Jednymi z najbardziej rozpowszechnionych organizacji pozarządowych w Polsce są Ochotnicze Straże Pożarne (OSP), działające na zasadach stowarzyszenia. Organizacja ta ma ponad stuletnią historię; pierwsze jednostki powstawały w drugiej połowie XIX wieku równolegle we wszystkich trzech zaborach. Z biegiem lat ich sposób funkcjonowania uległ zmianie, jednak główny cel - służenie ludziom - został niezmieniony.
W Polsce istnieje ponad 16,5 tysiąca jednostek OSP. Ewidencję jednostek włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) prowadzi Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej. Według danych z początku 2018 roku, w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich funkcjonowało 16 390 jednostek OSP, w tym 4341 włączonych do KSRG. Spośród niemal 700 000 osób działających przy OSP, aż 228 394 strażaków może brać bezpośrednio udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych oraz w ratownictwie technicznym, powodziowym, chemicznym i ekologicznym, medycznym, wysokościowym, wodnym oraz w akcjach poszukiwawczo-ratowniczych.
Każda Ochotnicza Straż Pożarna jest stowarzyszeniem, które opiera swoją działalność na pracy społecznej członków. Prowadzą oni w swoim środowisku szeroką działalność, a ich podstawowym zadaniem, wynikającym ze statutu i ustawy o ochronie przeciwpożarowej, są szeroko pojęte działania ratownicze podczas pożarów, ale też techniczne (w tym komunikacyjne), medyczne, wodne, chemiczne i ekologiczne. Jednostki OSP są zazwyczaj alarmowane przez Powiatowe/Miejskie Stanowiska Kierowania Państwowej Straży Pożarnej. Po alarmie ochotnicy udają się do remizy i po zebraniu odpowiedniej liczby strażaków (Jednostki Operacyjno-Techniczne - JOT) wyjeżdżają na miejsce zdarzenia, najczęściej wspomagając strażaków Państwowej Straży Pożarnej, ale również czasami działając tam samodzielnie. Osoby wyznaczone do działania w strukturach JOT muszą być w wieku 18-65 lat, mieć aktualne badania lekarskie i ukończyć przeszkolenie pożarnicze odpowiednie do zajmowanej funkcji.
Szeroki zakres działalności kulturalnej i wychowawczej
Ochotnicze straże pożarne zajmują się również szeroko rozumianą działalnością kulturalną i wychowawczą. Aktywność OSP nie ogranicza się tylko do działań skierowanych na bezpośrednią pomoc lokalnym społecznościom, lecz także do popularyzacji wiedzy z zakresu bezpieczeństwa przeciwpożarowego, akcji promujących kulturę, sport, rekreację i ochronę środowiska. W wielu jednostkach powstały sekcje sportowe, zespoły teatralne, działają orkiestry strażackie, zespoły instrumentalno-wokalne, świetlice środowiskowe, izby tradycji, a także z OSP współpracuje wiele lokalnych stowarzyszeń o różnych zainteresowaniach. Pamięć o historii pożarniczej jest gromadzona i udostępniana w ok. tysiącu izb tradycji, które gromadzą eksponaty dokumentujące życie strażaków i środowiska. Prawie co trzecia OSP w kraju prowadzi na bieżąco własną kronikę. W połowie są to obiekty wielofunkcyjne służące całej społeczności. Były i są one miejscem kultywowania tradycji narodowej, kultury i sztuki.
Badanie przeprowadzone w 2016 roku przez Stowarzyszenie Klon/Jawor, we współpracy z Fundacją Badań i Innowacji Społecznych „Stocznia”, wykazało, że aż 75% OSP angażuje się w działania kulturalne. Kulturalna aktywność OSP ma w różnych jednostkach odmienną tradycję i jest prowadzona z różnym natężeniem. Prawie 70% spośród tych OSP, które angażują się w działania w kulturze, robi to od momentu swojego powstania, a 18% zaczęło działać w tym obszarze nieco później, ale i tak robi to od ponad 20 lat. Kolejne 8% jednostek działa w obszarze kultury od 10 do 20 lat. Jednocześnie większość straży zajmuje się kulturą w sposób mało systematyczny, angażując się w działania kulturalne 5-10 razy w ciągu roku (53%).
OSP jako integrator lokalnych społeczności
OSP adresują swoje działania kulturalne przede wszystkim do mieszkańców najbliższej okolicy (97%), a nieco rzadziej do mieszkańców całej gminy (64%). Działania te tylko w 12% przypadków angażują wyłącznie członków OSP lub Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych. W 37% wypadków zaangażowani są w nie głównie, ale nie tylko, członkowie OSP i MDP, a w 44% uczestniczą w nich intensywnie zarówno strażacy, jak i osoby w żaden sposób niezwiązane z OSP. Warto podkreślić, że chodzi tutaj o aktywny udział w działaniach kulturalnych, a nie na przykład bycie widzem. Z całą pewnością podejmowanie działalności kulturalnej sprzyja otwarciu OSP na odbiorców, którzy nie są ich członkami. W działania poza-ratownicze zdecydowanie łatwiej włączać mieszkańców okolicy, którzy nie muszą spełniać wielu warunków i wymagań stawianych ratownikom.
Orkiestry dęte - wizytówka i kuźnia talentów
Choć orkiestry dęte dość powszechnie kojarzą się z kulturalną aktywnością straży, to jednak OSP prowadzą je stosunkowo rzadko (8% jednostek). Orkiestry mają podwójne znaczenie - z jednej strony towarzyszą lokalnym imprezom, podnosząc ich rangę, oraz poszerzają ofertę wydarzeń kulturalnych, organizując koncerty i występy. Z drugiej - zrzeszają mieszkańców okolicy, docierając zarówno do młodszych, jak i starszych osób. Dobrze wyszkolona i zgrana orkiestra stanowi wizytówkę miejscowości, jest dumą i oczkiem w głowie lokalnych władz i całej społeczności. Młodzieżowe Orkiestry Dęte są szczególnie ciekawe ze względu na ich formacyjny charakter. Trafiają do nich nawet najmłodsi, którzy mają szansę na odebranie nierzadko bardzo rzetelnego przygotowania muzycznego, a przy okazji na poznawanie działalności straży. Nabór do orkiestry jest zwykle ciągły, a próg wejścia niski - wystarczy chcieć i mieć podstawowe predyspozycje. W efekcie bardzo wiele dzieci korzysta z okazji i spędza wolny czas na grze w orkiestrze.
Finansowanie i wyzwania
Do OSP pieniądze trafiają z wielu źródeł: z budżetu państwa, budżetów jednostek samorządów terytorialnych, funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej, zakładów ubezpieczeń z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia od ognia czy też z funduszy europejskich. Bardzo licznymi środkami pieniężnymi wspiera ich działalność Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji. Dla jednostek OSP najistotniejsze jest finansowanie ich działalności przez gminy, na terenie których mają swoje siedziby. To na gminach bowiem ciąży obowiązek ponoszenia kosztów wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, w tym także kosztów umundurowania, ubezpieczenia i badań lekarskich ratowników. To także gmina wypłaca ekwiwalent pieniężny tym, którzy brali udział w działaniach ratowniczych albo szkoleniu organizowanym przez Państwową Straż Pożarną lub samą gminę.
Działalność OSP w obszarze kultury musi być finansowana z innych środków niż te, które straż otrzymuje od lokalnego samorządu na podstawie ustawy o ochronie przeciwpożarowej, a które muszą być wydatkowane na zadania związane z ratownictwem. Najczęściej (70%) OSP finansują swoją działalność kulturalną z własnych środków, a więc na przykład ze składek członkowskich, zysków z działalności gospodarczej lub majątku. Niejednokrotnie zdarza się, że działalność kulturalna w pewnej części finansuje się sama. Niemal dwie trzecie (65%) OSP finansuje też działalność kulturalną ze środków pozyskanych z urzędu gminy lub miasta. Rzadziej zdarza się, aby działalność ta była finansowana ze środków pozyskanych od sponsorów (27%) lub też z funduszy pozyskanych od samorządów wyższego szczebla (10%).
Niedofinansowanie i rekomendacje
Według raportu NIK-u, gminy finansowały w sumie 111 jednostek OSP. 29 z nich (26%) było włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego, czyli posiadały wymaganą liczbę wyszkolonych ratowników i odpowiednie wyposażenie. 70% jednostek spoza KSRG w latach 2014-2017 nie uczestniczyło w żadnej akcji ratowniczo-gaśniczej lub uczestniczyło w nich tylko sporadycznie. Mogły natomiast odgrywać w tym czasie rolę wspomagającą: informować o zagrożeniach pożarowych i ekologicznych, a w sytuacjach kryzysowych zaopatrywać mieszkańców w wodę pitną i żywność. Ratownicy z 75% skontrolowanych jednostek, niezależnie od tego, czy są włączone do KSRG (którym przypada zdecydowana większość pieniędzy publicznych), czy też spoza systemu, skarżą się na niedofinansowanie. Tym tłumaczą brak środków na bieżące utrzymanie dobrego stanu technicznego sprzętu, wyposażenia i strażnicy, a także brak uprawnień do kierowania pojazdami ratowniczo-gaśniczymi (chodzi o koszt kursu i egzaminu na prawo jazdy kategorii C). Dodatkowo jednostki funkcjonujące poza systemem krajowym narzekają, że to właśnie niedofinansowanie powoduje w ich jednostkach braki w sprzęcie pożarniczym, wyposażeniu osobistym ratowników i łączności radiowej. Według kontroli NIK-u, trzeba ściślej uzależnić finansowanie jednostek OSP od ich możliwości i potrzeb systemu ochrony przeciwpożarowej. Konieczne jest zwłaszcza skategoryzowanie jednostek działających poza Krajowym Systemem Ratowniczo-Gaśniczym. Dla wszystkich podmiotów finansujących działania Ochotniczych Straży Pożarnych powinno być jasne, które OSP uczestniczą w akcjach ratowniczych, a które zajmują się wyłącznie krzewieniem kultury czy propagowaniem sportu w swoim środowisku lokalnym.
Historia, tradycja i wyzwania współczesności
Pierwsze zorganizowane jednostki pożarnicze, będące prekursorami obecnej OSP, powstały w pierwszej połowie XIX wieku. Najstarszą tego typu jednostką w Polsce jest Ochotnicza Straż Pożarna w Śremie, założona 12 lipca 1801 roku. W Galicji pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1865 roku w Krakowie z inicjatywy Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie. Działalność poszczególnych straży ogniowych w Królestwie Polskim nie była skoordynowana ze sobą, większość straży działała na podstawie obowiązujących tylko ją przepisów zatwierdzanych specjalnie dla nich przez władze państwowe. Jednym z frontów działania ochotniczych straży pożarnych było budzenie postaw narodowych. Ich uczestnicy wzięli udział m.in. w manifestacjach wymierzonych przeciwko rosyjskiemu zaborcy. Po odzyskaniu niepodległości, we wrześniu 1921 roku związki strażackie połączyły się w Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej, który w 1949 roku został rozwiązany, a następnie reaktywowany w 1956 roku.
Patronem ochotniczej straży pożarnej jest święty Florian, a strażacy OSP obchodzą swoje święto 4 maja, w dzień uważany za datę jego śmierci. W ramach OSP funkcjonują również liczne Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), które stanowią naturalne ośrodki szkolenia i rekrutacji przyszłych strażaków. Młodzież w nich poznaje tajniki strażackiej służby, zasady zapobiegania pożarom oraz zachowania w wypadku zagrożenia. MDP są integralną częścią składową danej jednostki OSP i stanowią przyszłe kadrowe zaplecze każdej jednostki.
Okres transformacji ustrojowej ujawnił wiele negatywnych zjawisk w OSP, takich jak zależności klientelistyczne czy zjawisko „nostalgicznej wegetacji”, które już z samej nazwy wskazuje na swego rodzaju zabetonowanie struktury tej formacji. Niemniej OSP wciąż jest najliczniej reprezentowaną organizacją pozarządową w Polsce i w najbliższym czasie zapewne się to nie zmieni. Jednakże wiele zmian, w tym dążenie do profesjonalizacji strażaka ochotnika, może powodować zniechęcenie służbą ochotniczą i zjawisko luki pokoleniowej, którą trudno będzie zastąpić. Dodatkowo dużym problemem i wyzwaniem są przestarzałe kadry oraz osoby w zarządach ochotniczych straży, które bardzo często nie rozumieją realiów i wyzwań, jakie stawia nowe pokolenie, jak i współczesne czasy.
Motywacje do działalności kulturalnej
Najistotniejsza w działaniach kulturalnych Ochotniczych Straży Pożarnych jest motywacja dbania o lokalną historię i tradycję - w przypadku aż 70% tych organizacji wymieniono ją jako powód aktywności na polu kultury. Dość ważna jest również tradycja i historia jednostki, która takie działania prowadzi - 40% OSP angażuje się w działania kulturalne „od zawsze” i dlatego robi to nadal. Pytani wprost o to, co jest dla nich ważniejsze, członkowie OSP wybierają naturalnie działalność bojową. Dzieje się tak nawet tam, gdzie znaczenie działalności kulturalnej jest bardzo duże.
tags: #dzialalnosc #kulturalna #osp