Dotacje dla Ochotniczych Straży Pożarnych w Polsce

Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa lokalnych społeczności. Aby mogły skutecznie nieść pomoc, muszą dysponować odpowiednim sprzętem, wyszkolonymi ludźmi oraz zapleczem infrastrukturalnym. Wszystko to wymaga jednak znacznych środków finansowych. Niniejszy artykuł przedstawia aktualne źródła finansowania działalności OSP - od programów rządowych, przez fundusze unijne i samorządowe granty, po wsparcie z funduszy celowych i inicjatywy prywatnych sponsorów. Wyjaśniamy zasady ubiegania się o konkretne środki, a także udzielamy praktycznych porad, jak przygotować dobry wniosek o dotację.

Podstawowe źródła finansowania OSP

Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych opiera się na wielu filarach, co zostało uregulowane ustawowo. Zgodnie z art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o OSP, podstawowe źródła finansowania obejmują:

• Budżety jednostek samorządu terytorialnego (JST) - przede wszystkim gmin. Ustawa o samorządzie gminnym nakłada na gminy obowiązek zaspokajania zbiorowych potrzeb wspólnoty m.in. w zakresie ochrony przeciwpożarowej. W praktyce to gminy utrzymują OSP, finansując ich bieżącą działalność, wyposażenie, obiekty i zapewniając inne świadczenia. Samorząd gminny jest najważniejszym źródłem finansowania działalności OSP. Sposób finansowania uzależniony jest od praktyki w poszczególnych gminach - w jednych środki finansowe są przekazywane dotacją na konto OSP, w innych wydatki ponoszone są bezpośrednio z budżetu danej gminy. Gmina zobligowana jest do finansowania bezpośrednio ze swojego budżetu tzw. "ryczałtów" dla strażaków. W celu przekazania dotacji dla OSP Gmina nie jest zobligowana do organizacji jakiegokolwiek konkursu ofert.
• Środki z budżetu państwa przekazywane Komendantowi Głównemu PSP - to centralne dotacje dla OSP rozdzielane za pośrednictwem Państwowej Straży Pożarnej. Ich źródłem jest m.in. część składek ubezpieczeniowych od ognia, które zgodnie z ustawą o ochronie przeciwpożarowej w wysokości 10% trafiają do PSP właśnie na cele ochrony przeciwpożarowej. Pieniądze te wracają do OSP w postaci dotacji na zadania ratowniczo-gaśnicze, szkoleniowe itp., przyznawanych na podstawie wniosków składanych przez jednostki OSP poprzez właściwe komendy PSP. W budżecie państwa na 2024 rok przewidziano ok. 262 mln zł na rozwój OSP - w tym 73 mln zł dla jednostek włączonych do KSRG oraz 189 mln zł na wsparcie pozostałych OSP. Te środki trafiają do straży w formie dotacji celowych na wyposażenie, szkolenia i inne potrzeby wynikające z ich działalności ratowniczej.
• Wpływy instytucji ubezpieczeniowych - wspomniane wyżej 10% od obowiązkowych ubezpieczeń od ognia, które są przekazywane na cele ochrony przeciwpożarowej. W praktyce te środki zasilają budżet PSP i stają się częścią puli dotacyjnej dla jednostek ochrony przeciwpożarowej (w tym OSP). Połowa z tych środków trafia, za pośrednictwem PSP, do ochotniczych straży pożarnych. Sposób dystrybucji tych środków określa minister właściwy do spraw wewnętrznych.
• Środki od osób fizycznych i prawnych - darowizny, sponsorzy, składki. Wiele OSP to stowarzyszenia, które mogą pozyskiwać fundusze od społeczności i sponsorów prywatnych.
• Środki ze zbiórek publicznych - liczne jednostki OSP organizują zbiórki pieniężne (np. podczas festynów, imprez, w Internecie) na określone cele: zakup wozu, sprzętu, remont remizy itp.
• Środki własne OSP - np. dochody z działalności odpłatnej, wynajmu sali OSP, organizacji festynów, czy sprzedaży złomu/odpadów.

W praktyce największe ciężary finansowania OSP spoczywają na gminach - to one najczęściej pokrywają koszty utrzymania remizy, zakupu podstawowego wyposażenia, ubezpieczeń strażaków, badań lekarskich itp. Jednocześnie jednak bez wsparcia z budżetu państwa wiele inwestycji przekraczałoby możliwości lokalnych społeczności. Dlatego ważne są rządowe dotacje celowe (na sprzęt, samochody, szkolenia) oraz programy realizowane we współpracy z innymi instytucjami.

Finansowanie rządowe dla OSP

Finansowanie rządowe dla OSP obejmuje zarówno stałe mechanizmy wsparcia, wynikające z ustaw i corocznego budżetu państwa, jak i programy specjalne inicjowane przez rząd lub resorty w odpowiedzi na bieżące potrzeby.

Dotacje z Budżetu Państwa (MSWiA i PSP)

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) we współpracy z Komendą Główną PSP co roku planuje dotacje dla OSP na realizację zadań ratowniczych zgodnie z ustawą o OSP z 2021 r. Aby skorzystać z dotacji MSWiA, OSP musi złożyć wniosek - zazwyczaj na początku roku, za pośrednictwem właściwego komendanta (np. gminnego OSP) lub bezpośrednio do komendy powiatowej PSP. We wniosku wymienia się potrzebny sprzęt lub wyposażenie (zgodnie z oficjalnym katalogiem kwalifikującym się do dofinansowania) oraz uzasadnia te potrzeby. Następnie Komenda Główna PSP dzieli dostępne środki według ustalonych kryteriów, takich jak liczba wyjazdów jednostki, zagrożenia na jej terenie czy braki w wyposażeniu. Pozytywna decyzja prowadzi do podpisania umowy dotacyjnej i otrzymania środków, które muszą być wydane na wskazany cel i rozliczone w określonym terminie. Dotacje rządowe z MSWiA i PSP to podstawowe źródło finansowania OSP. Obejmują one zarówno bieżące utrzymanie gotowości bojowej, jak i zakupy sprzętu oraz pojazdów.

Dotacje dla OSP w KSRG

Jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej włączone do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) mogą liczyć na wyższe dofinansowania, ze względu na większą rangę w systemie ratowniczym. W 2024 r. zaplanowano dla OSP w KSRG około 73 mln zł, z czego ok. 26,1 mln na wydatki bieżące (remonty, paliwo, drobny sprzęt), a 46,8 mln zł na wydatki majątkowe (zakup sprzętu, pojazdów itp.). W 2025 roku rządowy program przewidział do przekazania 262 nowych wozów dla OSP w całej Polsce (34 ciężkie, 134 średnie i 94 lekkie) wraz z dofinansowaniem ich zakupu. W ramach tegorocznego naboru ustalono, że szacowany koszt ciężkiego samochodu ratowniczo-gaśniczego to 1,6 miliona złotych, średniego - 1 mln 250 tys. zł, lekkiego - 480 tys. zł, a mikrobusa - 300 tys. zł. Maksymalna „rządowa” dotacja dla jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej na zakup ciężkiego lub średniego samochodu wyniesie 500 tysięcy złotych.

Dotacje dla OSP spoza KSRG

OSP spoza KSRG również otrzymują wsparcie z budżetu państwa (często określane jako dotacja MSWiA dla OSP nienależących do KSRG). Środki te przeznaczane są na tzw. „przygotowanie jednostek OSP do działań ratowniczo-gaśniczych” - czyli zapewnienie gotowości bojowej jednostki poza systemem. W budżecie na 2025 r. zarezerwowano na ten cel 34 mln zł, w tym środki na zakup sprzętu, materiałów, wyposażenia i remont strażnic. W praktyce dotacje te finansują m.in. remonty strażnic, drobny sprzęt ratowniczo-gaśniczy, umundurowanie, wyposażenie łączności czy drobne inwestycje podnoszące sprawność jednostki. Istotne jest, że z tej puli nie można finansować dużych inwestycji budowlanych (budowy nowych remiz, rozbudowy czy gruntownej modernizacji) - te muszą być realizowane z innych programów.

Programy specjalne i inicjatywy rządowe

Oprócz stałych, corocznych dotacji, rząd uruchamia niekiedy programy celowe, odpowiadające na konkretne potrzeby lub mające zachęcić do określonych działań.

• „Bitwa o remizy” (2023/2024) - to unikatowy program profrekwencyjny ogłoszony przed wyborami parlamentarnymi 2023 r. Założono w nim, że w każdym powiecie (poza miastami na prawach powiatu) gmina do 20 tys. mieszkańców z najwyższą frekwencją wyborczą otrzyma 1 mln zł dotacji na termomodernizację, remont i doposażenie remizy strażackiej. Program finansowany przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska oraz MSWiA miał łączną pulę ponad 300 mln zł dla OSP w całej Polsce.
• Programy modernizacji służb mundurowych - rządowe wieloletnie programy obejmujące Policję, PSP i inne służby, pośrednio korzystają z nich także OSP (zwłaszcza te w KSRG). Np. w ramach Programu Modernizacji PSP na lata 2022-2025 zaplanowano fundusze na zakup kilkuset nowych samochodów ratowniczych, z czego część trafi do jednostek OSP w systemie (we współpracy z gminami).
• Rządowy Fundusz Polski Ład: Program Inwestycji Strategicznych - choć nie jest skierowany wyłącznie do OSP, to wiele gmin wykorzystało go do inwestycji związanych z ochroną przeciwpożarową. W ramach kolejnych edycji Polskiego Ładu, gminy mogły składać wnioski o bezzwrotne dotacje na inwestycje lokalne.
• COVID-19 - dotacje celowe (tzw. ustawa 5000+): W latach 2020-2021 pojawiły się dodatkowe środki dla OSP zaangażowanych w walkę z pandemią. Każda OSP, która włączyła się w działania związane np. z dowozem żywności osobom na kwarantannie czy transportem na szczepienia, mogła otrzymać 5 tys. zł dotacji na swoje potrzeby.
• Fundusz Młodzieżowy / wsparcie dla MDP: Od 2022 r. rząd zwrócił większą uwagę na Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze przy OSP. W 2022 roku uruchomiono specjalne dofinansowanie - do 5 tys. zł na jednostkę OSP z MDP - z przeznaczeniem na umundurowanie i wyposażenie dla młodzieży oraz organizację ich działalności.

Ponad 14,3 tys. jednostek OSP otrzymało dodatkowe wsparcie z budżetu państwa w wysokości 82 mln zł na propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy oraz organizowanie przedsięwzięć oświatowo-kulturalnych i sportowych.

Wsparcie z funduszy prywatnych i sponsoring

Poza środkami publicznymi, sektor prywatny również odgrywa coraz większą rolę we wspieraniu strażaków-ochotników. Społeczna misja OSP i ich zaangażowanie w pomoc lokalnej społeczności sprawiają, że wiele firm - zarówno dużych korporacji, jak i lokalnych przedsiębiorstw - chętnie oferuje granty, darowizny lub sponsoring dla jednostek strażackich.

Programy grantowe dużych firm

Na poziomie ogólnopolskim funkcjonują programy grantowe dużych spółek skierowane specjalnie do jednostek OSP. Najbardziej znanym przykładem jest program Fundacji ORLEN „ORLEN dla Strażaków” (obecnie realizowany pod hasłem „ORLEN. Jesteśmy Razem”).

• Program Fundacji ORLEN: Co roku Fundacja ORLEN przeznacza wielomilionowe kwoty na dofinansowanie dla OSP z całej Polski. Druhowie mogą składać wnioski o sfinansowanie zakupu sprzętu, umundurowania, specjalistycznych szkoleń czy wsparcia psychologicznego dla strażaków. W najnowszej, 25. edycji programu „ORLEN na straży” budżet ponownie wyniesie 20 mln zł. Program przewiduje cztery ścieżki finansowania:
  1. Dla jednostek OSP włączonych do KSRG, obejmującą ratownictwo drogowe, z dofinansowaniem do 50 tys. zł.
  2. Dla wybranych jednostek OSP i PSP wspierających kluczową infrastrukturę Grupy ORLEN, z grantami do 150 tys. zł.
  3. Dla jednostek OSP w KSRG, wspierającą działania związane z reagowaniem na skutki zmiany klimatu, z maksymalnym dofinansowaniem do 40 tys. zł.
  4. Dla jednostek OSP spoza KSRG, wspierającą osiąganie wymaganych standardów systemowych, oferującą granty do 40 tys. zł.

  Nabór do programu ORLEN odbywa się zazwyczaj raz do roku. Formularz wniosku wymaga opisania jednostki i jej potrzeb oraz wskazania, na co konkretnie mają być przeznaczone pieniądze.

• Inne inicjatywy korporacyjne: Inne duże firmy również prowadzą swoje inicjatywy dla służb ratowniczych. Na przykład Fundacja PZU organizowała program „Pomoc To Moc”, a Fundacja PGNiG wspierała zakupy sprzętu dla strażaków w regionach, gdzie działa ta spółka gazownicza. Aktywne są także fundacje branżowych gigantów, takie jak Fundacja KGHM „Polska Miedź” czy Fundacja Grupy Azoty.

Lokalny sponsoring i darowizny

Warto rozejrzeć się, jakie duże przedsiębiorstwa funkcjonują w okolicy - wiele z nich w ramach społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR) prowadzi konkursy grantowe lub jest otwartych na bezpośrednie prośby o wsparcie od organizacji takich jak OSP. Poza formalnymi programami grantowymi, niezwykle cenne są też bezpośrednie darowizny i sponsoring od lokalnych firm. Jako stowarzyszenie, OSP ma prawo przyjmować darowizny pieniężne i rzeczowe - warto jednak sporządzić umowę darowizny dla przejrzystości i by darczyńca mógł odliczyć swój datek od podatku.

Wsparcie społeczności i zbiórki publiczne

OSP od dawna organizują różnego rodzaju zbiórki publiczne i wydarzenia, z których dochód zasila kasę jednostki. Tradycyjne przykłady to zabawy taneczne, festyny rodzinne, kiermasze czy kwesty. Coraz popularniejsze są także zbiórki internetowe (crowdfunding) na konkretny cel. Dodatkowo wiele OSP posiada status organizacji pożytku publicznego (OPP), co umożliwia im pozyskiwanie 1,5% podatku od osób fizycznych.

Fundusze Unijne i Samorządowe

Fundusze Unii Europejskiej od lat wspierają szeroko pojęte bezpieczeństwo i infrastrukturę publiczną w Polsce. Chociaż nie ma unijnych programów dedykowanych wyłącznie dla OSP, to jednostki te (bezpośrednio lub poprzez samorządy) korzystają z wielu programów jako beneficjenci projektów.

• Regionalne Programy Operacyjne (RPO): Fundusze europejskie zarządzane na poziomie województw. W poprzedniej perspektywie 2014-2020 wiele RPO miało działania związane z poprawą bezpieczeństwa i przeciwdziałaniem klęskom żywiołowym. OSP zazwyczaj są partnerami takich projektów, a wnioskodawcą jest gmina, powiat lub urząd marszałkowski.
• Program Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW): W ramach PROW istniała możliwość finansowania inwestycji w małej skali na wsi, z czego korzystały także OSP, np. na budowę lub remonty remiz.
• Lokalne Grupy Działania (LEADER): OSP jako stowarzyszenia mogły uczestniczyć w projektach LGD, składając wnioski o granty na lokalne inicjatywy, np. doposażenie świetlicy OSP.

Specjalistyczne dotacje i programy branżowe

Istnieją również programy skierowane do specyficznych grup lub celów, realizowane przez różne instytucje.

• Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników: Rokrocznie fundusz ogłasza konkursy dofinansowujące w formie dotacji różne zakupy lokalnych OSP kwotami rzędu kilku/kilkunastu tysięcy złotych. Jednostki OSP mogą uzyskać wsparcie w wysokości 7 tys. zł na zakup sprzętu, a jeśli posiadają w strukturach Młodzieżową Drużynę Pożarniczą, wysokość dofinansowania może wzrosnąć do 10 tys. zł.
• Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW): Finansowanie programu pochodzi zarówno z narodowego, jak i z poszczególnych wojewódzkich funduszy ochrony środowiska. Kluczowe w analizie możliwości dotacyjnych są regionalne zasady przygotowane przez zarządy WFOŚiGW. W jednych województwach dofinansowanie wyniesie 50%, a w innych 100%, rokrocznie te zasady będą inne.

tags: #dotacje #na #dom #dla #strazaka #osp