednostki, wykazu dotychczas otrzymanych darowizn oraz argumentacji, na co konkretnie mają iść pieniądze.
• Fundacja PGNiG czy Fundacja PZU - te duże firmy ubezpieczeniowe i energetyczne także mają programy wsparcia dla służb ratowniczych. PZU prowadziło akcję „Pomoc To Moc”, gdzie finansowało lokalne inicjatywy poprawiające bezpieczeństwo (OSP zgłaszały np. projekty zakupu sprzętu AED dla społeczności).
• Lokalne firmy i fundusze - np. w regionach górniczych Fundacja KGHM „Polska Miedź” nieraz dofinansowała OSP w gminach górniczych, podobnie Fundacja LOTOS na Pomorzu czy Fundacja Grupy Azoty w regionach chemicznych. Sprawdźcie, jakie większe przedsiębiorstwa działają w Waszej okolicy i czy nie prowadzą programów grantowych lub konkursów dla społeczności lokalnych.
• Fundacja Totalizatora Sportowego „WspieramTo!” - Fundacja uruchamia program celowego wsparcia dla jednostek OSP z różnych regionów Polski, skupiając się na doposażaniu w automatyczne defibrylatory zewnętrzne (AED). Głównym celem jest zwiększenie szans na uratowanie życia w przypadku nagłego zatrzymania krążenia. Program jest w pełni finansowany ze środków statutowych Fundacji oraz programu lojalnościowego Totalizatora Sportowego. Beneficjentami są jednostki OSP działające na terenie gmin wiejskich lub miejsko-wiejskich (do 30 000 mieszkańców), z koniecznym warunkiem obecności w KSRG oraz posiadania co najmniej jednej osoby przeszkolonej w zakresie Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy. Preferowane są jednostki pełniące funkcje lokalnego ośrodka kultury. Wnioski należy składać w Generatorze Wniosków do 1 grudnia 2026 r.

Bezpośredni sponsoring i darowizny

Oprócz programów grantowych, wielu OSP korzysta z bezpośredniego sponsoringu lub darowizn lokalnych biznesów. Często to drobne rzeczy: ktoś zasponsoruje nowe opony do wozu, ktoś inny kupi farbę na odmalowanie garażu. Z punktu widzenia formalnego, OSP jako stowarzyszenie może przyjąć darowiznę pieniężną lub rzeczową - warto wtedy sporządzić umowę darowizny dla celów transparentności i by darczyńca mógł odliczyć datek od podstawy opodatkowania.

tags: #doposazenie #osp #wniosek