W Polsce strażacy ochotniczych straży pożarnych (OSP) pełnią kluczową rolę w systemie bezpieczeństwa, często ryzykując własne życie w trakcie działań ratowniczych. W uznaniu ich wieloletniej służby i zaangażowania, ustawodawca wprowadził specjalne świadczenie ratownicze, będące formą wsparcia dla druhów OSP. Niniejszy artykuł przedstawia szczegółowe informacje dotyczące tego świadczenia, warunków jego przyznawania, procedury wnioskowania oraz związanych z nim kwestii prawnych i finansowych.
Czym jest świadczenie ratownicze?
Świadczenie ratownicze dla strażaków OSP to dożywotni dodatek pieniężny, wypłacany co miesiąc jako uzupełnienie podstawowej emerytury lub renty. Jego prawo do pobierania nie zależy od wysokości dotychczasowych dochodów - nie obowiązuje tu żadne kryterium dochodowe. Świadczenie jest przyznawane z tytułu wysługi lat w Ochotniczej Straży Pożarnej.
Podstawę prawną dla świadczenia ratowniczego stanowi Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, w szczególności Art. 16 tej ustawy. Świadczenie ratownicze, a także koszty jego obsługi, są finansowane z budżetu państwa. Wypłatę świadczenia realizuje Zakład Emerytalno-Rentowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji (ZER MSWiA) do 15. dnia każdego miesiąca kalendarzowego, począwszy od miesiąca, w którym dodatek został przyznany.
Kto ma prawo do świadczenia ratowniczego? Warunki przyznania
Prawo do świadczenia ratowniczego przysługuje strażakowi OSP, który spełnia łącznie dwa podstawowe warunki:
- Staż czynnego uczestnictwa:
- W przypadku mężczyzn - co najmniej 25 lat czynnego uczestnictwa w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych.
- W przypadku kobiet - co najmniej 20 lat czynnego uczestnictwa w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych.
Przez czynne uczestnictwo należy rozumieć bezpośredni udział co najmniej raz w roku w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach. Przy naliczaniu okresów czynnego uczestnictwa nie jest wymagane zachowanie ciągłości wysługi lat w ochotniczej straży pożarnej.
- Osiągnięcie odpowiedniego wieku:
- W przypadku mężczyzn - 65. rok życia.
- W przypadku kobiet - 60. rok życia.
Świadczenie ratownicze przysługuje również członkom ochotniczych straży pożarnych, o których mowa w art. 19 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej w brzmieniu obowiązującym przed dniem wejścia w życie ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, jeżeli nie spełnili powyższych przesłanek do 31 grudnia 2021 r.
Jak złożyć wniosek o świadczenie ratownicze? Procedura krok po kroku
Dodatek do emerytury nie jest przyznawany automatycznie, ale na wniosek osoby zainteresowanej. Procedura ubiegania się o świadczenie ratownicze składa się z kilku kroków:
- Złożenie wniosku: Dokumenty należy skierować do komendanta powiatowego (miejskiego) Państwowej Straży Pożarnej (PSP) właściwego dla siedziby jednostki OSP, do której należy strażak.
- Wzór wniosku: Wzór wniosku o przyznanie świadczenia ratowniczego został określony w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 lutego 2022 r. w sprawie wniosku o przyznanie świadczenia ratowniczego (Dz. U. z 2022 r. poz. 316).
- Wymagana dokumentacja: Potwierdzenie bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych może wymagać (w zależności od okresu działalności, który należy potwierdzić):
- Ewidencji prowadzonej przez Państwową Straż Pożarną: Ewidencję udziału strażaków OSP w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych, obejmującą datę, numer i miejsce podjętych działań ratowniczych lub akcji ratowniczych oraz imienny wykaz ich uczestników, prowadzi właściwy komendant powiatowy (miejski) Państwowej Straży Pożarnej.
- Pisemnych oświadczeń trzech świadków: W przypadku, gdy ewidencja udziału strażaków OSP w działaniach ratowniczych nie obejmuje wskazanego przez wnioskodawcę okresu, jest on zobowiązany uzyskać potwierdzenie w formie oświadczeń trzech świadków.
- Rola świadków: Co najmniej jednym ze świadków musi być osoba, która pełniła funkcje publiczne lub była zatrudniona w urzędzie obsługującym organ administracji samorządowej w okresie, który ma potwierdzić bezpośredni udział wnioskodawcy w działaniach ratowniczych. Przykładem osoby pełniącej funkcję publiczną będzie sołtys, jako organ wykonawczy jednostki pomocniczej gminy. Oświadczenie składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń.
- Weryfikacja i zatwierdzenie:
- Wiarygodność pisemnych oświadczeń świadków musi zostać potwierdzona przez właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta).
- Oświadczenia podlegają zatwierdzeniu przez właściwego komendanta powiatowego (miejskiego) PSP w toku postępowania administracyjnego. Komendant może odmówić zatwierdzenia oświadczenia, jeśli uzna, że nie jest ono obiektywne lub niewystarczająco potwierdza fakt bezpośredniego udziału wnioskodawcy w działaniach ratowniczych.
- Decyzja i odwołanie: Decyzja w sprawie przyznania świadczenia jest dostarczana pisemnie, a samo postępowanie powinno zakończyć się nie później niż 60 dni od dnia złożenia wniosku. Od decyzji przysługuje również prawo do odwołania do właściwego komendanta wojewódzkiego PSP w trybie przewidzianym przez kodeks postępowania administracyjnego.
Wysokość świadczenia i waloryzacja
W dacie wejścia w życie ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, wysokość świadczenia ratowniczego została ustalona na 200 zł. Świadczenie podlega corocznej waloryzacji od 1 marca. Waloryzacja kwoty świadczenia ratowniczego odbywa się z urzędu i nie wymaga wydania decyzji.
- Od 1 marca 2024 r. osoby pobierające ten dodatek do emerytury otrzymywały 258 zł.
- Od 1 marca 2025 r. świadczenie wynosi 273 zł.
- Od 1 marca 2026 r. prognozuje się, że kwota świadczenia wyniesie około 288 zł, zgodnie z Komunikatem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
Według danych MSWiA, obecnie świadczenie ratownicze jest pobierane przez ponad 112 tys. strażaków ochotników.
Podatek od świadczenia ratowniczego i kontrowersje
Pomimo że w uzasadnieniu do projektu ustawy o OSP z 2022 r. zakładano, że „z kwoty świadczenia nie będzie odprowadzany podatek ani składki na ubezpieczenia społeczne”, obecnie strażacy muszą płacić podatek od otrzymywanego dodatku. Przyjmując stawkę podatkową 12 proc. (przy kwocie 273 zł), miesięczna kwota podatku wynosiłaby około 32,76 zł. Roczny podatek to około 392,04 zł.
Nowelizacje i wątpliwości prawne
Nowelizacja dodatku emerytalnego została wprowadzona ustawą o ochronie ludności i obronie cywilnej z 5 grudnia 2024 r., która weszła w życie 1 stycznia 2025 r. Ta zmiana miała istotne znaczenie, ponieważ rozszerzyła grono beneficjentów z „strażaka ratownika OSP” na „strażaka OSP”. Dotychczas, aby zostać strażakiem ratownikiem OSP, należało spełnić kryteria wskazane w art. 8 pkt 1-5 ustawy o OSP, w tym m.in. ukończyć szkolenie podstawowe. Jednakże, nie wszystkie artykuły ustawy (np. art. 17 ust. 1 i ust. 10a pkt 1) zostały odpowiednio zaktualizowane, co tworzy wątpliwości interpretacyjne w zakresie, kto dokładnie ma prawo do świadczenia i jak dokumentować staż.
Dodatkowo, ustawodawca, dopuszczając możliwość otrzymywania dodatku emerytalnego za udział w szkoleniach i ćwiczeniach, nie postarał się o sformułowanie ich definicji legalnych. W przeciwieństwie do działań ratowniczych i akcji ratowniczych, które mają swoje definicje w przepisach strażackich, brak precyzji w tych kategoriach może prowadzić do nadużyć w wypłacie świadczeń. Problem z ewidencjonowaniem udziału strażaków OSP w szkoleniach i ćwiczeniach przez komendantów powiatowych (miejskich) PSP również pozostaje nierozwiązany, zwłaszcza że ustawa mówi o „możliwości”, a nie „obowiązku” wykorzystania Systemu Wspomagania Decyzji PSP do tego celu.
Świadczenie ratownicze OSP a emerytura zawodowego strażaka PSP: Kluczowe różnice
Należy wyraźnie rozróżnić świadczenie ratownicze dla druhów OSP od emerytury przysługującej funkcjonariuszom Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Druhowie Ochotniczej Straży Pożarnej nie podlegają tym samym zasadom co zawodowi funkcjonariusze PSP. OSP działa jako stowarzyszenie i nie tworzy zawodowych jednostek ochrony przeciwpożarowej, dlatego druhowie nie nabywają prawa do emerytury mundurowej.
Emerytura zawodowego strażaka to świadczenie przyznawane w ramach systemu zaopatrzeniowego funkcjonariuszy służb mundurowych. Jej zasady są regulowane przez ustawę z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Państwowej Straży Pożarnej i innych formacji. Na wysokość tego świadczenia wpływają przede wszystkim lata wysługi emerytalnej oraz średnie uposażenie funkcjonariusza. Jest to pełne uprawnienie wynikające z przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym.
Podsumowując, emerytura strażaka PSP i świadczenie dla druhów OSP różnią się charakterem: w PSP to pełne uprawnienie wynikające z przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym, a w OSP - forma dodatkowego wsparcia dla wieloletnich ochotników, przyznawana na podstawie ustawy o ochotniczych strażach pożarnych.
