Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) to lokalna, społeczna jednostka ratowniczo-gaśnicza składająca się z ochotników - mieszkańców danej miejscowości - którzy dobrowolnie angażują się w ochronę przeciwpożarową i ratownictwo w swojej okolicy. OSP jest umundurowaną organizacją wyposażoną w specjalistyczny sprzęt pożarniczy, działającą najczęściej w formie stowarzyszenia rejestrowego. Oznacza to, że oprócz roli w systemie bezpieczeństwa, prawnie każda jednostka OSP jest organizacją pozarządową (NGO) z własnym statutem, zarządem i wpisem do Krajowego Rejestru Sądowego.
Ochotnicza Straż Pożarna - Rola i Status Prawny
Głównym celem OSP jest walka z pożarami oraz udział w akcjach ratowniczych podczas innych zagrożeń, takich jak klęski żywiołowe (np. powodzie, wichury) czy wypadki komunikacyjne. Strażacy-ochotnicy z OSP często są pierwsi na miejscu zdarzenia w swojej wsi lub gminie - gaszą pożary domów, stodoł, lasów, usuwają powalone drzewa, wypompowują wodę z zalanych piwnic, udzielają kwalifikowanej pierwszej pomocy poszkodowanym przed przybyciem innych służb.
Poza działaniami ratowniczo-gaśniczymi, OSP pełnią także ważną funkcję społeczną i edukacyjną. Strażacy-ochotnicy prowadzą pogadanki w szkołach o bezpieczeństwie przeciwpożarowym, organizują pokazy pierwszej pomocy, angażują się w życie lokalnej społeczności (festyny, zabezpieczanie imprez masowych). Przy wielu OSP działają Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP) - czyli grupy młodzieży szkolnej trenującej podstawy pożarnictwa pod okiem doświadczonych druhów.
Każda Ochotnicza Straż Pożarna jest zorganizowana podobnie jak stowarzyszenie. Członkowie OSP wybierają zarząd (na czele z prezesem OSP), komisję rewizyjną, uchwalają statut i plan działalności. Jednostka może zostać włączona do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) - jest to ogólnopolska sieć jednostek, które spełniają określone standardy wyszkolenia i wyposażenia. Około 5 tysięcy spośród ponad 16 tysięcy OSP w Polsce należy do KSRG. Bycie w KSRG oznacza dodatkowe obowiązki (dyspozycyjność, określona liczba wyszkolonych ratowników, wymagany sprzęt), ale także dodatkowe przywileje - m.in. dodatkowe środki finansowe na bieżącą działalność.
Większość OSP posiada swoją remizę strażacką - budynek będący jednocześnie garażem dla wozów i sprzętu oraz zapleczem socjalno-szkoleniowym. Remizy te często należą do gminy (samorządu), a są użyczane OSP na potrzeby działalności. Standardowym wyposażeniem aktywnej jednostki OSP jest przynajmniej jeden średni lub lekki samochód strażacki (ratowniczo-gaśniczy) z motopompą, zestaw węży, hydrantów, drabin, agregatów itp., a także osobiste wyposażenie strażaków (ubrania specjalne, hełmy, buty, aparaty oddechowe).
W 2022 r. weszła w życie nowa ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych (z 17 grudnia 2021 r.), która uregulowała status prawny OSP i wprowadziła szereg zmian. Najgłośniej komentowanym zapisem było ustanowienie świadczenia ratowniczego - strażacy-ochotnicy, kobiety po 20 latach czynnej służby i mężczyźni po 25 latach, którzy brali udział w akcjach, otrzymują dodatkowe świadczenie pieniężne (od 2022 r. jest to około 200 zł miesięcznie, wypłacane z budżetu państwa). Ustawa potwierdziła też obowiązek gmin do zapewnienia środków dla OSP, uregulowała status członków młodzieżowych drużyn (zapewnienie ubezpieczenia, możliwości udziału w zawodach), a także doprecyzowała zadania OSP (nie tylko gaśnicze, ale i np. pomoc przy klęskach żywiołowych, działania ekologiczne, kulturalne itp.).
Wieloźródłowe Finansowanie Działalności OSP
Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych odbywa się z wielu różnych źródeł - od środków publicznych (samorządowych i państwowych), przez fundusze celowe, po darowizny i własne inicjatywy. Jest to swoisty montaż finansowy, ponieważ utrzymanie gotowości bojowej, zakup wozu czy sprzętu przekracza zwykle możliwości jednej instytucji.
Finansowanie z Samorządu Gminnego
Zgodnie z prawem, zaspokajanie zbiorowych potrzeb w zakresie ochrony przeciwpożarowej należy do zadań własnych gminy. W praktyce oznacza to, że gmina finansuje podstawowe koszty funkcjonowania OSP na swoim terenie. Z budżetu gminy pokrywane są takie wydatki jak: bieżące utrzymanie remizy (media, drobne remonty), paliwo i ubezpieczenie pojazdów, podstawowe wyposażenie osobiste strażaków, konserwacja sprzętu, szkolenia podstawowe. Gmina może przekazywać OSP środki w formie dotacji celowej (na konkretne zakupy, np. motopompy) lub opłacać rachunki bezpośrednio. Często też gminy partycypują w większych inwestycjach, np. dokładają znaczącą kwotę do zakupu nowego samochodu pożarniczego.
Samorząd gminny jest najważniejszym źródłem finansowania działalności OSP, co wynika zarówno z ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, jak i ustawy o samorządzie gminnym. Wielkość wsparcia teoretycznie zależy od „posiadanych sił i środków”, czyli w praktyce - od zamożności gminy oraz relacji między urzędem gminy a OSP. Gmina zobligowana jest do finansowania bezpośrednio ze swojego budżetu tzw. „kosztów bieżących”. W celu przekazania dotacji dla OSP Gmina nie jest więc zobligowana do organizacji jakiegokolwiek konkursu ofert.
Wsparcie z Budżetu Państwa (MSWiA, PSP)
Państwo polskie wspiera finansowo OSP poprzez różne kanały. Przede wszystkim, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) corocznie przekazuje środki, które trafiają do jednostek OSP za pośrednictwem Komendanta Głównego PSP. Dzieje się to na podstawie wniosków składanych przez OSP - każda jednostka (zazwyczaj poprzez właściwego komendanta powiatowego PSP) może złożyć wniosek o dotację na realizację swoich zadań ustawowych. Środki te przekazywane są do OSP za pośrednictwem Państwowej Straży Pożarnej. Podział środków również nie odbywa się na zasadach konkursowych. Badane są przede wszystkim dyspozycyjność/mobilność jednostek, realne zapotrzebowanie lokalne, wytyczne w zakresie normatywów, klasyfikacja budżetowa (inwestycyjne vs. bieżące) oraz zapewnienie montażu finansowego największych inwestycji w danym regionie (przede wszystkim zakupy pojazdów). Kluczową rolę w podziale dotacji na daną OSP mają komendanci powiatowi PSP.
Dotacje dla OSP w KSRG
Jednostki należące do KSRG otrzymują dofinansowanie na zapewnienie gotowości operacyjnej. Jest to kwota ustalana odgórnie (co roku może być inna) dzielona pomiędzy wszystkie OSP w systemie. Środki te można przeznaczyć np. na zakup umundurowania bojowego, środków łączności, sprzętu ratowniczego, remonty wozów czy obiektów. Dodatkowo OSP w KSRG mają priorytet w programach rządowych.
Dotacje dla OSP poza KSRG
Również jednostki spoza systemu otrzymują wsparcie, choć nieco mniejsze. MSWiA co roku ogłasza program dotacyjny (często nazywany potocznie „dotacją ministerialną”) dla wszystkich OSP. Przykładowo w 2023 r. pula do podziału wynosiła ok. 22 mln zł dla jednostek spoza KSRG. Każda OSP mogła aplikować o dofinansowanie zakupu niezbędnego sprzętu i wyposażenia - np. pomp, węży, ubrań ochronnych, hełmów, pilarek do drewna, zestawów PSP R1 do pierwszej pomocy itp. Są ustalane kategorie wydatków i limity (np. określona maksymalna kwota na motopompę czy defibrylator). Wniosek zatwierdza komendant PSP i trafia do KG PSP, a następnie środki są przekazywane danej OSP poprzez umowę z komendantem PSP.
Programy MSWiA i inicjatywy specjalne
Niekiedy pojawiają się dodatkowe środki z budżetu państwa - np. w 2019 roku rząd uruchomił program 5000+ dla OSP, w ramach którego każda jednostka OSP mogła otrzymać jednorazowo 5000 zł na działalność kulturalno-edukacyjną (taką jak organizacja zawodów sportowo-pożarniczych, festynów, szkoleń dla mieszkańców z pierwszej pomocy). Warunkiem było złożenie wniosku i zobowiązanie do spożytkowania pieniędzy na cele inne niż bezpośrednie ratownictwo (czyli rozwój społeczny OSP).
Wpływy z Ubezpieczeń Od Ognia
Istotnym, choć mało zauważanym źródłem finansowania, są wpływy z obowiązkowego ubezpieczenia od ognia. Na mocy przepisów ustawy o ochronie przeciwpożarowej, zakłady ubezpieczeniowe odprowadzają część składek z polis przeciwpożarowych na fundusz, z którego wspierane są jednostki ochrony przeciwpożarowej. Środki te trafiają do Komendanta Głównego PSP i są rozdysponowywane na OSP zgodnie z rozporządzeniem MSWiA. Przykładowo, te fundusze często współfinansują zakup nowych wozów strażackich (ubezpieczyciele partycypują np. 20% wartości pojazdu). Sposób dystrybucji tych środków określa minister właściwy do spraw wewnętrznych.
Fundusze Ochrony Środowiska (NFOŚiGW/WFOŚiGW)
Finansowanie programów pochodzi zarówno z narodowego, jak i z poszczególnych wojewódzkich funduszy ochrony środowiska. Kluczowe w analizie możliwości dotacyjnych są regionalne zasady przygotowane przez zarządy WFOŚiGW. W jednych województwach dofinansowanie wyniesie 50%, a w innych 100%, rokrocznie te zasady będą inne. Podobnie różnią się sposoby aplikacji, wysokość dotacji i kryteria wyboru. Składając wniosek do WFOŚiGW warto przygotować się również na składanie dokumentów aplikacyjnych elektronicznie. Co istotne, zakupy inwestycyjne (przede wszystkim samochody), są uzgadniane wspólnie z właściwym terytorialnie komendantem wojewódzkim PSP oraz samorządem gminnym, w której funkcjonuje dana OSP zabiegająca o dofinansowanie. Samorząd gminny będzie musiał przecież uczestniczyć nie tylko w montażu finansowym zakupu samochodu, ale także jego utrzymaniu. Często wojewódzkie FOŚ ogłaszają program „Mały Strażak” (na sprzęt) czy dofinansowanie samochodów - OSP lub gmina składa wniosek i może uzyskać np. 50-150 tys. zł.
Fundusze Kapitałowe i Konkursy Dotacyjne
Część funduszy i fundacji kapitałowych dedykuje dla ochotniczych straży pożarnych specjalne konkursy dotacyjne. Przykładem jest Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników, który rokrocznie ogłasza konkursy dofinansowujące w formie dotacji różne zakupy lokalnych OSP kwotami rzędu kilku/kilkunastu tysięcy złotych. Dotujący podaje również wykaz sprzętu możliwego do zakupu. Wkład własny ustalany jest na poziomie rzędu 1% kosztów kwalifikowanych.
Innym przykładem jest konkurs „Orlen dla Strażaków” Fundacji Orlen. Wnioskowanie odbywa się za pośrednictwem generatora wniosków on-line. Projekty finansowane przez fundację odpowiadają potrzebom określonych jednostek OSP, mają sprecyzowany i konkretny cel, rzeczowe oraz spójne uzasadnienie, a także realne koszty realizacji. Projekt powinien opierać się na zakupach wskazanego w regulaminie sprzętu i wyposażenia strażackiego. Średnio w ramach dotacji wsparcie wynosi kilka tysięcy złotych. Fundacja Orlen może również udzielić OSP darowizny, niezależnie od opisanego tutaj programu.
Fundusze Unijne
OSP mogą korzystać z funduszy unijnych, głównie za pośrednictwem samorządów województw lub programów krajowych. W poprzednich latach sporo inwestycji w OSP zrealizowano z Regionalnych Programów Operacyjnych (RPO) - np. na Mazowszu za pieniądze z UE zakupiono w 2023-2024 aż 187 nowych wozów dla OSP (wsparcie łączną kwotą blisko 250 mln zł w ramach programu „Fundusze Europejskie dla Mazowsza”). Projekty unijne obejmowały również doposażenie strażnic czy szkolenia dla strażaków. W perspektywie 2021-2027 fundusze na OSP mogą pochodzić np. z programów dotyczących adaptacji do zmian klimatu - bo poprawa infrastruktury ratowniczej jest traktowana jako zwiększanie odporności na klęski żywiołowe. OSP mogą też uczestniczyć w projektach transgranicznych czy edukacyjnych finansowanych z UE - np. szkolenia z pierwszej pomocy dla mieszkańców, kampanie informacyjne o bezpieczeństwie (tu często liderem projektu jest gmina lub stowarzyszenie, a OSP jest partnerem realizującym część działań).
Fundusz Sprawiedliwości
W ostatnich latach niestandardowym, ale znaczącym źródłem wsparcia był Fundusz Sprawiedliwości - państwowy fundusz powstały z wpłat od sprawców przestępstw, zarządzany przez Ministerstwo Sprawiedliwości, pierwotnie przeznaczony na pomoc ofiarom przestępstw i działania prewencyjne. W latach 2017-2019 Fundusz ten przeznaczył setki milionów złotych na zakupy nowoczesnego sprzętu ratowniczego dla OSP w całym kraju. Dzięki temu wiele małych jednostek otrzymało np. zestawy hydrauliczne do ratownictwa drogowego, defibrylatory AED, torby medyczne czy motopompy - sprzęt, na który normalnie nie byłoby ich stać.
Źródła Społeczne i Własne Inicjatywy
Ochotnicze Straże Pożarne, jako organizacje pożytku publicznego (wiele OSP ma status OPP) mogą korzystać z odpisów podatkowych od osób fizycznych. Od 2023 r. podatnicy mogą przekazywać 1,5% podatku (wcześniej 1%) wybranej organizacji OPP - liczne OSP widnieją na liście uprawnionych. Dla jednostek, które aktywnie promują taką formę wsparcia, potrafi to przynieść kilkanaście czy kilkadziesiąt tysięcy zł rocznie. Poza tym, straże tradycyjnie mogą liczyć na darczyńców: lokalne firmy często fundują sprzęt lub finansują określone zakupy w zamian za reklamę. Mieszkańcy nieraz spontanicznie organizują zbiórki. OSP same także prowadzą różne akcje zarobkowe: tradycją jest noworoczna zbiórka strażacka (strażacy roznoszą kalendarze, a mieszkańcy w zamian wrzucają datek), organizowanie festynów strażackich, loterii fantowych, pokazów - dochód zasila kasę jednostki. Nie przynosi to może ogromnych sum, ale buduje relacje ze społecznością i pozwala np. sfinansować drobne bieżące wydatki.
Rządowy Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich (FIO) - Możliwości dla OSP
Rządowy Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich NOWEFIO na lata 2021-2030 jest kontynuacją programów rządowych skierowanej do sektora organizacji pozarządowych. Dedykowany organizacjom małym o zasięgu lokalnym i młodym oraz grupom nieformalnym. Wpływa na poprawę zarządzania w organizacjach obywatelskich, budowania struktur, tworzenia i doskonalenia zasobów, tworzenia i rozwijania strategii działania organizacji, w tym strategii fundraisingowych, wypracowywania i wdrażania standardów działania organizacji, dotyczących np. zarządzania wolontariatem. Podmiotami uprawnionymi do korzystania ze środków finansowych są organizacje pozarządowe, o których mowa w art. 3 pkt 2 oraz podmioty wymienione w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, a także organizacje pozarządowe działające na podstawie innych przepisów, jak np. Ochotnicza Straż Pożarna (OSP).
Część OSP pisze projekty do konkursu FIO (Fundusz Inicjatyw Obywatelskich) czy do programów PROO zarządzanych przez Narodowy Instytut Wolności - tam można uzyskać środki na rozwój organizacyjny, doposażenie w sprzęt komputerowy, promocję wolontariatu itp.
Przykładowe Projekty OSP Realizowane w Ramach FIO lub Podobnych Inicjatyw
- Doposażenie w sprzęt ratowniczy:
Przykładowe działanie zrealizowano w ramach projektu pt. „Bieszczadzka Grupa Poszukiwawczo-Ratownicza na straży bezpieczeństwa”. Materac próżniowy oraz zestaw do tlenoterapii to sprzęt medyczny, który umożliwia udzielanie pomocy poszkodowanym. Asortyment został zakupiony w ramach projektu Nowe FIO 2021 pt. „Bieszczadzka Grupa Poszukiwawczo-Ratownicza na straży bezpieczeństwa”. Drabina z podporami stalowymi oraz trójnóg ratowniczy z wciągarką to sprzęt, który umożliwia dotarcie i ewakuację osób poszkodowanych. Asortyment został zakupiony w ramach projektu Nowe FIO 2021. Dron ratowniczy i kamera termowizyjna to kolejny sprzęt zakupiony w ramach dotacji Nowe FIO 2021 na realizację projektu pt. „Bieszczadzka Grupa Poszukiwawczo-Ratownicza na straży bezpieczeństwa”.
- Edukacja i szkolenia z pierwszej pomocy:
Celem projektu było przedstawienie działalności Ochotniczej Straży Pożarnej stanowiącej ważny społeczny element wpływający na bezpieczeństwo wszystkich mieszkańców. W ramach projektu zorganizowano i przeprowadzono dla mieszkańców Mętna, w tym przede wszystkim dla dzieci i młodzieży, a także dzieci z Chojeńskich oddziałów przedszkolnych i zerowych, spotkania z zakresu udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej. Spotkania prowadzili wykwalifikowani strażacy, którzy przedstawiali ćwiczenia z resuscytacji krążeniowo-oddechowej z wykorzystaniem specjalistycznych fantomów i ćwiczebnego defibrylatora AED.
W ramach projektu zorganizowanych i przeprowadzonych zostało kilka spotkań dotyczących edukacji z zakresu udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej. W ramach projektu realizatorzy zakupili specjalistyczne elementy edukacyjne w postaci fantoma dziecka, kamizelki do edukacji z zasad postępowania przy zakrztuszeniach, torby ratowniczej z wyposażeniem, zestawu i materiałów do prowadzenia tzw. pozoracji ran. Realizatorzy zakupili również namiot oraz zestaw krzeseł wraz ze stolikiem do stworzenia tzw. przystanku pierwszej pomocy.
- Działalność kulturalna i animacyjna:
OSP mogą pozyskiwać środki także na działalność pozaratowniczą - podobnie jak KGW czy inne stowarzyszenia. Jeśli strażacy organizują np. zawody sportowe, turniej MDP, szkolenia z pierwszej pomocy dla dzieci, mogą aplikować o granty z zakresu profilaktyki czy edukacji (np. z Ministerstwa Edukacji na programy dla młodzieży, z fundacji bankowych na projekty sportowe itd.). Przykładowo, jeśli ogłoszono nowy program „Folk(od)nowa” przez NIKiDW, w którym OSP mogą dostać grant na warsztaty z kultury ludowej, aktywna OSP może złożyć wniosek i zdobyć np. 15-20 tys. zł na zajęcia taneczne czy muzyczne dla mieszkańców.
Projekty służby społecznej
Praktyczne Aspekty Pozyskiwania Funduszy
Wiele zależy od aktywności i zaradności zarządu OSP oraz współpracy z władzami. Przykładowo: gmina opłaca paliwo i ubezpieczenie auta, MSWiA da dotację 10 tys. zł na sprzęt, z ubezpieczeń dołożą 5 tys. zł na węże, lokalna firma sponsoruje syrenę alarmową, społeczność zbierze 3 tys. zł na nowe mundury, a druhowie własną pracą wyremontują garaż.
- Współpraca z samorządem: Dobra relacja z wójtem/burmistrzem oraz radnymi gminy jest kluczowa. Warto zapraszać władze na zebrania OSP, pokazywać osiągnięcia i potrzeby. Przy konstruowaniu budżetu gminy straż powinna przedstawiać uzasadnione wnioski o środki. Jeśli np. samochód jest bardzo stary, OSP może przygotować plan zakupu nowego i poprosić gminę o zabezpieczenie części kwoty oraz wystąpienie wspólnie o fundusze zewnętrzne. Samorząd często ma większe możliwości pisania wniosków.
- Śledzenie programów centralnych: Każdego roku Komenda Główna PSP przesyła do komend powiatowych informacje o programach dofinansowania dla OSP (dotacje MSWiA, nabór wniosków na auta, sprzęt itp.). Warto być w kontakcie z komendantem powiatowym PSP lub właściwym wydziałem bezpieczeństwa w urzędzie wojewódzkim - tam zapadają decyzje o podziale środków. OSP powinna składać wnioski w terminie i zgodnie z wymaganiami. Przykład: na początku roku zazwyczaj zbiera się zapotrzebowanie na dotację MSWiA - zarząd OSP przygotowuje listę potrzebnego sprzętu, wyceny i przekazuje do PSP.
- Korzystanie z porad i szkoleń: Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP) - organizacja zrzeszająca większość jednostek - często organizuje szkolenia z pozyskiwania funduszy, pisania projektów. Warto, by przedstawiciele OSP w nich uczestniczyli. Ponadto portale branżowe (jak strazacki.pl, remiza.com.pl) publikują newsy o nowych naborach i programach - dobrze je śledzić.
- Projekty unijne z OSP w partnerstwie: Jeśli gmina lub powiat przygotowuje duży projekt z funduszy UE dotyczący bezpieczeństwa (np. zakup kilku wozów dla gmin powiatu, budowa sieci alarmowania, szkolenia przeciwpowodziowe), OSP powinna się w to włączyć. Dzięki współpracy w ramach większego projektu łatwiej uzyskać dofinansowanie niż startując samemu.
- Program „Wzmocnij Swoje Otoczenie”: To ogólnopolski program grantowy organizowany przez Polskie Sieci Elektroenergetyczne S.A., stanowiący realną szansę na pozyskanie środków m.in. dla gminnych jednostek organizacyjnych posiadających osobowość prawną, w tym OSP, na projekty związane z bezpieczeństwem.
Nieodpłatne Przekazywanie Mienia
Ochotnicze Straże Pożarne mogą również starać się o nieodpłatne przekazanie pojazdu i sprzętu nie tylko z Państwowej Straży Pożarnej i innych służb podległych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, ale również np. mienia będącego w dyspozycji Ministra Obrony Narodowej. Warto za takimi możliwościami lobbować, poczynając od komend PSP. Jesteśmy w okresie relatywnie dobrego wyposażenia służb mundurowych. Do przekazania np. sprawnego, ale już wyeksploatowanego samochodu strażackiego.