Systemy Wykrywania i Alarmowania w Polsce: Rola OSP i Nowoczesne Rozwiązania

Powszechnie wiadomo, że przestrzeganie odpowiednich zasad postępowania zmniejsza ryzyko odniesienia obrażeń w wyniku wystąpienia różnego rodzaju zagrożeń. Jednak w jaki sposób ludność bezpośrednio zagrożona ma zdobyć informacje o pojawieniu się danego niebezpieczeństwa? Szczególne znaczenie w informowaniu ludności cywilnej o zbliżającym się zagrożeniu odgrywają sygnały alarmowe i komunikaty ostrzegawcze, które mają pewną ustaloną formę. Optymalizacja bezpieczeństwa powszechnego stała się jednym z głównych wyzwań stojących przed Polską, co doprowadziło do znaczących zmian w funkcjonowaniu systemów powiadamiania i alarmowania.

Krajowy System Wykrywania Skażeń i Alarmowania (KSWSiA)

W celu zapobiegania skutkom katastrof naturalnych, awarii technicznych lub działań terrorystycznych, mogących spowodować wystąpienie skażeń chemicznych, biologicznych bądź promieniotwórczych, a także dla przeprowadzania niezbędnych treningów i ćwiczeń, stworzono w Polsce jednolity Krajowy System Wykrywania Skażeń i Alarmowania (KSWSiA). W jego skład wchodzą systemy: obserwacji, pomiarów, analiz, prognozowania skażeń i powiadamiania o skażeniach. Funkcjonują one lub są uruchamiane i rozwijane w sytuacjach wystąpienia skażeń powstałych na skutek katastrofy naturalnej albo awarii technicznej, działań terrorystycznych albo na skutek zagrożenia wojennego lub wojny.

W skład KSWSiA wchodzą także organy i jednostki organizacyjne, które dokonują analizy skażeń i oceny sytuacji oraz opracowują, ogłaszają i wprowadzają działania interwencyjne. Nadzór nad funkcjonowaniem krajowego systemu i funkcje koordynacyjne sprawuje Minister Obrony Narodowej przy pomocy centrum dyspozycyjnego, którego rolę pełni Centralny Ośrodek Analizy Skażeń Sił Zbrojnych.

Podstawowym dokumentem prawodawstwa Rzeczypospolitej Polskiej odnoszącym się do systemu wykrywania skażeń i alarmowania jest rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie systemów wykrywania skażeń i powiadamiania o ich wystąpieniu oraz właściwości organów w tych sprawach z 7 stycznia 2013 r. Rozporządzenie to nie tylko określa zasady funkcjonowania omawianego systemu, ale także definiuje najważniejsze pojęcia, których poznanie jest niezbędne do zrozumienia działania Krajowego Systemu Wykrywania Skażeń i Alarmowania.

Kluczowe Pojęcia w Systemie Alarmowania

Poniżej przedstawiono najważniejsze pojęcia związane z systemami wykrywania, powiadamiania i alarmowania:

• Alarm: sygnał z dowolnego źródła informujący, że zostało wykryte skażenie lub że wystąpiła sytuacja kryzysowa, które zaistniały na skutek katastrofy naturalnej lub awarii technicznej, działań terrorystycznych albo na skutek zagrożenia wojennego lub wojny.
• Alarmowanie: działania mające na celu natychmiastowe przekazanie właściwym terytorialnie władzom, służbom i ludności na danym terenie sygnału informującego o zagrożeniu skażeniem, skażeniu lub o sytuacji kryzysowej, które zaistniały na skutek katastrofy naturalnej lub awarii technicznej, działań terrorystycznych lub na skutek zagrożenia wojennego lub wojny.
• Monitoring skażeń: systematyczna obserwacja prowadzona w określonych geograficznie punktach lub wyznaczonych obszarach w celu wykrywania uwolnionych do środowiska materiałów powodujących skażenie lub w celu stwierdzenia zmian stopnia tego skażenia.
• Obserwacja: prowadzenie w określonych geograficznie punktach lub wyznaczonych obszarach działań mających na celu wykrycie źródła skażenia lub ogniska zakażenia, miejsc uwolnienia do środowiska materiałów powodujących skażenie lub stwierdzenie zmian stopnia tego skażenia, jak też czasu jego powstania.
• Ostrzeganie: działania mające na celu przekazanie komunikatów i informacji uprzedzających o prawdopodobnych zagrożeniach, zalecających podjęcie działań zabezpieczających i ochronnych oraz instruujące o sposobach prowadzenia takich działań.
• Powiadamianie: przekazanie, przy użyciu wszelkich dostępnych środków, określonych informacji mających na celu zaalarmowanie właściwych władz i ludności o możliwości wystąpienia zagrożenia, o jego wystąpieniu lub ustąpieniu oraz przekazanie informacji dotyczących sposobu postępowania w danym przypadku.
• Prognozowanie: ocena rozwoju sytuacji będącej następstwem skażenia połączona z przewidywaniem i przedstawianiem możliwych skutków skażenia środowiska naturalnego, w szczególności gruntu, wody, powietrza, powierzchni ciała ludzi lub zwierząt, a także określanie wynikających z tego skutków dla funkcjonowania sfery publicznej i obiektów szczególnie ważnych dla bezpieczeństwa i obronności państwa.
• Skażenie: zanieczyszczenie środowiska, żywności, pasz oraz powierzchni ciała ludzi lub zwierząt niebezpiecznymi substancjami i mieszaninami chemicznymi, materiałami promieniotwórczymi lub zakaźnymi czynnikami biologicznymi, niezależnie od ich rodzaju i czasu ich oddziaływania.
• Zakażenie: skutki skażenia ludzi, zwierząt lub roślin zakaźnymi czynnikami biologicznymi.
• Komunikat ostrzegawczy: komunikat przekazywany ludności cywilnej w przypadku, gdy istnieje realne zagrożenie skażeniem, zakażeniem lub klęską żywiołową.
• Alarm dla jednostki ochrony przeciwpożarowej: sygnał akustyczny - trzykrotnie wzrastający i opadający dźwięk syreny alarmowej z przerwami 30 s trwający 3 min.

Rodzaje Sygnałów Alarmowych i Komunikatów Ostrzegawczych

W przypadku wykrycia skażenia lub wystąpienia sytuacji kryzysowej, zaistniałych na skutek katastrofy naturalnej, awarii technicznej, działań terrorystycznych lub zagrożenia wojennego, ludność bezpośrednio zagrożoną informuje się o tym za pomocą sygnałów alarmowych. Natomiast w przypadku, gdy istnieje realne zagrożenie związane ze skażeniem, zakażeniem lub klęską żywiołową, ludność cywilna otrzymuje komunikaty ostrzegawcze.

Sposoby przekazywania sygnałów alarmowych i komunikatów ostrzegawczych powszechnie obowiązujących na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej są opisane w załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie systemów wykrywania skażeń i powiadamiania o ich wystąpieniu oraz właściwości organów w tych sprawach. Obowiązujące na terenie kraju sygnały alarmowe i komunikaty ostrzegawcze są określone w rozporządzeniu Rady Ministrów z 23 lutego 2024 r.

Ogłaszanie i odwoływanie alarmu

• Akustyczny sygnał alarmowy na ogłaszanie alarmu: dźwięk syreny modulowany (o zmiennej wysokości), emitowany w okresie trzech minut.
• Akustyczny sygnał odwołujący alarm: trzyminutowy sygnał ciągły.
• Ogólna formuła komunikatu w środkach masowego przekazu na ogłaszanie alarmu: "Uwaga! Uwaga! Uwaga! Ogłaszam alarm (podać przyczynę, rodzaj alarmu itp.) dla (podać miejsce)".
• Ogólna formuła komunikatu odwołującego alarm: "Uwaga! Uwaga! Uwaga! Odwołuję alarm (podać przyczynę, rodzaj alarmu itp.) dla (podać miejsce)".
• Sygnał wizualny towarzyszący ogłaszaniu alarmu: żółty trójkąt z czarnym obrysem.

Komunikaty te są zawsze powtarzane trzykrotnie.

Komunikaty ostrzegawcze

Komunikaty ostrzegawcze są przekazywane za pomocą środków masowego przekazu. Ich sposób ogłaszania i odwoływania przedstawia poniższa tabela:

Decyzje o wprowadzeniu lub ogłoszeniu sygnału alarmowego bądź komunikatu ostrzegawczego, a także o ich odwołaniu podejmuje właściwy terytorialnie organ administracji publicznej. Należy pamiętać, że sygnały alarmowe i komunikaty ostrzegawcze mogą być zastosowane wyłącznie w sytuacji rzeczywistego zagrożenia. Wykorzystanie ich w ramach treningów i ćwiczeń dotyczących systemów wykrywania i alarmowania jest możliwe tylko po ogłoszeniu rozpoczęcia tych treningów lub ćwiczeń przez właściwe terytorialnie organy administracji publicznej, z 24‑godzinnym wyprzedzeniem, w środkach masowego przekazu i w sposób zwyczajowo przyjęty na danym terenie. Ogłoszenie zawiera także informacje o zakresie i zasięgu terytorialnym prowadzonego treningu lub ćwiczenia.

Zasady Postępowania po Ogłoszeniu Alarmu lub Komunikatu Ostrzegawczego

Dla zapewnienia bezpieczeństwa ludności ważne jest nie tylko skuteczne przekazanie sygnałów alarmowych i komunikatów ostrzegawczych, ale również odpowiednie zachowanie się po ich ogłoszeniu oraz odwołaniu. Najistotniejszą kwestią jest niepoddawanie się lękowi i panice - stanom naturalnym w sytuacji poczucia zagrożenia i niepewności. W takich chwilach należy unikać przekazywania niesprawdzonych informacji pochodzących z niepewnych, przypadkowych źródeł, myśleć w racjonalny sposób, działać stanowczo i zdecydowanie, a przede wszystkim nie ulegać presji otoczenia. Wskazana jest rozmowa, wymiana poglądów oraz chwila zastanowienia, które umożliwią wyciągnięcie wniosków i zaplanowanie dalszego działania.

Modernizacja Systemu Ostrzegania i Alarmowania: Rola OSP

Obecnie funkcjonujący system alarmowania w Polsce nie stanowił jednolitej i kompletnej infrastruktury technicznej, był nieodporny na zakłócenia, zawodny oraz pozbawiony możliwości rozwoju i wykorzystania nowoczesnych technologii. Wychodząc naprzeciw tym potrzebom, Komendant Główny PSP - w ramach programu „Odporność na kryzys - optymalizacja infrastruktury służb państwowych odpowiedzialnych za bezpieczeństwo” prowadzonego przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, a opracowanego na potrzeby Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności - zaplanował stworzenie na bazie jednostek ochrony przeciwpożarowej (w tym Ochotniczych Straży Pożarnych, OSP) jednolitego systemu ostrzegania i alarmowania poprzez zmodernizowanie i rozbudowę jego istniejących elementów.

Realizowany w Komendzie Głównej PSP projekt „Rozbudowa systemu ostrzegania i alarmowania” finansowany jest z funduszy Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności, a jego całkowita wartość wynosi 175 679 659 zł. System ostrzegania i alarmowania budowany jest w 4060 lokalizacjach na terenie całego kraju. Został zaprojektowany jako otwarty i skalowalny, co umożliwi jego rozbudowę oraz integrację z już istniejącymi rozwiązaniami w jednostkach administracji rządowej i samorządowej.

Do obsługi projektu na szczeblu centralnym Komendant Główny PSP powołał zespół wspierany przez zespoły wojewódzkie. Punktem wyjścia do określenia potrzeb nowo tworzonego systemu było zaprojektowanie w Komendzie Głównej PSP aplikacji, a następnie przeprowadzenie inwentaryzacji elementów systemów ostrzegania i alarmowania funkcjonujących już w poszczególnych województwach. Tak powstała baza danych o kluczowych dla projektu obiektach. Następnie opracowano kryteria i mechanizm rankingowy, który przypisywał określone wartości punktowe do różnych parametrów technicznych i infrastrukturalnych jednostek, aby umożliwić ich klasyfikację i najwłaściwszy wybór. Zastosowany mechanizm rankingowy pozwolił na identyfikację jednostek najlepiej odpowiadających potrzebom projektu, a ich automatyczna selekcja umożliwiła dokonanie oceny i wyboru obiektów z uwzględnieniem wymiaru ekonomicznego i społecznego. Równocześnie pozyskiwano wstępne deklaracje i zgody na przystąpienie do projektu od jednostek OSP oraz lokalnych samorządów. Taki sposób typowania jednostek do modernizacji dał gwarancję transparentności wyboru, a jednocześnie ich gotowości do przystąpienia do projektu po podpisaniu ostatecznego porozumienia. Kluczową rolę w procesie nadzoru i realizacji projektu odgrywają komendanci wojewódzcy PSP. Ich zaangażowanie, wiedza i doświadczenie są nieocenione w koordynacji działań na poziomie regionalnym, dają też gwarancję, że wszystkie komponenty systemu będą funkcjonowały harmonijnie i efektywnie.

Jak będzie działał nowy system?

Nowy system pozwoli skrócić drogę alarmowania do kilku kliknięć. Operator będzie logował się do specjalnej aplikacji i na cyfrowej mapie wskazywał konkretną syrenę lub całą ich grupę. Aplikacja automatycznie wyśle polecenie do wszystkich wybranych syren jednocześnie przez sieć telekomunikacyjną, wykorzystując cyfrową sieć łączności dalekiego zasięgu LoRaWAN. Każda syrena wyposażona w minikomputer i moduł radiowy będzie mogła odbierać komendy bezpośrednio z centrali.

Sieć LoRaWAN jest rozproszona i odporna - nie ma jednej „centrali”, której awaria unieruchomiłaby cały system. Jeśli w jakimś regionie nie zadziała pojedyncza stacja bazowa, problem dotknie tylko lokalnego węzła, a reszta systemu będzie funkcjonowała nadal bez zakłóceń. Gdy polecenie dotrze do syreny, lokalny mikrokomputer natychmiast je wykona, włączając syrenę akustyczną lub przełączając ją w tryb nadawania komunikatu głosowego. Każda syrena po uruchomieniu będzie mogła odesłać do centrali sygnał potwierdzający, że alarm rzeczywiście się włączył. Jeśli któraś syrena nie odpowie, system automatycznie zgłosi alert o możliwej awarii urządzenia. W codziennej pracy platforma może co kilka minut sprawdzać stan wszystkich urządzeń, co pozwoli szybko wykryć i naprawić usterki, zanim zagrożą sprawności systemu.

Nowy system ma również rozwiązać problem niedosłyszalności syren, na przykład w domach przy zamkniętych oknach lub w głośnych centrach handlowych. Platforma po włączeniu syren automatycznie opublikuje komunikat o zagrożeniu w Internecie przez publiczne API, udostępniając informację w takiej formie, by mogły ją odczytać różne aplikacje mobilne. System ten będzie mógł przekazywać ostrzeżenia bardziej precyzyjnie. Warto podkreślić, że nawet najlepszy system spełni swoją rolę tylko wtedy, gdy obywatele będą mu ufali i odpowiednio reagowali. Dlatego obok inwestycji w infrastrukturę ważna będzie edukacja społeczeństwa: poznanie sygnałów alarmowych, zainstalowanie oficjalnej aplikacji alarmowej w telefonie i wiedza, jak się zachować po usłyszeniu określonego komunikatu.

W kontekście działania OSP, w momencie wywołania alarmu w systemie, na dedykowanej stronie będą pojawiać się odpowiedzi na alarm poszczególnych strażaków. Osoby, które odpowiedziały pozytywnie na alarm, podświetlą się na zielono; ci ze strażaków, którzy odpowiedzieli negatywnie, zostaną zaznaczeni na czerwono, zaś te osoby, które nie określiły swojego statusu, zostaną zaznaczone na żółto. Jednocześnie obok nazwisk strażaków, którzy przybędą na alarm, zostanie wyświetlony zadeklarowany czas przybycia do remizy, co usprawnia zarządzanie zasobami.

Nowe Ramy Prawne i Odpowiedzialności

Wspomniane działania Komendy Głównej PSP związane z realizacją projektu modernizacji systemu alarmowania zostały usankcjonowane przez nową ustawę z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej, obowiązującą od stycznia tego roku. Określa ona zasady funkcjonowania systemów wykrywania zagrożeń oraz powiadamiania, ostrzegania i alarmowania o zagrożeniach. Zgodnie z jej zapisami obowiązek podjęcia działań w zakresie powiadamiania, ostrzegania i alarmowania ludności spoczywa na tym organie administracji publicznej lub podmiocie ochrony ludności, który pierwszy powziął informację o wystąpieniu zagrożenia (art. 67 ust. 1).

Powiadamianie, ostrzeganie i alarmowanie ludności następuje za pomocą systemu, w skład którego wchodzą w szczególności odpowiednie elementy techniczne i organizacyjne. Każdy, kto zauważy zdarzenie lub zjawisko mogące stanowić zagrożenie dla życia i zdrowia, ma obowiązek niezwłocznego powiadomienia o tym centrum powiadamiania ratunkowego (112) albo właściwych służb lub podmiotów ratowniczych, a do czasu ich przybycia - udzielenia pomocy osobom znajdującym się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia lub zdrowia, jeżeli może jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia.

W kontekście funkcjonowania systemu powiadamiania, ostrzegania i alarmowania nie można pominąć wydanego na podstawie ustawy rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 14 maja 2025 r. w sprawie alarmów i komunikatów ostrzegawczych. Rozporządzenie doprecyzowuje także, jakie czynności powinien podjąć terytorialny organ ochrony ludności stosownie do powstałego rodzaju zagrożenia. Zapisy rozporządzenia (§ 6-8) określają czynności do wykonania po otrzymaniu informacji o zagrożeniu w celu ogłoszenia alarmu lub komunikatu ostrzegawczego dla ludności przebywającej na terenach zarządzanych lub administrowanych.

tags: #druzyna #wykrywania #i #alarmowania #korzysci #dla