System odznaczeń Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) stanowi formalne uznanie dla poświęcenia, długoletniej służby i wybitnych zasług członków tej formacji oraz instytucji wspierających jej działalność. Wśród licznych wyróżnień szczególne miejsce zajmuje Medal "Za Zasługi dla Pożarnictwa", którego historia sięga 1926 roku.
Geneza i historia Medalu "Za Zasługi dla Pożarnictwa"
Medal "Za Zasługi dla Pożarnictwa" został ustanowiony przez Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej w 1926 roku. Stanowił on zastępstwo dla nadawanego w latach 1922-1926 Srebrnego Medalu "Za Długoletnią, Nieskazitelną Służbę". Odznaczenie to było przyznawane za wyróżniającą się działalność, energiczne i planowe kierownictwo, a także za bohaterstwo i odwagę podczas akcji gaśniczych i ratowniczych. Co istotne, medal w każdym stopniu mógł być nadany tej samej osobie wielokrotnie. Jego przyznawanie trwało do 1939 roku, kiedy to z powodu wybuchu II Wojny Światowej uległo zawieszeniu.
Po wojnie medal ten jest przyznawany do dzisiaj, choć jego podstawy prawne uległy zmianie. Obecnie odznaczenie nadawane jest na mocy uchwały nr 16/V/2018 Zarządu Głównego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP z dnia 12 września 2018 roku, która obowiązuje od 1 stycznia 2019 roku. Związek Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej nadaje również inne ważne odznaczenia, takie jak Złoty Znak ZOSP RP oraz Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza.
Struktura i stopnie Medalu "Za Zasługi dla Pożarnictwa"
Medal "Za Zasługi dla Pożarnictwa" jest odznaczeniem trzystopniowym, przyznawanym w kolejności: brązowej, srebrnej i złotej. Warunkiem nadania odznaczenia wyższego stopnia jest posiadanie odznaczenia niższego stopnia przez co najmniej 5 lat (w przypadku nowelizacji regulaminu z 2019 roku, dla wyższej klasy wymagane jest posiadanie niższej przez co najmniej 4 lata). Przy nadawaniu medalu zachowuje się kolejność w stopniach.
Odznaczenie to jest nadawane za wyróżniającą się działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Mogą je otrzymać strażacy i pracownicy cywilni Państwowej Straży Pożarnej, a także instytucje i organizacje, w tym Ochotnicze Straże Pożarne i ich członkowie, czy osoby działające w Związku OSP RP. Wspomniane instytucje i organizacje szczebla centralnego muszą współpracować i wspierać Związek OSP RP w realizacji celów statutowych.
Wygląd medalu
Medal "Za Zasługi dla Pożarnictwa" ma kształt krążka o średnicy 30 mm, z krawędzią o szerokości 1 mm. Wykonany jest z metalu odpowiedniego koloru - złotego, srebrnego lub brązowego, w zależności od stopnia odznaczenia.
Awers medalu
Na awersie medalu znajduje się płaskorzeźba kobiety symbolizującej grecką boginię domowego ogniska i świętego, wiecznego ognia - Hestię (odpowiednik rzymskiej bogini Westy). Bogini stoi na liściach laurowych, opierając jedną rękę na tarczy z pochodnią. W drugiej ręce trzyma liść wawrzynu nad napisem "ZA ZASŁUGI DLA POŻARNICTWA".
Rewers medalu
Na rewersie medalu widnieje orzeł jagielloński oparty na skrzyżowanych toporkach, umieszczony w obramowaniu wieńca o szerokości 3 mm, wykonanego ze stylizowanych liści laurowych. W górnej części, w półkolu, znajduje się napis "ZW.".
Inne ważne odznaczenia Związku OSP RP
Oprócz Medalu "Za Zasługi dla Pożarnictwa", Związek OSP RP przyznaje szereg innych wyróżnień, które doceniają różnorodne formy zaangażowania strażaków i działaczy.
Złoty Znak Związku OSP RP
Jest to najwyższe i najbardziej prestiżowe odznaczenie w strukturach OSP. Stanowi ukoronowanie wieloletniej, ofiarnej służby i symbol najwyższego uznania za wybitne zasługi na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Przyznawane jest za długoletnią, aktywną działalność w OSP lub Związku OSP RP. Mogą je otrzymać również osoby i instytucje spoza struktur pożarniczych, które w wyjątkowy sposób przyczyniły się do rozwoju Związku. Złotym Znakiem Związku może zostać uhonorowana także cała jednostka OSP, o ile posiada co najmniej 100-letnią tradycję.
Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza
W hierarchii odznaczeń OSP zajmuje drugie miejsce, tuż po Złotym Znaku Związku. Jest to zaszczytne wyróżnienie przyznawane za wybitne zasługi w umacnianiu i rozwijaniu Związku OSP RP oraz samych jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych. Medal ten może być przyznawany członkom OSP, działaczom Związku, a także całym jednostkom straży pożarnej. Ponadto, odznaczenie to może trafić w ręce osób, instytucji i organizacji społecznych spoza OSP, które znacząco wsparły ochotnicze pożarnictwo. Warunkiem otrzymania Medalu Honorowego im. Bolesława Chomicza jest posiadanie Złotego Medalu "Za Zasługi dla Pożarnictwa" od co najmniej pięciu lat.
Odznaka "Strażak Wzorowy"
Jest to jedno z podstawowych wyróżnień w hierarchii OSP, przeznaczone dla najbardziej zaangażowanych członków, którzy biorą bezpośredni udział w działaniach ratowniczych. Odznaka ta jest jednostopniowa, co podkreśla jej wyjątkowy charakter. Warunkiem nadania jest złożenie ślubowania, posiadanie odpowiedniego wyszkolenia i co najmniej 5-letni staż w działalności ratowniczo-gaśniczej od pełnoletności (wcześniej wymagano 3 lat).
Odznaka "Za Wysługę Lat"
Odznaka ta jest wyrazem uznania za staż, wierność i systematyczność w służbie. Pierwszy raz można ją otrzymać po 10 latach aktywnej działalności. Następnie, od 25 lat służby, jest ona uzupełniana co 5 lat o metalową nakładkę z liczbą oznaczającą kolejne jubileusze (XXV, XXX, XXXV, 40, 45, 50, 55, 60, 65, 70, 75, 80 lat). Od 1 stycznia 2019 roku odznaka ta jest odpłatna.
Odznaka "Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza" (MDP)
Stworzona z myślą o najmłodszych adeptach pożarnictwa, odznaka ta ma trzystopniowy system: brązową, srebrną i złotą. Brązową odznakę można nadać po 2 latach od momentu złożenia ślubowania. Srebrną i złotą odznakę można przyznać po 2 latach od posiadania odznaki niższej klasy. Zdobycie złotej odznaki, będącej dowodem cech liderskich, wymaga spełnienia dodatkowych kryteriów, takich jak posiadanie srebrnej odznaki od co najmniej pół roku oraz aktywne pełnienie funkcji instruktorskich. Złota odznaka MDP może być przyznawana również działaczom Związku OSP RP pracującym z młodzieżą pożarniczą.
"Ze strażackich kronik" (1974) /CAŁY FILM/
Zmiany w Regulaminie Odznaczeń od 2019 roku
Z dniem 1 stycznia 2019 roku weszły w życie zmiany w Regulaminie Odznaczeń, Odznak i Wyróżnień Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polski. Nowe zasady nadawania medali i odznak, a także nowe wnioski, uwzględniają również ochronę danych osobowych zgodnie z zasadami RODO.
Kluczowe zmiany obejmują:
- Zmianę czasookresu przy nadawaniu Złotego Znaku Związku.
- Zmianę wymaganego stażu dla osób, instytucji i przedstawicieli służb mundurowych współpracujących z OSP (z 5 na 10 lat).
- Zmianę wymaganego stażu dla odznaki "Strażak Wzorowy" (z 3 na 5 lat od pełnoletności).
- Zmianę okresu oczekiwania na odznakę MDP (brązowa po 2 latach od ślubowania, srebrna i złota po 2 latach od niższej odznaki).
- Odznaka "Za Wysługę Lat" stała się odpłatna.
- Wprowadzenie nowych druków wniosków odznaczeniowych, uwzględniających przepisy RODO.
System odznaczeń Związku OSP RP jest rozbudowany i posiada swoją hierarchię, a każde z wyróżnień ma określone kryteria przyznawania. Służba w Ochotniczej Straży Pożarnej to lata poświęceń, a odznaczenia OSP stanowią formalny wyraz wdzięczności za ten trud, doceniając nie tylko bohaterstwo podczas akcji, ale również pracę organizacyjną, szkoleniową i społeczną.