Ospa wietrzna, często nazywana „wiatrówką”, to jedna z najbardziej zakaźnych chorób wieku dziecięcego, wywoływana przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV - Varicella Zoster Virus). Choroba ta najczęściej dotyka dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, jednak może również występować u dorosłych, u których często ma cięższy przebieg. W Polsce każdego roku notuje się około 140-200 tys. przypadków zachorowań, a szczyt zachorowań obejmuje grupę dzieci między 4. a 9. rokiem życia.
Charakterystycznym objawem ospy wietrznej jest swędząca wysypka pęcherzykowa na całym ciele, której mogą towarzyszyć inne, uciążliwe symptomy. Mimo że ospa wietrzna u dzieci zazwyczaj ma łagodny przebieg, w niektórych przypadkach może prowadzić do poważnych powikłań, zwłaszcza u osób z obniżoną odpornością, noworodków czy kobiet w ciąży.
Choć temat artykułu obejmuje również ból zęba, dostarczony materiał skupia się wyłącznie na ospie wietrznej. W kontekście ospy wietrznej istotna jest jednak higiena jamy ustnej, ponieważ zmiany skórne mogą pojawić się także na błonach śluzowych, powodując znaczny dyskomfort i utrudniając jedzenie.
Czym jest ospa wietrzna i jak się rozprzestrzenia?
Ospa wietrzna to wysoce zakaźna choroba wirusowa, wywoływana przez wirus VZV z rodziny Herpesviridae. Jest to powszechna infekcja, charakteryzująca się występowaniem swędzących krostek, które z czasem przekształcają się w małe pęcherzyki wypełnione płynem. Te pęcherzyki następnie pękają, tworząc strupki, które po pewnym czasie odpadają. Wirus VZV jest odpowiedzialny nie tylko za ospę wietrzną, ale może także powodować półpaśca w późniejszym okresie życia, jeśli uaktywni się ponownie z formy latentnej (uśpienia) w zwojach nerwowych.
Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową (stąd nazwa „wietrzna”, ponieważ wirus może być przenoszony również przez wiatr na odległość nawet kilkudziesięciu metrów) lub poprzez bezpośredni kontakt z wydzielinami chorego, w tym z zawartością pęcherzy ospowych. Możliwa jest również droga zakażenia przez łożysko. Człowiek chory zakaża osoby z otoczenia już na 1-2 dni przed pojawieniem się charakterystycznej wysypki i pozostaje zakaźny aż do momentu, gdy wszystkie pęcherzyki przyschną, a strupki odpadną, co trwa około tygodnia. Kontakt z chorym na półpaśca również może skutkować pojawieniem się ospy wietrznej u osoby, która jej wcześniej nie przechorowała.
Objawy i przebieg ospy wietrznej u dzieci
Okres inkubacji i pierwsze symptomy
Okres wylęgania choroby, czyli czas od momentu zakażenia do pojawienia się symptomów, wynosi zazwyczaj od 10 do 21 dni, średnio 14 dni. W przypadku dzieci z upośledzoną odpornością lub leczonych immunosupresyjnie może trwać do 28 dni.
Pierwsze objawy ospy wietrznej u dziecka często są niespecyficzne i przypominają zwykłe przeziębienie lub grypę. Mogą to być:
- gorączka (do 39°C)
- złe samopoczucie, osłabienie
- bóle głowy i mięśni
- zmniejszenie apetytu, nudności
- rozdrażnienie
Zazwyczaj w drugiej dobie gorączki na skórze zaczynają pojawiać się charakterystyczne zmiany skórne, które są głównym objawem choroby.
Charakterystyczna wysypka
Wysypka pojawia się w kilku rzutach, co oznacza, że na ciele dziecka w określonym momencie można zaobserwować różne formy morfologiczne wykwitów jednocześnie (tzw. „gwiaździste niebo”). Na początku ma postać czerwonych plamek, które szybko przekształcają się w pęcherzyki wypełnione przeźroczystym płynem. Następnie pęcherzyki pękają i przyjmują postać strupków, które odpadają po około ośmiu dniach, zazwyczaj nie zostawiając po sobie żadnego śladu, o ile nie doszło do nadkażeń.
Wysypka lokalizuje się na całym ciele, w tym na skórze gładkiej i owłosionej głowy, a także na błonach śluzowych jamy ustnej, gardła, narządów płciowych i okolicy odbytu. Wykwity na błonach śluzowych są często najbardziej bolesne i mogą utrudniać jedzenie i picie, a w konsekwencji prowadzić do odwodnienia. Wysypce towarzyszy intensywny świąd skóry, co jest jednym z najbardziej uciążliwych objawów.
Przebieg i czas trwania choroby
Ospa u dzieci do 12. roku życia ma najczęściej łagodny przebieg, o ile nie występują niedobory odporności czy choroby skóry, takie jak atopowe zapalenie skóry. Całkowite wygojenie się wszystkich zmian skórnych, od pojawienia się pierwszych wykwitów do przyschnięcia ostatnich strupków, trwa zazwyczaj od 7 do 10 dni, a cała choroba około dwóch tygodni. W większości przypadków ospę można leczyć w domu.
Leczenie ospy wietrznej
Leczenie ospy wietrznej jest zazwyczaj objawowe i ma na celu złagodzenie dyskomfortu oraz zapobieganie powikłaniom. Ważne jest, aby wspierać dziecko w tym trudnym czasie, dbając o jego komfort i higienę.
Postępowanie objawowe
- Odpoczynek i nawodnienie: Chore dziecko powinno odpoczywać, najlepiej w łóżku, oraz przyjmować odpowiednią ilość płynów, aby uniknąć odwodnienia. Należy unikać podawania kwaśnych herbat i napojów, zwłaszcza gdy dziecko ma krostki w ustach.
- Leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe: W przypadku gorączki i bólu zaleca się stosowanie preparatów na bazie paracetamolu. W żadnym wypadku nie wolno stosować aspiryny (kwasu acetylosalicylowego), ponieważ może to prowadzić do groźnego zespołu Reye'a (encefalopatii i niewydolności wątroby). Nie zaleca się również podawania ibuprofenu, gdyż może on zwiększać ryzyko nadkażeń bakteryjnych zmian skórnych.
- Łagodzenie świądu:
- Można stosować leki przeciwhistaminowe, takie jak hydroksyzyna (wymaga recepty) lub dimetynden, zarówno doustnie, jak i miejscowo w postaci żeli.
- Zalecane są codzienne, krótkie, chłodne kąpiele lub prysznice (nie długie kąpiele w wannie), które przynoszą ulgę w swędzeniu. Do wody można dodać nadmanganian potasu, który działa odkażająco. Po kąpieli skórę należy delikatnie osuszać, przykładając ręcznik, a nie pocierając.
- Nie należy pielęgnować wykwitów skórnych pudrami (np. Pudroderm, płynne pudry), ponieważ przynoszą one tylko chwilową ulgę, a po zaschnięciu ściągają skórę, powodując ból, i mogą sprzyjać rozwojowi bakterii oraz maskować obraz zmian skórnych.
- Można stosować preparaty odkażające z oktenidyną lub roztwór wodny gencjany, które nieco przyspieszają przysychanie krostek.
- Ważne jest, aby dbać o higienę rąk dziecka i krótko obcinać paznokcie, a małym dzieciom zakładać bawełniane rękawiczki (zwłaszcza na noc), aby zapobiec drapaniu wysypki i strupków. Nadmierne drapanie może prowadzić do nadkażeń bakteryjnych i trwałych blizn.
- Należy nosić przewiewne ubranie i dbać, aby dziecku nie było za ciepło, ponieważ przegrzanie nasila swędzenie. Regularnie należy zmieniać pościel i ręczniki.
Ospa wietrzna w jamie ustnej
Krostki mogą pojawić się na błonach śluzowych jamy ustnej, gardła, nosa, a także na wargach sromowych czy w okolicy odbytu. Wykwity w jamie ustnej przyjmują postać owrzodzeń, przypominających białawe pęcherzyki otoczone intensywnie czerwoną obwódką. Są one bardzo bolesne i utrudniają jedzenie.
W przypadku wykwitów w jamie ustnej zaleca się podawanie dziecku pokarmów w formie płynnej lub półpłynnej, a także chłodnych napojów i lodów, ponieważ zimno działa znieczulająco i łagodzi ból. Pomocne może być również płukanie jamy ustnej wodą z solą lub roztworem wodnym fioletu gencjanowego. W przypadku wykwitów na narządach płciowych można przygotować nasiadówkę z dodatkiem rumianku, który ma właściwości łagodzące.
Leczenie przeciwwirusowe
Leki przeciwwirusowe, takie jak acyklowir, są stosowane w cięższym przebiegu ospy wietrznej lub u osób ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia powikłań. Dotyczy to między innymi noworodków, pacjentów z zaburzeniami odporności, przewlekłymi chorobami płuc lub skóry, oraz dorosłych i dzieci powyżej 12. roku życia. Acyklowir uniemożliwia podziały i namnażanie się wirusa, przez co skraca i łagodzi przebieg choroby. Lek ten powinien być podany w ciągu 24 godzin od wystąpienia pierwszych objawów, aby był skuteczny. Rutynowe leczenie acyklowirem nie jest zalecane u ogólnie zdrowych, młodszych dzieci, u których ospa wietrzna zwykle przebiega łagodnie.
Możliwe powikłania ospy wietrznej
Choć ospa u dzieci ma zwykle łagodny przebieg, możliwe są powikłania, które mogą być poważne, szczególnie u wcześniaków, niemowląt, młodzieży powyżej 13. roku życia, dzieci z upośledzoną odpornością, dorosłych oraz kobiet w ciąży. Na wystąpienie powikłań po ospie wietrznej najbardziej narażone są osoby z osłabioną odpornością.
Do najczęstszych powikłań należą:
- Nadkażenia bakteryjne skóry: Często wynikają z rozdrapywania zmian skórnych i niewłaściwej pielęgnacji. Mogą prowadzić do ropni, róży, liszaja zakaźnego, zapalenia tkanki łącznej, ropowicy, a nawet sepsy czy martwiczego zapalenia powięzi.
- Blizny: Trwałe blizny po ospie wietrznej mogą pozostać, zwłaszcza po nadkażeniach bakteryjnych, szczególnie w widocznych miejscach, takich jak twarz.
- Powikłania neurologiczne: Rzadkie, ale groźne, obejmują zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu (encefalit), zapalenie móżdżku (ataksja móżdżkowa), porażenie nerwów czaszkowych, zespół Guillaina-Barrégo czy poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego.
- Zapalenie płuc: Może wystąpić szczególnie u dzieci z osłabionym układem odpornościowym.
- Inne rzadkie powikłania: Zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie nerek, wątroby lub stawów, małopłytkowość.
Wrodzona ospa wietrzna
W przypadku noworodków, których matki przechorowały ospę w pierwszym lub drugim trymestrze ciąży, istnieje ryzyko rozwoju wrodzonej ospy wietrznej (ok. 1-3% przypadków). Taka sytuacja jest niebezpieczna, ponieważ może spowodować wady wrodzone u dziecka, w tym zaćmę, zapalenie naczyniówki i siatkówki, zniekształcenia kończyn, a także dysfunkcje ośrodkowego układu nerwowego (np. małogłowie, wodogłowie, zapalenie mózgu, opóźnienie rozwoju). Po urodzeniu u dziecka mogą być również widoczne blizny na skórze i niska masa urodzeniowa. Zachorowanie matki na ospę kilka dni przed porodem lub po porodzie jest bardzo niebezpieczne dla noworodka, u którego może rozwinąć się wirusowe zakażenie wielonarządowe o ciężkim przebiegu.
Zapobieganie ospie wietrznej
Najlepszą metodą zapobiegania ospie wietrznej i jej powikłaniom jest szczepienie ochronne.
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej zawiera żywy, atenuowany wirus VZV i jest szczepieniem zalecanym (płatnym) w Polsce, choć w niektórych krajach jest obowiązkowa. Zaleca się podanie dwóch dawek szczepionki w odstępie minimum 6 tygodni, optymalnie 3 miesięcy. Może być podawana dzieciom powyżej 9. miesiąca życia. Skuteczność szczepienia po podaniu dwóch dawek sięga 98%.
Szczepienie minimalizuje ryzyko zachorowania, a jeśli choroba się rozwinie, jej przebieg jest znacznie łagodniejszy, z dużo mniejszym ryzykiem powikłań. Wykonanie szczepienia ma sens nawet wtedy, gdy doszło już do kontaktu z osobą chorą na ospę - jeśli szczepienie odbędzie się w ciągu 72 godzin (maksymalnie do 5 dni), może ochronić przed rozwojem choroby lub znacznie złagodzić jej przebieg. W przypadku osób, które nie mogą być zaszczepione (np. z niedoborami odporności, ciężarne, dzieci poniżej 9. miesiąca życia), po kontakcie z zakażonym można podać swoistą immunoglobulinę (gotowe przeciwciała) w ciągu 96 godzin.
Obecnie dostępne badania japońskie i amerykańskie wskazują na utrzymywanie się wysokiego stężenia swoistych przeciwciał i odpowiedzi komórkowej przez 20 lat po szczepieniu, obalając mit o ochronie trwającej jedynie 10 lat.
Izolacja i unikanie kontaktu
Kluczowe jest również unikanie kontaktu z osobami, które mają aktywną wysypkę. Chory na ospę powinien być odseparowany od reszty domowników i unikać skupisk ludzi. Dziecko z ospą powinno odpoczywać w domu, aby uniknąć dodatkowych infekcji, na które ospa zwiększa podatność, oraz aby nie zarażać innych, szczególnie osób z upośledzoną odpornością lub kobiet w ciąży.