Rola i Obowiązki Dowódcy Jednostki Bojowej Ochotniczej Straży Pożarnej

Współczesne wyzwania w ratownictwie pożarowym stawiają przed Ochotniczymi Strażami Pożarnymi (OSP) szereg trudności, z których najistotniejszym jest malejąca dostępność ochotników. Problem ten, dotykający jednostki straży pożarnej na całym świecie, szczególnie widoczny jest w godzinach pracy, między 7:00 a 16:00. Skutkuje to często koniecznością wyjazdu do akcji zastępów w okrojonej obsadzie, nierzadko liczącej zaledwie trzech lub czterech strażaków.

Wyzwania związane z ograniczoną obsadą i jej wpływ na efektywność

Niestety, choć dostępność najnowocześniejszego sprzętu strażackiego sprawiła, że strażacy mają łatwiej niż kiedyś, liczba osób w zastępie ma kluczowe znaczenie. Raport NIST wskazuje, że czteroosobowy zastęp wykona te same czynności średnio o ponad 5 minut szybciej niż zastęp trzyosobowy, co stanowi ponad 25% różnicy w czasie. Kolejne 6% czasu do podania wody na pożar można zaoszczędzić, gdy następny zastęp gaśniczy (Engine) ma mniej niż minutę drogi do miejsca zdarzenia.

Standard NFPA 1710 wymaga obecności na miejscu zdarzenia (pożaru budynku mieszkalnego) od 15 do 17 strażaków w ciągu 8 minut od zadysponowania. Badania przeprowadzone przez International Association of Fire Fighters wykazały, że w 69% rejonów, gdzie pracowały zastępy mniejsze niż czteroosobowe, na 100 pożarów przypadało ponad 10 wypadków z udziałem strażaków. W dzisiejszych czasach, gdy pożar rozwija się bardzo szybko, niezwykle ważny jest czas ewakuacji, a podanie wody na źródło ognia ma jeszcze większe znaczenie niż kiedyś.

Ocena wydajności w zależności od liczebności zastępu

Paul Grimwood zaproponował stosowanie wskaźnika Critical Tasking Performance Index, służącego do określenia wydajności pracy strażaków w zależności nie tylko od ich liczebności, lecz także od sprzętu. Indeks ten bierze pod uwagę wagę kluczowych zadań, które mogą różnić się w zależności od rejonu operacyjnego. Obliczenia autora wskazują, że dla niedużych pożarów w budynkach niskich:

• trzyosobowy, dobrze wyszkolony i wyposażony zastęp jest w stanie wykonać jedynie 44% najważniejszych zadań.
• czteroosobowy zastęp osiąga skuteczność na poziomie 61%.
• pięcioosobowy zastęp osiąga skuteczność na poziomie 65%.

Aby osiągnąć 100% skuteczność w tego rodzaju zdarzeniach, na miejscu musi być obecnych od 10 do 14 strażaków, a gdy należy przeprowadzić bardziej skomplikowaną wentylację budynku - od 14 do 16 strażaków. Warto zwrócić uwagę, że na wydajność pracy wpływa nie tylko liczba strażaków i posiadany sprzęt, lecz także ich motywacja, podejście do służby, jakość dowodzenia, umiejętność liderowania dowódcy, koordynacja, współpraca w rotach, doświadczenie oraz indywidualne wyszkolenie.

Wymogi prawne i podejmowanie decyzji w sytuacjach z ograniczoną obsadą

Rozporządzenie w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej zawiera przepisy dotyczące bezpieczeństwa strażaków na miejscu akcji. Szczególnie ważne są one podczas działania w trzy lub cztery osoby.

Wymagana obsada i reakcja na niepełne składy

Z § 51 ust. 1 Rozporządzenia jasno wynika, że w wyjeżdżającym do akcji samochodzie pierwszowyjazdowym powinien być dowódca, kierowca i czterech ratowników. Jednak często na alarm zgłasza się dwóch, trzech czy czterech druhów. Jeśli na alarm przybiegnie trzech lub czterech strażaków, należy wyjechać, ale w momencie wyjazdu zgłosić, że obsada wozu jest niepełna i zadysponować dodatkowe siły i środki, jeśli ze zgłoszenia wynika, że mogą być przydatne. Na przykład, w przypadku kolizji samochodów osobowych, dowódca zastępu, znający swój obszar chroniony, może założyć konieczność kierowania ruchem. Nie da się jednocześnie i bezpiecznie kierować ruchem oraz prowadzić sorpcję płynów eksploatacyjnych na ruchliwej drodze w trzy osoby. W takiej sytuacji należy rozważyć prowadzenie do czasu przybycia dodatkowych sił i środków jedynie działań mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa na miejscu zdarzenia.

Sprawa komplikuje się, gdy na alarm stawi się tylko jeden bądź dwóch druhów. Jeśli ze zgłoszenia wynika, że zdarzenie nie jest poważne, należy zgłosić to stanowisku kierowania i pozostawić decyzję o wyjeździe w okrojonym składzie dyspozytorowi. Warto też wstrzymać się kilka minut z wyjazdem, dając szansę pozostałym strażakom na dotarcie. Jeżeli natomiast ze zgłoszenia wynika, że zagrożone może być mienie o dużej wartości, zdrowie lub życie ludzkie bądź zwierząt, do akcji jechać trzeba. Oczywiście natychmiast należy powiadomić dyspozytora o wyjeździe w mocno ograniczonym składzie (informacja o liczbie druhów jest bardzo ważna) i poprosić o wysłanie dodatkowych sił i środków. W sytuacjach, gdy na miejsce zdarzenia jako pierwsi przybywają dwaj druhowie, dowódca udaje się na rozpoznanie i w przypadku zagrożenia (np. osoba w oknie płonącego budynku), dysponuje dodatkowe jednostki.

Działanie dowódcy w pojedynkę lub w małym zespole

Działanie we dwójkę czy samemu to nic niespotykanego. W wielu krajach jako pierwszy na miejscu zdarzenia znajduje się dowódca jednostki, który przyjechał pojazdem szybkiego reagowania (odpowiednikiem polskiego SLOp/SLRr), dojeżdżając znacznie szybciej niż auta ciężarowe. Dowódca przeprowadza rozpoznanie zanim dojadą auta gaśnicze i wydaje pierwsze rozkazy radiowo. Może się również zdarzyć, że strażak najedzie na zdarzenie. Trzeba umieć odnaleźć się w takiej sytuacji i prowadzić możliwie skuteczne działania. Jeśli ze zgłoszenia wynika, że może być niebezpiecznie, należy przedsięwziąć odpowiednie kroki, aby zapewnić sobie bezpieczeństwo, a nawet odstąpić od wykonywania niektórych działań (np. z powodu niebezpiecznego psa biegającego luzem).

Z ratowniczego punktu widzenia ważne jest, że kierujący działaniami jednoosobowo może zarządzić ewakuację. Z prawnego punktu widzenia, OSP została powołana jako stowarzyszenie niosące pomoc osobom w okolicy.

Zadania w sytuacjach kryzysowych z ograniczoną obsadą

Zgodnie z § 51 ust. 2, dowódca powinien dokonywać odpowiednio częstej wymiany strażaków. Aby podmienić ludzi, dysponując zastępami trzy- lub czteroosobowymi, należy mieć ich oczywiście więcej na miejscu akcji. Jeżeli nie ma możliwości podmiany ratowników, podczas przydzielania dodatkowych zadań należy zwrócić szczególną uwagę na stan psychofizyczny strażaków, pamiętając, że nierzadko ochotnicy jadą na akcję po kilku godzinach pracy zawodowej.

W sytuacji przyjazdu na miejsce zdarzenia trzyosobowego zastępu oraz uzyskania informacji o potwierdzonym zagrożeniu dla życia, zadania wymienione w § 51 ust. 3 będzie musiał wykonać kierowca. Jeśli z analizy ryzyka wynika, że możliwe jest przeprowadzenie skutecznych działań wewnętrznych, to, odstępując od zasad powszechnie uznanych za bezpieczne, dowódca zastępu wraz z ratownikiem będą musieli przeprowadzić natarcie na pożar, zazwyczaj połączone z przeszukaniem pomieszczeń. Do zadań kierowcy będzie należało natomiast zapewnienie wody do celów gaśniczych oraz prowadzenie rozpoznania z zewnątrz. W przypadku pogarszania się sytuacji, trzeba się liczyć z koniecznością wycofania strażaków i prowadzenia działań z zewnątrz (np. techniki VEIS - wentylacja, wejście, izolacja, szybkie przeszukanie).

Gdy na miejsce zdarzenia przyjadą cztery osoby, sytuacja jest o tyle komfortowa, że dowódca oraz kierowca pozostają na zewnątrz budynku, a rota złożona z dwóch ratowników wprowadzana jest do środka. Komfort polega na tym, że można zadośćuczynić zasadzie 2in-2out (każdych dwóch strażaków pracujących wewnątrz budynku asekuruje dwóch na zewnątrz). Rotę asekurującą tworzą dowódca i kierowca. Odstąpić od zasad powszechnie uznanych za bezpieczne można jedynie po zapewnieniu sobie wszelkich możliwych i dostępnych w danym momencie zabezpieczeń. Jeżeli dana jednostka posiada cztery aparaty powietrzne, działać w odstępstwie od zasad można jedynie wówczas, gdy dowódca wozu i kierowca będą przygotowani do asekuracji ratowników pracujących wewnątrz, a gdy nie ma na to czasu, to po wprowadzeniu roty kierowca z dowódcą muszą jak najszybciej przygotować się do asekuracji.

22 Zasady Skutecznego Dowodzenia dla Dowódców OSP

Dobrze jest pochylić się nad fundamentami naszej pracy i wysnuć refleksje, które pomogą każdemu dowódcy, zwłaszcza młodemu, świeżo upieczonemu, w efektywnym kierowaniu działaniami ratowniczymi.

1. Dobrze rozpoznaj zdarzenie i znaj swoje miejsce. Wykorzystaj czas oczekiwania na przybycie ekip ratowniczych na rozpoznanie sytuacji (360 stopni, wywiad od świadków, mieszkańców) i podjęcie decyzji o właściwym kierunku działań oraz priorytetach. Zachowaj dystans od centrum wydarzeń, by widzieć więcej i nie dać się wciągnąć w działania niezwiązane z dowodzeniem.
2. Nie wydawaj ogólnikowych dyspozycji. Sformułowania typu: „wynosić co się da”, „gaście!”, „wszystko się pali” nie stanowią merytorycznego wsparcia dla ratowników. Jasno i precyzyjnie wyznaczaj zadania swoim podwładnym.
3. Pracuj nad swoimi umiejętnościami interpersonalnymi. Skuteczna i efektywna komunikacja to solidne narzędzie do rozwiązywania problemów. Rozwijaj te umiejętności poprzez lekturę i szkolenia.
4. Kontroluj przepływ informacji. W sytuacjach kryzysowych liczba informacji może być przytłaczająca. Selekcjonuj je, przetwarzaj istotne, a mylne natychmiast ucinaj. Miej przy sobie osoby dobrze poinformowane.
5. Pamiętaj, że o wszystkim nie możesz decydować. Kierujący działaniem ratowniczym jest często obciążony nadmiarem obowiązków. Umiejętność ich uszeregowania pod względem ważności to klucz do sukcesu. Rezygnuj z mniej istotnych zadań, by skupić się na najważniejszych.
6. Nie zajmuj się drobiazgami. Koncentruj się na kontrolowaniu przedsięwzięć kluczowych dla sytuacji. Unikaj wciągania się w drobne problemy przez osoby, które próbują unikać rzeczywistych wyzwań.
7. Wyeliminuj osoby niepoważne. Jeśli ktoś trywializuje sytuację lub zajmuje się błahostkami, przydziel mu zadania, które usuną go ze struktury organizacyjnej lub poza teren Twojego działania. Zabezpiecz miejsce zdarzenia przed osobami postronnymi, wykorzystując do tego inne służby (np. policję) lub wyznaczając kogoś do odgrodzenia terenu.
8. Pamiętaj o odpoczynku. Ma to szczególne znaczenie podczas długotrwałych akcji. Zmęczenie dowódcy prowadzi do błędnych decyzji i stresu. Nie obawiaj się przekazania dowództwa, gdy musisz odpocząć. Ta sama zasada dotyczy całego zespołu.
9. Zadbaj o właściwą łączność. Pomyślność akcji ratowniczej zależy od współpracy i koordynacji. Zapewnij możliwość porozumiewania się kluczowym osobom. Używaj komunikacji gestami, która jest zrozumiała dla innych.
10. Utrzymuj koncentrację. Najwięcej błędów popełnia się w końcowej fazie działań, gdy wszystko wydaje się być uporządkowane. Myśl kilka kroków naprzód. Nie pozwalaj sobie na nonszalancję.
11. Wróć do normalnych działań, gdy tylko będzie to możliwe. Kontynuowanie bez potrzeby działań na najwyższych obrotach prowadzi do niepotrzebnych napięć. Gdy sytuacja zostanie opanowana, nie wprowadzaj zbędnego pośpiechu.
12. Informuj swojego przełożonego. Regularne informowanie przełożonego zapewnia dostęp do potrzebnych środków i wsparcie. Podobnie postępuj z dyspozytorem - on jest Twoim aniołem stróżem, ma dostęp do internetu, procedur i wiedzy o zadysponowanych środkach.
13. Wykorzystuj doświadczenie innych. Rutyna pożera. Korzystaj z dostępu do służb specjalistycznych i wiedzy współpracowników.
14. Pamiętaj, że prokurator przyjrzy się Twojej działalności. Świadomość, że wszystko co zdarzy się podczas akcji będzie analizowane, pomaga w podejmowaniu przemyślanych decyzji. Wczuwanie się „w skórę” poszkodowanego/właściciela budynku pomoże uniknąć wielu kłopotów.
15. Nie zwalniaj innych z odpowiedzialności. Miej dystans do swoich decyzji. Pozwól współpracownikom decydować i odpowiadać za podjęte decyzje.
16. Zorientuj się, jakie masz możliwości uzyskania pomocy. Przygotuj listę (niekoniecznie na papierze) możliwych sposobów uzyskania pomocy lub środków, zanim będziesz ich potrzebował.
17. Współdziałaj ze środkami masowego przekazu. Wyznacz osobę odpowiedzialną za kontakty z mediami. Media mogą pomóc, ale także zaszkodzić.
18. Pamiętaj, że po opanowaniu sytuacji nastąpi rozładowanie stresu. Symptomy rozładowania stresu mogą być różne. Twoim zadaniem jest zapewnienie środków pomocy takim osobom (włączając w to pomoc lekarską).
19. Nie bagatelizuj doniesień swoich podwładnych. Jeśli ktoś twierdzi, że czuje się osłabiony, ma nudności itp., może to sugerować przegrzanie organizmu. Unikaj „maczyzmu” i zawsze traktuj takie doniesienia poważnie.
20. Pamiętaj, że uratowani/zabezpieczeni wymagają opieki. Osoby ratowane mogą przeżywać szok, poczucie winy, lęk. Wyznacz osobę, która będzie obserwowała poszkodowanych i udzieli im wsparcia psychologicznego.
21. Debriefing. Przeprowadź krytyczną analizę akcji ratowniczej. Jest to największe marnotrawstwo, jeśli się to pominie. Wykorzystaj nowe doświadczenie do wypracowania lepszych rozwiązań.
22. Bądź liderem, a nie szefem. Inicjuj ćwiczenia z ratownikami, ćwicz wspólnie. Wymieniajcie się doświadczeniem i zgrywajcie jako zespół. Dowiedz się, kto jakie umiejętności posiada, aby efektywniej wykorzystać potencjał każdego członka załogi.

Struktura i Gotowość Operacyjna Jednostek OSP

Pojęcie "sekcja" jest powszechnie znane w każdej OSP, choć wiedza na jej temat bywa różna. Sekcja jest najmniejszą jednostką taktyczną strażaków (ratowników) dysponujących odpowiednim sprzętem, zdolnych do podjęcia określonych zadań. W Ochotniczych Strażach Pożarnych sekcja stanowi np. załogę jednego samochodu gaśniczego. W Państwowej Straży Pożarnej najmniejszą jednostką taktyczną jest zastęp.

W warunkach działalności społecznej OSP podział na sekcje dokonuje się zazwyczaj w sposób mniej precyzyjny niż w PSP. Sekcje tworzone są doraźnie, a czas formowania musi mieścić się między ogłoszeniem alarmu a dojazdem do miejsca zdarzenia, ponieważ nigdy nie wiadomo, którzy strażacy przybiegną na alarm. Bez podziału ról wśród członków załogi wykonanie zadania ratowniczego byłoby trudne lub niemożliwe. W skład sekcji wchodzi od 2 do 10 strażaków, a jej skład różni się w zależności od rodzaju samochodu.

Funkcje w rozbudowanej strukturze sekcji mogą przedstawiać się następująco: Dowódca, Przodownik I roty, Pomocnik I roty, Przodownik II roty, Pomocnik II roty, Przodownik III roty, Pomocnik III roty, Kierowca/Mechanik, Łącznik. Praktycznie nie wykorzystuje się pełnej, składającej się z trzech rot struktury; dostępne pojazdy OSP umożliwiają najczęściej wyjazd sekcji składającej się z sześciu, czterech lub tylko trzech osób. W składzie każdej sekcji jest zawsze dowódca i mechanik (kierowca-mechanik).

Dowódca OSP w obliczu KDR z PSP

W przypadku działań ratowniczych, gdy Kierującym Działaniem Ratowniczym (KDR) jest funkcjonariusz PSP, KDR ma prawo w ramach akcji gaśniczej/ratowniczej dowolnie konfigurować ludzi w zespoły/roty/zastępy i dawać im zadania do wykonania w ramach posiadanych przez strażaków kompetencji, uprawnień i umiejętności. Każdy dowódca wozu bojowego, czy to z OSP, czy z PSP, jest do jego dyspozycji tak jak inni strażacy. KDR ponosi pełną odpowiedzialność za całość, w tym również za kierujących niższego szczebla. Jeśli KDR powie, że dowódca OSP ma ubrać aparat ODO i wejść do budynku, to dowódca OSP musi to wykonać. Istotą dowodzenia siłami i środkami ratowniczymi jest twórcze podejmowanie decyzji opartych na przesłankach naukowych oraz przewidywanie oddziaływania tych decyzji na siebie.

Gotowość operacyjna i inspekcje

Zapewnienie gotowości operacyjnej to najważniejsze zadanie każdej jednostki OSP. Na realizację tego zadania składa się wiele czynników. Gotowość ratowników to dostępność przynajmniej jednego dowódcy, jednego kierowcy oraz co najmniej dwóch strażaków o każdej porze. Gotowość bazy technicznej to sprawność pojazdów oraz sprzętu. Bez sprawnego systemu alarmowania jednostka nie będzie w stanie wyjechać w ciągu 15 minut.

Jednostki OSP poddawane są regularnym, niezapowiedzianym inspekcjom gotowości operacyjnej przez zespół inspekcyjny (ZARZĄDZENIE Nr 10 KOMENDANTA GŁÓWNEGO PAŃSTWOWEJ STRAŻY POŻARNEJ z dnia 28 grudnia 2017 r.). Najczęściej inspekcja zaczyna się od włączenia systemu alarmowego. Pomiar czasu rozpoczyna się w momencie uruchomienia systemu, a zatrzymuje się po wyjechaniu zastępu przed garaż. Brak możliwości wyjazdu zastępu w ciągu 15 minut skutkuje oceną niedostateczną z całej inspekcji. Aby otrzymać punkty na tym etapie, zastęp musi składać się z przynajmniej 4 strażaków, w tym kierowcy i dowódcy. Jeśli na alarm przybędzie tylko kierowca, dowódca i jeden strażak, jednostka nie otrzyma żadnego punktu.

Inspekcja obejmuje również weryfikację posiadanej wiedzy poprzez pisemny sprawdzian (test z 10 pytań zamkniętych dla dowódców, kierowców i ratowników), za który można uzyskać aż 50 punktów. Oceniany jest także stan infrastruktury pod kątem wpływu na obniżenie gotowości operacyjnej.

Droga do Dowodzenia i Odpowiedzialność Dowódcy

Dowódca sekcji to stopień, który uzyskuje się po spełnieniu szeregu wymagań. Aby brać udział w akcji ratowniczej, trzeba mieć ukończone 18 lat, być zdrowym, ukończyć kurs podstawowy i stale uczestniczyć w życiu jednostki. Aby zostać dowódcą, należy ukończyć kurs kierujących działaniem ratowniczym prowadzony przez Państwową Straż Pożarną. Celem szkolenia jest przygotowanie strażaków do dowodzenia zastępem i sekcją z umiejętnością dokonywania oceny sytuacji, podejmowania decyzji oraz organizowania i prowadzenia szkolenia.

Dowódca sekcji bierze całkowitą odpowiedzialność podczas wyjazdu bojowego za strażaków oraz sprzęt. Powinien wiedzieć, kto spełnia wymagania do udziału w akcji oraz czy narzędzia nie są uszkodzone. Doglądanie umocowania narzędzi i ich stanu również należy do obowiązków dowódcy. Po każdej akcji powinien sprawdzić, czy czegoś nie brakuje lub nie uległo uszkodzeniu. Musi on zapewniać strażakom bezpieczną i komfortową pracę, uważnie przyglądać się sytuacji i w razie potrzeby zmieniać plan taktyczny. Porozumiewanie się z dyspozytorem należy wyłącznie do zadań dowódcy.

Kwestie odpowiedzialności

Dowódca ponosi pełną odpowiedzialność za stałą gotowość bojową podległej mu załogi. Z odpowiedzialnością karną można mieć do czynienia, gdy kierujący akcją nie zachowuje warunków i zasad jej prowadzenia. Lekkomyślność (przewidywanie zagrożenia, lecz bezpodstawne przypuszczenie, że go uniknie) i niedbalstwo (nieprzewidzenie zagrożenia, choć powinno się je przewidzieć) to czyny nieumyślne. Odpowiedzialność cywilna kierującego akcją ratowniczą może wystąpić niezależnie od karnej.

W wyniku błędnych decyzji odpowiedzialność może ponieść zarówno dowódca wydający niewłaściwą decyzję, jak i strażak w niewłaściwy sposób wykonujący polecenie. Odpowiedzialność dowódcy za swoich podwładnych istnieje w każdej sytuacji, gdy dochodzi do wykonania polecenia lub rozkazu - zarówno podczas akcji, jak i ćwiczeń. Dowódca ponosi pełną odpowiedzialność w przypadku bezpodstawnego narażenia podwładnego na utratę zdrowia lub życia wskutek złej oceny sytuacji lub podjęcia niewłaściwej decyzji. Odpowiada również za podległe mu mienie w postaci samochodów i sprzętu pożarniczego. Należy jednak rozgraniczyć odpowiedzialność określoną prawem karnym lub cywilnym od odpowiedzialności wynikającej z przydzielonych zadań i obowiązków w ramach regulaminów jednostki.

tags: #dowodca #bozu #wojowego #strazy #osp