Immunitet i Uprawnienia Strażaka Państwowej Straży Pożarnej

Państwowa Straż Pożarna (PSP) to zawodowa, umundurowana formacja ratownicza, wyposażona w specjalistyczny sprzęt. Jej głównym celem jest walka z pożarami, klęskami żywiołowymi oraz innymi miejscowymi zagrożeniami, a także ochrona życia, zdrowia, mienia i środowiska. PSP powołano do życia w 1991 roku, kiedy uchwalono fundamentalną ustawę o Państwowej Straży Pożarnej, która określa ramy jej działania. Ewolucja prawna dotycząca PSP jest ciągła, a najnowsze obwieszczenie Marszałka Sejmu z 15 września 2025 r. dotyczy kolejnego jednolitego tekstu ustawy o Państwowej Straży Pożarnej (Dz.U.2025.0.1312 t.j.). PSP jest formacją zawodową, a jej zadania muszą być realizowane jako podstawowe funkcje.

Ochrona Prawna Strażaka Państwowej Straży Pożarnej

Każdy strażak Państwowej Straży Pożarnej w związku z pełnieniem obowiązków służbowych korzysta z obszernej ochrony prawnej. Ochronę tę przewiduje kodeks karny dla funkcjonariuszy publicznych. Strażak korzysta z tego statusu, co zapewnia bezpieczeństwo podczas wykonywania trudnych zadań i chroni przed bezkarnością agresorów. Na przykład, napaść na strażaka podczas akcji ratowniczej traktowana jest jako atak na funkcjonariusza publicznego i takie działania podlegają surowszym karom.

Zgodnie z art. 57 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej oraz art. 226 §1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, „Kto znieważa funkcjonariusza publicznego lub osobę do pomocy mu przybraną, podczas i w związku z pełnieniem obowiązków służbowych podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku”.

Kary za Utrudnianie Czynności Służbowych

Natomiast kto uniemożliwia lub utrudnia przeprowadzenie czynności kontrolno-rozpoznawczych z zakresu ochrony przeciwpożarowej przez uprawnionego strażaka Państwowej Straży Pożarnej, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny (art. 82a §3 ustawy z dnia 20 maja 1971 r.).

Uprawnienia Strażaków PSP w Ramach Czynności Kontrolno-Rozpoznawczych

Organy Państwowej Straży Pożarnej są wyposażone w szczególne uprawnienia kontrolne, które służyć mają prewencji w zakresie ochrony przeciwpożarowej. Wynika to z faktu nałożenia na Państwową Straż Pożarną zadań z zakresu rozpoznawania zagrożeń pożarowych i innych miejscowych zagrożeń oraz nadzoru nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych (art. 1 ust. 2 pkt 1 i 5 ustawy o PSP).

Organy Państwowej Straży Pożarnej

Kluczową rolę w systemie PSP odgrywa Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej, który jest centralnym organem administracji rządowej i odpowiada za organizację Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. Komendant Główny zarządza Krajowym Systemem Ratowniczo-Gaśniczym, określa kierunki rozwoju PSP oraz odpowiada za efektywność działań ratowniczych. Jednostki organizacyjne PSP tworzą spójną strukturę, stanowiącą podstawę jej działania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Do jednostek tych zaliczają się:

• Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej,
• komendy wojewódzkie,
• komendy powiatowe (miejskie), w skład których wchodzą jednostki ratowniczo-gaśnicze,
• Akademia Pożarnicza,
• instytuty badawcze,
• Centralne Muzeum Pożarnictwa.

W postępowaniu administracyjnym, związanym m.in. z wydawaniem decyzji (nakazów), organem właściwym jest komendant powiatowy (miejski) Państwowej Straży Pożarnej, chyba że ustawa stanowi inaczej. Organami wyższego stopnia są: komendant wojewódzki PSP w stosunku do komendanta powiatowego (miejskiego), oraz Komendant Główny PSP w stosunku do komendanta wojewódzkiego (art. 11a ustawy o PSP).

Uprawnieni do Przeprowadzania Czynności

Do przeprowadzania czynności kontrolno-rozpoznawczych może być upoważniony jedynie strażak Państwowej Straży Pożarnej, który posiada co najmniej sześciomiesięczny okres służby stałej, niezbędną wiedzę oraz wyższe wykształcenie lub stopień aspirancki bez wyższego wykształcenia. Uprawnienia takie mogą mieć również inne osoby z wyższym wykształceniem, posiadające wiedzę przydatną do przeprowadzenia czynności na terenie kontrolowanego obiektu.

Upoważnienie do przeprowadzania czynności wydaje:

• Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej - strażakom pełniącym służbę w Komendzie Głównej PSP, Szkole Głównej Służby Pożarniczej i pozostałych szkołach PSP oraz w jednostkach badawczo-rozwojowych PSP,
• komendant wojewódzki Państwowej Straży Pożarnej - strażakom pełniącym służbę w komendzie wojewódzkiej PSP oraz osobom niebędącym strażakami, a mającym prawo przeprowadzania tych czynności,
• komendant powiatowy (miejski) Państwowej Straży Pożarnej - strażakom pełniącym służbę w komendzie powiatowej (miejskiej) PSP.

Legitymacja służbowa jest dokumentem, który potwierdza uprawnienia strażaka wynikające z Ustawy o PSP.

Zakres Czynności Kontrolno-Rozpoznawczych

Państwowa Straż Pożarna przeprowadza czynności kontrolno-rozpoznawcze m.in. w celu rozpoznawania zagrożeń oraz realizacji nadzoru nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych. Czynności te są prowadzone w zakresie:

• kontroli przestrzegania przepisów przeciwpożarowych,
• oceny zgodności z wymaganiami ochrony przeciwpożarowej rozwiązań technicznych zastosowanych w obiekcie budowlanym,
• oceny zgodności wykonania obiektu budowlanego z projektem budowlanym,
• ustalania spełnienia wymogów bezpieczeństwa w zakładzie stwarzającym zagrożenie wystąpienia poważnej awarii przemysłowej, na zasadach ustalonych dla kontroli w art. 269 oraz art. 269a ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska,
• rozpoznawania możliwości i warunków prowadzenia działań ratowniczych przez jednostki ochrony przeciwpożarowej,
• rozpoznawania innych miejscowych zagrożeń,
• wstępnego ustalania nieprawidłowości, które przyczyniły się do powstania pożaru oraz okoliczności jego rozprzestrzenienia się,
• zbierania informacji niezbędnych do wykonania analizy poważnej awarii przemysłowej i formułowania zaleceń dla prowadzącego zakład,
• postępowania z substancjami zubożającymi warstwę ozonową, fluorowanymi gazami cieplarnianymi i pozostałymi fluorowanymi gazami cieplarnianymi w rozumieniu ustawy z dnia 15 maja 2015 r. o substancjach zubożających warstwę ozonową oraz o niektórych fluorowanych gazach cieplarnianych,
• oceny spełniania wymagań przepisów dotyczących ochrony przeciwpożarowej w miejscach zbierania, przetwarzania oraz wytwarzania odpadów lub warunków ochrony przeciwpożarowej określonych przy wydawaniu zezwolenia na zbieranie odpadów, zezwolenia na przetwarzanie odpadów, pozwolenia na wytwarzanie odpadów uwzględniającego przetwarzanie odpadów oraz pozwolenia na wytwarzanie odpadów.

Podstawy do Wszczęcia Czynności Kontrolno-Rozpoznawczych

Czynności kontrolno-rozpoznawcze mogą być przeprowadzane na podstawie:

• rocznego planu czynności kontrolno-rozpoznawczych, sporządzanego przez komendanta powiatowego (miejskiego) PSP,
• art. 269 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. - Prawo ochrony środowiska, w zakresie zakładów o zwiększonym lub dużym ryzyku wystąpienia poważnej awarii przemysłowej,
• zlecenia starosty, o którym mowa w art. 35 ust. 3 pkt 5 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym,
• polecenia sądu, prokuratora lub Najwyższej Izby Kontroli,
• zgłoszenia obiektu, dla którego przepisy prawa wymagają wydania przez organy PSP opinii lub zajęcia przez nie stanowiska w zakresie ochrony przeciwpożarowej,
• zawiadomienia wójta, burmistrza lub prezydenta miasta o stwierdzeniu zagrożenia życia lub zdrowia, niebezpieczeństwa powstania szkód majątkowych w znacznych rozmiarach lub naruszenia środowiska, o którym mowa w art. 60 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców,
• wystąpienia istotnych nowych okoliczności w zakresie stanu bezpieczeństwa na terenie działania komendy powiatowej (miejskiej) PSP.

Prawo Wstępu do Obiektów i Pomieszczeń

Podczas każdej z przeprowadzanych kontroli, strażak (lub osoba upoważniona) ma prawo wstępu do wszystkich obiektów i pomieszczeń na podstawie legitymacji służbowej, bez potrzeby uzyskiwania przepustki. Istnieją jednak wyjątki od tej zasady, określone w art. 25 ustawy o PSP, które obejmują:

• części mieszkalne obiektów i pomieszczeń,
• obiekty i pomieszczenia stanowiące własność bądź zarządzane przez Siły Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej, Policję, Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencję Wywiadu, Centralne Biuro Antykorupcyjne lub Straż Graniczną,
• obce misje dyplomatyczne, urzędy konsularne albo inne instytucje międzynarodowe korzystające z immunitetów dyplomatycznych lub konsularnych.

Przebieg Czynności Kontrolno-Rozpoznawczych i Obowiązki Kontrolowanego

Czynności kontrolno-rozpoznawcze mogą być przeprowadzane po doręczeniu kontrolowanemu upoważnienia do przeprowadzenia tych czynności przynajmniej na 7 dni przed terminem ich rozpoczęcia. W przypadkach zgłoszenia obiektu, dla którego przepisy prawa wymagają wydania opinii lub zajęcia stanowiska przez organy PSP w zakresie ochrony przeciwpożarowej, termin ten wynosi 3 dni. Jeżeli natomiast powzięto informację o możliwości występowania zagrożenia życia ludzi lub bezpośredniego niebezpieczeństwa powstania pożaru, upoważnienie może być doręczone kontrolowanemu w chwili przystąpienia do czynności.

Wymogi Upoważnienia

Upoważnienie do przeprowadzenia czynności kontrolno-rozpoznawczych powinno zawierać:

1. określenie podstawy prawnej przeprowadzenia tych czynności,
2. oznaczenie organu przeprowadzającego czynności,
3. datę i miejsce wystawienia,
4. imię i nazwisko, określenie stanowiska służbowego strażaka upoważnionego (ewentualnie: imię i nazwisko oraz rodzaj i numer dokumentu tożsamości innej osoby upoważnionej) oraz numer legitymacji służbowej,
5. oznaczenie podmiotu objętego czynnościami i miejsca ich przeprowadzenia,
6. informacje o zakresie przedmiotowym czynności,
7. wskazanie daty rozpoczęcia i przewidywanego terminu zakończenia kontroli,
8. podpis osoby udzielającej upoważnienia z podaniem zajmowanego stanowiska lub pełnionej funkcji,
9. pouczenie o prawach i obowiązkach kontrolowanego.

W chwili przystąpienia do czynności kontrolujący okazują kontrolowanemu: strażak - legitymację służbową, a inna osoba - dokument tożsamości.

Obowiązki Kontrolowanego

Kontrolowany jest obowiązany umożliwić kontrolującym przeprowadzenie czynności poprzez:

• udzielenie niezbędnych informacji i wyjaśnień oraz wyrażenie zgody na sporządzenie dokumentacji fotograficznej,
• umożliwienie dostępu do obiektów, urządzeń i innych składników majątkowych,
• zapewnienie wglądu w dokumentację i prowadzone ewidencje,
• umożliwienie sporządzenia kopii niezbędnych dokumentów,
• zapewnienie warunków do pracy, w tym, w miarę możliwości, samodzielnego pomieszczenia i miejsca do przechowywania dokumentów,
• udostępnienie środków łączności i innych koniecznych środków technicznych, jakimi dysponuje, w zakresie niezbędnym do przeprowadzania czynności.

Kontrolowany powinien udzielić niezbędnych informacji i wyjaśnień w zakresie tych czynności, zapewnić odpowiednie warunki do pracy kontrolerom, umożliwić dostęp do obiektów, zapewnić wgląd w dokumentację, umożliwić sporządzenie kopii niezbędnych dokumentów oraz pozwolić na prowadzenie dokumentacji fotograficznej. Kontrolujący podlega obowiązującym w obiektach i pomieszczeniach kontrolowanego przepisom o bezpieczeństwie i higienie pracy, o ochronie informacji niejawnych oraz o ochronie przeciwpożarowej.

Dokumenty Wymagane Podczas Kontroli PSP

Podczas kontroli prowadzonej przez PSP są wymagane dokumenty, w zakresie przestrzegania przepisów przeciwpożarowych, takie jak:

• książka obiektu budowlanego (z załączoną dokumentacją z budowy, powykonawczą, pozwolenie na użytkowanie obiektu, protokoły okresowych kontroli stanu technicznego - w tym instalacji),
• protokoły sprawdzeń i badań urządzeń przeciwpożarowych.

Pamiętać trzeba, że powyższy artykuł wskazuje główne aspekty obowiązków użytkowników, administratorów, właścicieli budynków zaliczanych do kategorii ZL, jednak nie wyczerpuje tematu w sposób pełny. Odpowiedzialność za realizację obowiązków z zakresu ochrony przeciwpożarowej, stosownie do obowiązków i zadań powierzonych w odniesieniu do budynku, obiektu budowlanego lub terenu, przejmuje - w całości lub w części - ich zarządca lub użytkownik, na podstawie zawartej umowy cywilnoprawnej ustanawiającej zarząd lub użytkowanie.

Protokół Kontroli

Z ustaleń dokonanych w toku czynności kontrolno-rozpoznawczych kontrolujący sporządza protokół, który podpisują kontrolujący oraz kontrolowany albo osoba przez niego upoważniona. Kontrolowany lub osoba przez niego upoważniona mają prawo wniesienia zastrzeżeń do protokołu przed jego podpisaniem. W razie odmowy podpisania protokołu przez kontrolowanego, kontrolujący czyni o tym wzmiankę w protokole. Po sporządzeniu protokołu kontrolujący doręcza oryginał protokołu właściwemu miejscowo komendantowi powiatowemu (miejskiemu) Państwowej Straży Pożarnej. Kopię protokołu kontrolujący doręcza kontrolowanemu lub osobie przez niego upoważnionej, a także - w przypadku gdy kontrola dotyczyła działalności polegającej na gospodarowaniu odpadami w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach - właściwemu miejscowo wojewódzkiemu inspektorowi ochrony środowiska.

Konsekwencje Naruszeń i Sankcje

Ustalenia kontrolne zawarte w protokole są podstawą do dokonywania czynności, które mogą mieć bardzo duże znaczenie dla kontrolowanego, gdyż mogą stanowić podstawę do:

• nałożenia grzywny w drodze mandatu lub skierowania sprawy do sądu z uwagi na podejrzenie popełnienia wykroczenia,
• wydania decyzji administracyjnej w formie nakazu,
• zawiadomienia prokuratora o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

Dlatego też kontrolowany powinien wnieść do protokołu wszelkie zastrzeżenia, jakie posiada co do sposobu przeprowadzonej kontroli tudzież ustaleń zawartych w tymże protokole. Samo odmówienie podpisania protokołu, chociażby stanowiło wyraz protestu kontrolowanego, nie ma większego znaczenia w trakcie dalszego postępowania, gdyż niepodpisany protokół, w którym uczyniono wzmiankę o odmowie jego podpisania, ma takie samo znaczenie jak protokół podpisany.

Nakładanie Grzywny w Drodze Mandatu Karnego

Strażacy PSP przeprowadzający czynności kontrolno-rozpoznawcze, w przypadku stwierdzenia naruszenia przepisów przeciwpożarowych lub przepisów (art. 250 ust. 1, 4, 5, 8 i 9, art. 251 ust. 1, 5 - 8, art. 252 ust. 1, art. 253 ust. 1, art. 254 ust. 1, art. 255 ust. 1 i 2, art. 256 - 258, art. 261 ust. 1 pkt 1 i 2 oraz ust. 2 - 5, art. 261a ust. 1 i 2, art. 262, art. 263 lub art. 264) ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. oraz art. 96 ust. 1 pkt 1 i 2 oraz art. 102 ust. 2 ustawy z dnia 5 grudnia 2024 r. - mają prawo do nakładania grzywny w drodze mandatu karnego (art. 23 ust. 6 ustawy o PSP). Nakładanie mandatów karnych odbywa się na podstawie imiennego upoważnienia wystawionego przez Komendanta Powiatowego PSP i jest ważne wraz z legitymacją służbową.

Sprawca wykroczenia może odmówić przyjęcia mandatu karnego. Wówczas odpowiednia jednostka straży pożarnej wystąpi do sądu z wnioskiem o ukaranie, i to sąd podejmie ostatecznie decyzję o odpowiedzialności sprawcy za popełnione wykroczenie.

Decyzje Administracyjne i Środki Zapobiegawcze

W razie stwierdzenia nieprawidłowości, strażacy PSP lub osoby uprawnione przeprowadzające kontrolę z ramienia Komendanta PSP mogą zgodnie z art. 26 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej zawrzeć ustalenia kontroli w protokole, następnie Komendant Powiatowy PSP wydaje decyzję administracyjną nakazującą ich usunięcie. Wyznacza się termin, w którym trzeba to zrobić.

Komendant może też nakazać wstrzymanie robót, zakazać używania maszyn, urządzeń lub środków transportowych albo eksploatacji pomieszczeń, obiektów lub ich części. Stanie się tak wtedy, gdy uchybienia mogą zagrażać życiu ludzi lub powodować bezpośrednie niebezpieczeństwo pożaru (np. w trakcie prac remontowych budynku ZL - kategorii zagrożenia ludzi). Decyzja taka podlega natychmiastowemu wykonaniu. Od decyzji tej można się odwołać do Komendanta Wojewódzkiego Państwowej Straży Pożarnej.

Dodatkowe Obowiązki i Ograniczenia Strażaka PSP

Służba w Państwowej Straży Pożarnej wiąże się z pewnymi ograniczeniami, które mają na celu zapewnienie pełnej dyspozycyjności, apolityczności oraz zapobieganie konfliktom interesów:

• Zajęcia zarobkowe poza służbą: Strażak nie może podejmować zajęcia zarobkowego poza służbą bez uzyskania pisemnej zgody przełożonego.
• Członkostwo w partiach politycznych: Strażak nie może być członkiem partii politycznej. Jest to gwarancją apolityczności formacji.
• Oświadczenia majątkowe: Strażacy mają obowiązek składania oświadczenia o stanie majątkowym do 31 marca każdego roku. Informacje te stanowią tajemnicę prawnie chronioną, a publikacja oświadczeń następuje w ciągu 14 dni, co jest istotnym elementem transparentności służby.
• Sprawność fizyczna: Każdy strażak jest obowiązany utrzymywać wysoką sprawność fizyczną. Regularne testy sprawnościowe są standardem, ponieważ wysoka sprawność fizyczna to kluczowy element gotowości operacyjnej do efektywnego działania w trudnych warunkach.
• Godne zachowanie: Mundur, będący w odbiorze społecznym symbolem bezpieczeństwa, zaufania i wyróżnienia, zobowiązuje strażaka do godnego zachowania i wyglądu. Strażak przystępuje do służby w dobrej kondycji psychofizycznej, gdyż wymaga tego odpowiedzialność za sprawne działanie w ratowaniu życia i mienia. W akcjach ratowniczych, w których zawodzą znane procedury i zasady etyki zawodowej, strażak postępuje zgodnie z doświadczeniem i własnym sumieniem.

Niedopełnienie obowiązków może prowadzić do konsekwencji dyscyplinarnych, co jest istotne dla zachowania ładu w służbie.

tags: #jaki #immunitet #ma #strazak #panstwowej #strazy