Członkostwo w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) wiąże się z gotowością do niesienia pomocy w najtrudniejszych sytuacjach. Aby móc skutecznie i bezpiecznie uczestniczyć w działaniach ratowniczych, strażacy ochotnicy muszą przejść odpowiednie szkolenia i zdać egzaminy. Niniejszy artykuł przedstawia zasady i przebieg szkoleń dla członków OSP, uwzględniając obowiązujące przepisy i najnowsze programy.
Podstawa Prawna i Ogólne Wymagania
Zgodnie z obowiązującymi przepisami, bezpośredni udział członków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) w działaniach ratowniczych jest uwarunkowany spełnieniem szeregu wymogów. Kluczowe znaczenie ma tutaj ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, która precyzuje kryteria kwalifikacji strażaków-ochotników, oraz wchodząca w życie Ustawa o OSP.
Podstawowe Wymagania dla Członków OSP Uczestniczących w Działaniach Ratowniczych
Aby członek OSP mógł brać bezpośredni udział w akcjach ratowniczych, musi spełniać następujące warunki określone w art. 19 ust. 1b ustawy o ochronie przeciwpożarowej:
- Ukończone 18 lat i nieprzekroczenie 65 lat wieku.
- Posiadanie aktualnych badań lekarskich, które dopuszczają do udziału w działaniach ratowniczych.
- Ukończenie odpowiedniego szkolenia pożarniczego.
Rodzaje Szkoleń dla Członków OSP
System szkolenia członków OSP obejmuje różnorodne kursy specjalistyczne, mające na celu przygotowanie kadry do pełnienia określonych funkcji i zadań. Poniższy dokument reguluje szkolenia, jakie może odbyć strażak OSP, uzyskując umiejętności na potrzeby działań ratowniczo-gaśniczych.
Szkolenie Podstawowe Strażaków Ratowników OSP
Szkolenie podstawowe jest przepustką do udziału w pierwszej akcji ratowniczo-gaśniczej. Artykuł uwzględnia najnowszy program szkolenia strażaka ratownika OSP. Obecnie szkolenia podstawowe realizowane są w oparciu o program szkolenia podstawowego strażaka ratownika OSP z dnia 4 marca 2022 roku.
Warunkiem przyjęcia na szkolenie podstawowe jest:
- Ukończone 16 lat i nieprzekroczone 65 lat (osoby nieletnie wymagają zgody rodziców/prawnych opiekunów).
- Posiadanie skierowania zgodnego ze wzorem określonym w „Zasadach organizacji szkoleń członków Ochotniczych Straży Pożarnych biorących bezpośredni udział w działaniach ratowniczych”.
Jeżeli chcesz wziąć udział w szkoleniu podstawowym dla strażaków-ratowników OSP, musisz być członkiem jednostki. Tylko jednostka może skierować Cię na szkolenie. Szkolenie realizowane jest przez jednostki Państwowej Straży Pożarnej. Może być ono realizowane stacjonarnie lub zakres teoretyczny może być realizowany przy wykorzystaniu metod nauczania na odległość.
Zajęcia praktyczne powinny być realizowane z zachowaniem zasady 1 instruktor na 4-10 słuchaczy. Osoby niepełnoletnie, które zdały egzamin, otrzymują zaświadczenie o ukończeniu szkolenia, natomiast zgodnie z obowiązującym prawem w działaniach ratowniczo-gaśniczych będą mogły brać udział po ukończeniu 18 roku życia.
Szkolenie Kierujących Działaniem Ratowniczym (KDR) dla Członków OSP
Do szkolenia KDR kwalifikują się osoby, które spełniają następujące kryteria:
- Posiadanie skierowania zgodnego z obowiązującym wzorem z 2015 roku.
- Wiek nieprzekraczający 65 lat.
- Posiadanie co najmniej 3-letniego stażu od uzyskania uprawnień do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.
- Potwierdzenie ukończenia szkolenia podstawowego strażaków ratowników OSP wg programu z 2015 roku lub spełnienie równorzędnych wymagań według „Systemu szkolenia członków Ochotniczych Straży Pożarnych biorących bezpośredni udział w działaniach ratowniczych” z 2006 roku.
Szkolenie Kierowców-Konserwatorów Sprzętu Ratowniczego OSP
Wymagania obejmują:
- Posiadanie skierowania zgodnego z obowiązującym wzorem.
- Wiek nieprzekraczający 65 lat.
- Posiadanie prawa jazdy co najmniej kategorii B.
- Potwierdzenie ukończenia szkolenia podstawowego strażaków ratowników OSP wg programu z 2015 roku lub spełnienie równorzędnych wymagań zgodnie z programem szkolenia z 2006 roku.
Szkolenie Naczelników OSP
Kandydaci na naczelników OSP muszą spełnić:
- Posiadanie skierowania zgodnego z obowiązującym wzorem.
- Wiek nieprzekraczający 65 lat.
- Potwierdzenie ukończenia szkolenia kierujących działaniem ratowniczym dla członków OSP wg programu z 2015 roku lub spełnienie równorzędnych wymagań zgodnie z programem szkolenia z 2006 roku.
Szkolenie Komendantów Gminnych ZOSP RP
Do szkolenia komendantów gminnych ZOSP RP dopuszczane są osoby, które spełniają następujące warunki:
- Posiadanie skierowania zgodnego z obowiązującym wzorem.
- Wiek od 25 do 65 lat.
- Obowiązkowa przynależność do Ochotniczej Straży Pożarnej z czynnym członkostwem.
- Potwierdzenie ukończenia szkolenia Dowódców OSP lub spełnienie równorzędnych wymagań.
- Potwierdzenie ukończenia szkolenia Naczelników OSP lub spełnienie równorzędnych wymagań.
Szkolenie z Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy (KPP)
Ustawa o Państwowym Ratownictwie Medycznym z dnia 8 września 2006 roku określa zasady prowadzenia kursów Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy oraz warunki uzyskiwania tytułu „Ratownika”. Kursy te są prowadzone zgodnie z przepisami wspomnianej ustawy, rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 19 marca 2007 roku oraz rozporządzenia MSWiA i Obrony Narodowej z dnia 12 grudnia 2008 roku (z uwzględnieniem nowelizacji).
Do kogo skierowane są kursy KPP?
Kursy Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy są przeznaczone między innymi dla:
- Państwowej Straży Pożarnej.
- Ochotniczych Straży Pożarnych.
- Zakładowych Straży Pożarnych.
- Jednostek i służb ochrony przeciwpożarowej.
- Jednostek systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego i współpracujących z Systemem.
- Policji.
- Wojska Polskiego.
- Straży Granicznej.
- Innych grup oraz osób, które mają obowiązek lub dobrowolnie chcą odbyć tego typu szkolenie.
Zakres czynności wykonywanych przez ratownika w ramach KPP:
Ratownik po ukończeniu kursu KPP jest przygotowany do wykonywania następujących czynności:
- Resuscytacji krążeniowo-oddechowej (bezprzyrządowej i przyrządowej) z podaniem tlenu oraz zastosowaniem defibrylatora zautomatyzowanego.
- Tamowania krwotoków zewnętrznych i opatrywania ran.
- Unieruchamiania złamań, podejrzeń złamań kości oraz zwichnięć.
- Ochrony przed wychłodzeniem lub przegrzaniem.
- Prowadzenia wstępnego postępowania przeciwwstrząsowego poprzez właściwe ułożenie osób w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego.
- Zapewnienia ochrony termicznej osobom w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego.
- Stosowania tlenoterapii biernej.
- Ewakuacji z miejsca zdarzenia osób w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego.
- Udzielania wsparcia psychicznego osobom w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego.
- Prowadzenia wstępnej segregacji medycznej.
Podstawy Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy dla strażaków
Szkolenia Specjalistyczne
Szkolenia realizowane na poziomie specjalistycznym mają na celu przygotowanie strażaków ratowników Ochotniczych Straży Pożarnych do wykonywania działań z użyciem sprzętu specjalistycznego wymagającego umiejętności zdefiniowanych w zasadach realizacji ratownictwa specjalistycznego w krajowym systemie ratowniczo-gaśniczym. Szkolenie specjalistyczne dotyczy tylko strażaków z OSP, które działają lub są przewidziane na swoim powiecie do działań w zakresie podstawowym lub specjalistycznym zgodnie z zasadami obowiązującymi KSRG.
Przykładowe zagadnienia programowe:
- Szkolenia z Zakresu Ratownictwa Technicznego: Wypadki drogowe, budowa pojazdów, urządzenia hydrauliczne, organizacja akcji ratownictwa technicznego, metody uwalniania poszkodowanych, postępowanie z substancjami niebezpiecznymi, akcje komunikacyjne.
- Szkolenia z Zakresu Ratownictwa Wodnego: Konstrukcja budowli ochronnych, działania ratownicze i zabezpieczające, usuwanie skutków powodzi, sprzęt ratownictwa wodnego, czynności członka załogi łodzi, pomoc ludziom i zwierzętom, lokalizacja i wydobywanie zwłok, działania na terenach zalanych, działania na lodzie, znaki żeglugowe.
Przebieg Szkolenia Podstawowego
Nowy program szkolenia wprowadza kilka zmian. Zakres tematów poruszanych na szkoleniu podstawowym jest bardzo szeroki, co wynika z faktu, że strażak-ratownik podczas akcji spotka się z wieloma różnymi sytuacjami i musi być do tego dobrze przygotowany.
Organizacja i Warunki Uczestnictwa
Szkolenie podstawowe rozpoczyna się spotkaniem organizacyjnym, podczas którego realizowana jest tematyka instruktażu ogólnego w ramach szkolenia wstępnego BHP. Po przeprowadzeniu instruktażu kursant otrzymuje kartę szkolenia wstępnego z zakresu BHP. Następnie w macierzystej jednostce OSP naczelnik przeprowadza instruktaż stanowiskowy dla kursantów i potwierdza to wpisem w otrzymanej wcześniej karcie szkolenia.
Program Szkolenia
Przykładowe zagadnienia programowe Szkolenia Podstawowego Strażaków Ratowników OSP obejmują: organizację ochrony ludności, rozwój pożaru, taktykę gaszenia pożarów, sprzęt ochrony dróg oddechowych, ratowniczy sprzęt mechaniczny, podstawowe zadania w działaniach ratowniczo-chemicznych, elementy pierwszej pomocy.Dodatkowo, program zawiera takie bloki tematyczne jak:
- Bezpieczeństwo i higiena pracy.
- Służba wewnętrzna.
- Podstawy organizacji akcji gaśniczej.
Egzaminy
Egzamin końcowy składa się z części teoretycznej, praktycznej oraz z BHP.
Egzamin Teoretyczny
Jeżeli zajęcia teoretyczne realizowane były przy wykorzystaniu metod nauczania na odległość, część teoretyczna egzaminu przeprowadzona zostanie po ukończeniu modułu teoretycznego i przed rozpoczęciem zajęć praktycznych. W przypadku, gdy zajęcia teoretyczne odbywały się stacjonarnie, cały egzamin zostanie zorganizowany na zakończenie szkolenia. Egzamin z części teoretycznej jest egzaminem pisemnym, zazwyczaj składa się z kilkudziesięciu pytań zamkniętych jednokrotnego wyboru. Egzamin zostaje zaliczony, jeżeli zdający uzyskał minimum 70% możliwych do zdobycia punktów.
Egzamin Praktyczny
Do egzaminu praktycznego zostają zakwalifikowane osoby, które zrealizowały zagadnienia poruszane na szkoleniu, otrzymały zaliczenie z części teoretycznej egzaminu i zaliczyły test w komorze dymowej. Na egzaminie praktycznym można spodziewać się wszystkiego, co wcześniej ćwiczono podczas zajęć praktycznych. Należy zwrócić uwagę na umiejętność posługiwania się specjalistycznym sprzętem, znajomość zasad prowadzenia korespondencji radiowej czy też znajomość przepisów BHP.
Egzamin z BHP
Egzamin z zakresu BHP przeprowadzany jest na zakończenie szkolenia, po zrealizowaniu wszystkich zajęć określonych w programie. Egzamin składa się z testu (minimum 10 zadań wielokrotnego wyboru z jedną prawidłową odpowiedzią).
Ważność Dotychczasowych Uprawnień
Zgodnie z zapisami, wszelkie posiadane uprawnienia zachowują ważność zgodnie z posiadanymi dokumentami. Strażacy zachowują swoje uprawnienia zdobyte przed wprowadzeniem nowych zasad. Szkolenie OSP część I z 2006 roku zachowuje ważność, podobnie jak uprawnienia naczelników i dowódców sprzed 2006 roku. Konieczne jest jednak przeprowadzenie instruktażu z konkretnego sprzętu (tzw. szkolenia stanowiskowe), ponieważ do tej pory po szkoleniu technicznym strażak OSP mógł posługiwać się dowolnym sprzętem, a obecnie powinien być przeszkolony do konkretnego sprzętu. Naczelnicy powinni wystawiać dokumenty potwierdzające zapoznanie się ze sprzętem w macierzystej jednostce.
Dyskusje Wokół Organizacji Szkoleń
W środowisku strażackim toczy się dyskusja dotycząca organizacji szkoleń, zwłaszcza dla dowódców OSP. Pojawiają się głosy wskazujące na trudności związane z terminami szkoleń, które często odbywają się w dni robocze, w godzinach pracy. Stanowi to wyzwanie dla druhów, zwłaszcza tych pracujących poza miejscem zamieszkania, dla których zorganizowanie kilkudniowego szkolenia wymaga urlopu i wiąże się z dodatkowymi kosztami.
Niektórzy postulują powrót do organizowania szkoleń dowódców OSP przez Komendy Powiatowe Państwowej Straży Pożarnej (KP PSP) w trybie weekendowym, podobnie jak miało to miejsce w przeszłości, argumentując, że taka forma byłaby bardziej dostępna. Z drugiej strony, podkreśla się, że Ośrodki Szkolenia, które przejęły organizację szkoleń specjalistycznych i dowódczych, pracują w standardowych godzinach od poniedziałku do piątku. Zwraca się uwagę, że nie wszystko da się zrealizować wyłącznie w weekendy, ze względu na fizyczną niemożliwość.
Dyskutowana jest również kwestia liczby chętnych na poszczególne kursy. Czasami zapotrzebowanie na szkolenie dowódców jest niewielkie, co może wynikać z różnych czynników. Sugeruje się eliminowanie tzw. „martwych dusz” z Jednostek Operacyjno-Technicznych (JOT), aby dane były bardziej wiarygodne, co mogłoby wpłynąć na lepsze planowanie szkoleń przez KP PSP.
Podkreśla się potrzebę współpracy między PSP a OSP, a nie rywalizacji. Dla osób naprawdę zaangażowanych w rozwój i chętnych do objęcia funkcji dowódczych, zorganizowanie czasu na szkolenie nie powinno stanowić przeszkody. Jednocześnie zauważa się, że nowelizacja przepisów od 17 listopada 2015 roku zwiększyła liczbę godzin i zmieniła zakres szkoleń, co wymaga od uczestników większego zaangażowania.
Wydaje się, że gdzieś w zamyśle chodzi o „profesjonalizację” OSP - tutaj akurat powinny iść za tym kolejne czynniki, jak zwiększone fundusze na realizację, czy choćby minimalna stawka ekwiwalentu za szkolenie. Każda nowelizacja niesie za sobą lepsze lub gorsze konsekwencje. W nowym programie sporo jest godzin praktyki, a teraz wszystko zależy od podejścia wykładowców, jak zostaną one zrealizowane. Istnieją naciski na specjalizację, więc w końcu musiały się także pojawić szkolenia w tym kierunku.